Mexikia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Mexikia
Estados Unidos Mexicanos
Flag of Mexico.svg Coat of arms of Mexico.svg
Flago di Mexikia Blazono di Mexikia
Nacionala himno:
Himno Nacional Mexicano
LocationMexico.svg
Urbi:
Chefurbo: México
· Habitanti: 8 605 239 (2000)
Precipua urbo: México
Lingui:
Oficala lingui: Ne havas. Hispana esas de facto.
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Enrique Peña Nieto
Surfaco: (15ma granda)
· Totala: 1 972 550 km²
· Aquo: 2,5 %
Habitanti: (11ma granda)
· Totala: 111 211 789[1] (2008)
· Denseso di habitantaro: 55 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Peso di Mexikia
Veho-latero: dextre
ISO: MX
MEX
484
Reto-domeno: .mx*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.presidencia.gob.mx/


Mexikia (México), oficale Estados Unidos Mexicanos (Unionita Mexikiana Stati), jacas en Nord-Amerika. Lua vicina landi esas Usa adnorde e Guatemala e Belize adsude. Adeste jacas Karibiana Maro, parto dil Oceano Atlantiko, ed adweste jacas l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Mexikia

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Mexikia

La maxim anciena restaji de populi trovita en Mexikia evas de 21,000 yari ante Kristo. La vorto Mēxihco havas origino en la linguo Nahuatl, e nomizis la centro di l'imperio Azteka, note la regiono dil Valo di Mexikia, ed anke nomizis lua populo, Mexiki.

En 1519 Hernán Cortés arivis en la regiono di nuna Cozumel, en litoro di Mexikia. Ilu vinkis Aztekimperiestro Moctezuma la 2ma e konquestis Mexikia en 1521. Pos la konquesto di Tenochtitlán, Hispania establisis Vicerejio di Nova Hispania.

Mexikia, pos lua nedependo de Hispania.

Mexikia divenis nedependanta de Hispania ye la 27ma di septembro 1821. Agustín de Iturbide quik proklamis su imperiestro di la lando, e guvernis til la 19ma di marto 1823 kande revolto establisis l'Unionita Stati di Mexikia. En 1824 lando adoptis nova konstituco e divenis republiko. Guadalupe Victoria divenis lua unesma prezidanto.

En 1836 generalo Antonio López de Santa Anna, diktatoro di lando 2 foyi, aprobis 7 legi (siete leyes) e suspensis la konstituco di 1824. Konseque, interna milito komencis, e kelka regioni deklaris nedependo: la Republiko di Texas, Río Grande ed Yukatan. Texas sucesis en obtenar nedependo, ed esis anexita da Usa pose. La disputo pri frontieri rezultis en la Mexikia-Usana milito, qua komencis en 1846 e duris dum du yari. La milito finis kun l'adopto di Traktato di Guadalupe-Hidalgo, qua koaktis Mexikia a donar preske la duimo di lua teritorio ad Usa.

Fusilagado di Maximilian 1ma (piktado da Édouard Manet.

En 1857 Mexikia adoptis nova konstituco ke establisis laika stato. Ye la 18ma di decembro 1857 Benito Juárez asumis la prezidanteso, e konfrontis konservema grupi. Juárez fugis de Guanajuato tra l'urbi di Guadalajara, Colima, e pos Manzanillo, por eskapar de konservemi. Por Mexikia suspensis pago di extera debi kun Francia, Unionita Rejio e Hispania, en 1861 Napoléon la 3ma sendis expediciono ke establisis nove la monarkio. Arkiduko Maximilian la 1ma guvernis de la 10ma di aprilo 1864 til revokesar da Juárez kun la helpo di Usa e Prusia en 1867. Maximilian la 1ma fusilagesis ye la 19ma di junio 1867.

Juárez duris en la prezidanteso ti 1872. Lua lasta yari en povo recevis forta kritiki de la liberali.[2] Pos lua morto, Sebastián Lerdo de Tejada asumis la prezidanteso, e pos rebeleso en 1876, Porfirio Díaz asumis povo. Ilu komandis direte o nedirete la guvernerio dum 35 yari til 1911, kande il renuncis kom rezulto di Mexikiana revoluciono.

 Precipua artiklo: Mexikiana revoluciono

La revoluciono komencis kom populala revolto kontre l'elektala fraudo qua permisis Porfirio Díaz rielektesar por la 5ma foyo. Díaz renuncis e Francisco I. Madero elektesis prezidanto, ma revokesi ed asasinesis du yari pose. Generalo Victoriano Huerta asumis povo, ma la revoluciono rikomencis, komandita da, inter altra, Pancho Villa ed Emiliano Zapata. Un 3ma forco, komandita dal generalo Venustiano Carranza sucesis finigar l'interna milito, e modifikis la konstituco di 1857 por adicionar modifikuri qui atencis la revendiki de la revolucioneri. To rezultis la Mexikiana konstituco di 1917, uzata til nun.

On kalkulas ke 900 000 personi, de 15 lore milion habitanti, mortis dum la revoluciono. Carranza mortigesis en 1920. Lua sucedanto esis altra heroo de la revoluciono, Álvaro Obregón, pose sucedita da Plutarco Elías Calles. Obregón rielektesis en 1928, ma ocidesis ante asumar povo. Calles fondis la Nacionala Revolucionala Partiso (Partido Revolucionario Nacional, PNR), pose rinomizita Partido Revolucionario Institucional (PRI), qua guvernis Mexikia dum longa periodo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Mexikia esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, nune Enrique Peña Nieto. Nuna konstituco adoptesis en 1917.

La parlamento havas 2 chambri: Senato (Senado), kun 128 membri, e Chambro di Deputati (Cámara de Diputados), kun 500 membri.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Mexikia.

Du montari krucumas Mexikiana teritorio: Sierra Madre Occidental e Sierra Madre Occidental ke esas prolonguro di Usana Rokoza montaro. De esto til westo en centro di lando, Sierra Nevada, kun lua volkani, krucumas Mexikiana teritorio. En ta regiono jacas la maxim alta monti di lando: Pico de Orizaba (5 700 metri di altitudo), Popocatépetl (5 462 m) ed Iztaccíhuatl (5 286 metri).

Mexikia dividesis ek 31 regioni konocita kom stati, plu lua chefurbo, México, qua formacas autonoma Federala Distrikto.

Aguascalientes, Basa Kalifornia, Basa Kalifornia Sudo, Campeche, Chiapas, Chihuahua, Coahuila, Colima, Durango, Guanajuato, Guerrero, Hidalgo, Jalisco, Mexikia, Michoacán, Morelos, Nayarit, Nuevo León, Oaxaca, Puebla, Querétaro, Quintana Roo, San Luis Potosí, Sinaloa, Sonora, Tabasco, Tamaulipas, Tlaxcala, Veracruz, Yukatan, Zacatecas.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Mexikia

L'ekonomio di Mexikia esas la 11ma maxim granda di mondo.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Mexikia esas la maxim populoza lando dil mondo qua parolas Hispana[3]. La kresko dil habitantaro falis de 3,5% omnayare en 1965 til 0,99% omnayare en 2005. Preske 75% de la habitantaro vivas en urbi.

Katolikismo esas religio por 82,7% de lua habitanti. Altra kristani esas 9,7%.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Mexikia ne havas oficala linguo en lua konstituco ma lando havas la maxim granda habitantaro qua parolas Hispaniana. Cirkum 5,4% de lua habitanti parolas indijena lingui - la precipua esas Nahuatl, kun 1,45 milion parolanti.

Mexikiana literaturo komencis ante Hispaniana konquesto. Dum koloniala periodo, la precipua skriptisti esis Juan Ruiz de Alarcón, Carlos de Sigüenza y Góngora e Juana Inés de la Cruz. Kelka importanta modern autori esas Alfonso Reyes, José Joaquín Fernández de Lizardi, Ignacio Manuel Altamirano, Juan Rulfo, Octavio Paz, Carlos Fuentes, ed altra. Octavio Paz ganis la Nobel-premio pri Literaturo en 1990.

Pikto esas un ek la maxim anciena arti en Mexikia. La maxim anciena pikturi en kaverni evas de 7,500 yari ante nun, e trovesis en Basa Kalifornia. Notora exemplo di anciena Maya- pikturi esas la murala pikturi de Bonampak e Teotihuacan. Pos l'arivo di Hispaniani, artisti quale Rodrigo de Cifuentes, la familio Echave o Cristóbal de Villalpando aparis, e komencis mixar religiala elementi e la tekniki di pikto de baroko a lokala kulturo. Dum la 20ma yarcento, Mexikian artisti quale David Alfaro Siqueiros, José Clemente Orozco, Joaquín Clausell, Frida Kahlo e Diego Rivera divenis mondale notora.

Tradicionala muziko inkluzas mariachi, banda, norteño, ranchero e corridos. Moderna muzikala stili note por la yunaro esas rock e pop. Kelka populala Mexikiana kantisti, konocata en tota mondo, esas Thalía, Luis Miguel, Alejandro Fernández e Paulina Rubio.

Mexikiana cinemo esas un ek la maxim importanta de Latin-Amerika. L'unesma filmi montresis en lando ja en 1896. En 1898 komencis cinematografar en Mexikia. L'Ora epoko por Mexikiana cinemo eventis de 1936 til 1959, kande nomi quale la filmifisti Fernando de Fuentes e Luis Buñuel, e l'aktori Dolores del Río, María Félix, Pedro Armendáriz, la komediisto Cantinflas, e l'Arjentinia aktorino qua verkis en Mexikia Libertad Lamarque divenis mondale notora. Nune Salma Hayek esas un de la precipua aktorini di Hollywood.

Mexikiana Folklorala Baleto, 1970.

La folklorala danso mixas elementi de indijena, Hispana ed Afrikana kulturo. Indijena dansi preske desaparis kun la koloniigo, ma kelk elementi de lua dansi transvivis e modifikis la dansi adportita de Hispania. Tradicionala dansi transvivis e lua prezervo stimulesis pos la nedependo e specale pos Mexikiana revoluciono, en esforco por prezervar nacional identeso.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. CIA The World Factbook
  2. González y González, Luis (2009) "El liberalismo triunfante", en Daniel Cosío Villegas et al., Historia general de México, pp. 633-705, El Colegio de México, México
  3. "Spanish Language History" - Today Translations