Guatemala

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Guatemala
República de Guatemala
Flag of Guatemala.svg Coat of arms of Guatemala.svg
Flago di Guatemala Blazono di Guatemala
Nacionala himno:
Himno Nacional de Guatemala
LocationGuatemala.svg
Urbi:
Chefurbo: Guatemala-Urbo
· Habitanti: 2,5 milioni (2002)
Precipua urbo: Guatemala-Urbo
Lingui:
Oficala lingui: Hispaniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Jimmy Morales[1]
Surfaco: (106ma granda)
· Totala: 108 890 km²
· Aquo: 0,4 %
Habitanti: (68ma granda)
· Totala: 15 806 675 (2014)
· Denseso di habitantaro: 129 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Quetzal
Veho-latero: dextre
ISO: GT
GTM
320
Reto-domeno: .gt*
Precipua religio: katolikismo

Guatemala esas lando en Central Amerika qua jacas inter Mexikia en nordo ed en westo, Belize en esto, e Honduras e Salvador en sud-esto. En sudo jacas Oceano Pacifiko. Ol anke havas mikra litoro en Karibia, este.

Bazala fakti pri Guatemala

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Guatemala
Templo di la Maskili, en Tikal.

Homi posible ja habitis nuna Guatemala maxim frue kam 18,000 aK, segun probus kelka obsidiana flechopinti trovita tra la lando.[2] L'anciena habitanti ja kultivis maizo cirkume 3.500 aK. Civilizuro Maya prosperis en la regiono de 2,000 aK til cirkum la yaro 900. Tikal, norde de Guatemala esis la chef-urbo dil stato Maya.

Hispani komencis koloniigar la regiono en 1519, lore parto di Nova Hispania (Mexikia). Hispani kreis la Generala Kapitaneso di Guatemala, e fondis lia unesma chef-urbo, Tecpan Guatemala, ye la 25ma di julio 1524. En la 15ma di septembro 1821 la Generala Kapitaneso di Guatemala (formacita per nuna Guatemala, Salvador, Honduras, Kosta Rika, Nikaragua e nuna Mexikiana stato di Chiapas) deklaris nedependo di Hispania ed unionis a Mexikian imperio. Kande Augustín de Iturbide abdikis, la regioni di anciena kapitaneso (ecepte Chiapas) separis su de Mexikia e formacis la Federala Republiko di Central Amerika, qua duris til 1838.

En 1871 generalo Justo Rufino Barrios partoprenis en un stato-stroko qua revokis lore prezidanto Vicente Cerna e komencis liberala reformi en lando. En 1873 Barrios divenis prezidanto, e komencis establisar l'unesma linei di telegrafo, fervoyi e publika skoli. Dum lia guvernisteso, Guatemala adoptis lua unesma konstituco, en 1879 (ante, guberniestri imperis tra dekreti). Anke dum ica epoko, kafeo divenis importanta produkto en Guatemalan ekonomio.

De 1898 til 1920 diktatoro Manuel Estrada Cabrera, qua kaptis povo kun la helpo di Usana kompanio United Fruit Company, guvernis lando. Dum lua guvernisteso, United Fruit divenis importanta ekonomiala povo en lando.[3] Estrada Cabrera guvernis quar intersequinta foyi, e persequis mult enemiki dum lua administrado, ma ye la 8ma di aprilo 1920 la Nacional Asemblajo di Guatemala deklaris ke la prezidanto ne havis mentala kapaceso por guvernar. Lua sucedinto, Carlos Herrera y Luna guvernis til 1921, kande stato-stroko komandita da José María Orellana revokis lu.

Ye la 14ma di februaro 1931 generalo Jorge Ubico Castañeda asumis povo e guvernis kom diktatoro til la 4ma di julio 1944, kande protesti koaktis ilu renuncar.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Sideyo di la supra judiciala korto.
La Kongreso di Guatemala.

Guatemala esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo. La sistemo di guvernerio esas plurapartisala, ma anke nestabila. Nula partiso ganis la prezidanteso plua kam 1 foyo, ed existas multa mikra partisi.

La legifala povo kompozesas ek unika chambro (Congreso) kun 158 membri qui elektesas direte dal populo por 4 yari. La nuna konstituco adoptesis en 1985.

La lasta instanco di la judiciala povo esas la Konstitucala Korto, kun 5 membri, qua nur interpretas la legi segun la konstituco. L'altra korti esas la supra judiciala korto kun 13 membri, e l'apelo-korto kun 43 membri. Questioni en l'unesma instanco judiciesas lokale da singla judiciisti.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Guatemala.
Lago Atitlán, jacante en volkanala kratero.

Guatemala jacas inter la latitudi 13° e 18° N, e la longitudi 88° e 93º W. Cirkume 2/3 de lua teritorio esas montoza, kun du montari qui krucumas ol de nordo til sudo, paralele: montari Cuchumatanes, e Sierra Madre. Sierra Madre esas kontinueso di samnoma montaro en Mexikia. En la regiono Petén la tereni esas basa e plana. La maxim alta monto di la lando esas volkano Tajumulco, kun 4.220 metri di altitudo.

Lua precipua urbi jacas sude de la lando en la montoza regiono ed apud Pacifiko: Guatemala-Urbo (kun plu kam 1 milion habitanti), Quetzaltenango ed Escuintla. Lua klimato esas tropikala, kun influo dil altitudo. Lando ofte subisas l'efekti di uragani, qui povas anke adportar intensa tempesti qui efektigas terkruladi, exemple l'uragano Mitch en 1998, e l'uragano Stan en oktobro 2005, qui produktis plua kam 1500 morti. La lando anke subisas l'efekti di ter-tremi e havas 37 volkani, di qui 4 esas aktiva.

La maxim longa fluvio esas Motagua, qua formacas parto di la frontiero kun Honduras. Altra importanta fluvii esas Usumacinta (qua naskas kun la nomo fluvo Negro), Polochic, Dulce e Sarstún. La maxim granda lago di lando esas Izabal, proxim Karibia.

Guatemala havas 1,687 kilometri di frontieri, di qui 962 kun Mexikia, 266 kun Belize, 203 kun Salvador e 256 kun Honduras. La lando havas litori en Karibia (cirkume 148 km) ed en Pacifiko (254 km).

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Guatemala

Agrokultivo reprezentas 25% de KLP, 66% de la exportacaji ed employas 50% de la labor-povo. Kafeo, sukro e banano esas la precipua produkturi.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Mulieri indijena e mestica (indijeni kun blanki) de Guatemala.
Centrala biblioteko dil Universitato di Guatemala.

Cirkume 40-45% de Guatemalani esas mestici. Blanki esas 15-20%, decendanti precipue de Hispani. Indijeni esas cirkume 40%.

Segun statistiki de 2014, existis 2 417 429 studianti en la primara skolo (1ma til 6ma gradi), 769 163 studianti en la sekundara skolo (entote 3 yari), 396 461 studianti en la ciklo skolala "variata" (qua formacas kontisti, docisti por la primara skolo, edc), e 298 761 studenti che l'universitati e fakultati.[4] Segun statistiki de 2015, 81.5% de la habitantaro evante 15 yari o pluse savas lektar e skribar.[5]

Segun religio, en 2015 45% de la habitantaro esis katoliki, 42% esis protestanti, 11 deklaris ne havar religio e 2% deklaris altra religii.[6] La konstituco deklaras ke Guatemala esas laika stato.

L'oficala linguo esas Hispana, ma 21 maya-lingui parolesas, ed anke la linguo garifuna, qua mixas indijena vorti (de la lingui parolata dal indijeni Karib e Arawak) kun Afrikana vorti.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Miguel Ángel Asturias, qua ganis Nobel-premio pri literaturo en 1967 esas la maxim konocata Guatemalana skriptisto. Rigoberta Menchú esas altra Guatemalana Nobel-laureato. Indijena reprezentero di la raso K'iche', el ganis la Nobel-premio pri paco en 1992.

La muziko di Guatemala inkluzas diversa stili. Le Maya havis intensa muzikala praktikado, e Guatemala esis un ek la primara punti en Amerika ube Hispana muziko introduktesis, pos 1524. Marimba esas un ek la maxim tradicionala instrumenti de Guatemalana muziko. Nuntempala populara ritmi inkluzas Karibiana muziko, salsa, punta muziko (kun Garifuna origino), Latin pop, Mexikiana muziko e muziko di Mariachi.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. (14ma di januaro 2016) - Así asume el nuevo presidente de Guatemala - Así asume el nuevo presidente de Guatemala (en (Hispana)). (Guatemala)
  2. Mary Esquivel de Villalobos.. "Ancient Guatemala". Authentic Maya.. URL vidita ye la 29ma di aprilo 2007.
  3. Frederick Douglass Opie, Black Labor Migration in Caribbean Guatemala, 1882-1923,(University of Florida Press, 2009), chapters 2-3.
  4. República de Guatemala: Compendio de Educación 2014 (en (Hispana)). INE Guatemala. URL vidita ye la 9ma di agosto 2017.
  5. Guatemala - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 9ma di agosto 2017.
  6. Católicos superan por poco a evangélicos. PRODATOS. URL vidita ye la 30ma di julio 2016.