Kosta Rika

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kosta Rika
República de Costa Rica
Flag of Costa Rica.svg Coat of arms of Costa Rica.svg
Flago di Kosta Rika Blazono di Kosta Rika
Nacionala himno:
Noble patria, tu hermosa bandera
(Nobla patrio, tua bela flago)
LocationCostaRica.svg
Urbi:
Chefurbo: San Jose
· Habitanti: 288,054 (2011)
Precipua urbo: San Jose
Lingui:
Oficala lingui: hispaniana
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Luis Guillermo Solís
Surfaco: (128ma granda)
· Totala: 51 100 km²
· Aquo: 0.7 %
Habitanti: (119ma granda)
· Totala: 4 509 290 (2009)
· Denseso di habitantaro: 85 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Colón
Veho-latero: dextre
ISO: CR
CRI
188
Reto-domeno: .cr*
Precipua religio: katolikismo (91%)


Kosta Rika esas lando qua jacas en Central-Amerika. Lua vicina landi esas Nikaragua norde e Panama sude. Este jacas Karibia, e weste l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Kosta Rika.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Kosta Rika
Ceramikajo trovita en la peninsulo Nicoya.

La maxim anciena atesti konocita pri prezenteso homala en la regiono di nuna Kosta Rika evas de 10 mil yari ante nun. La peninsulo Nicoya, an la nordo di la lando, esis la maxim sudala punto ube trovesis l'influo di la populo Nahuatl.

Kirko Inmaculada Concepción ("senmakula gravidesko"), l'unesma konstruktita dal Hispani, dum la yari 1560ma

L'unesma Europano qua arivis en la regiono esis Cristoforo Colombo ye la 18ma di septembro 1502[1]. Dum la kolonial epoko, la regiono esis la maxim sudala provinco de la Kapitanio di Guatemala. Hispaniani konsideris la regiono nefacila por vivar, pro lua poka precoza rekursi. Nur en la yaro 1562 Juan Vásquez de Coronado fondis l'urbo Cartago[1]. Hispania interdiktis komerco inter la regiono e Panama, lore parto di la Vicerejio di Nova Granada. La regiono restis povra e poke populizita pro la manko di mineyi di oro ed arjento[2]. Kosta Rika deskriptesis kom "la maxim povra e mizeroza Hispana kolonio en Amerika" da un Hispaniana guberniestro, en 1719.[3]

Flago di Kosta Rika.

Kosta Rika divenis nedependanta de Hispania ye la 15ma di septembro 1821 kom parto di la kapitanio di Guatemala, qua unionis su a Mexikia. Agustín de Iturbide, chefo di la provizora guvernerio, divenis Mexikian imperiestro.

Kande revoluciono en Mexikia revokis Agustín de Iturbide, la nova kongreso permisis Central-Amerikana regioni decidar lua propra futuro. Do, la Federala Republiko di Central-Amerika kreesis. Kosta Rika abandonis la federuro en 1838. Ye la 31ma di agosto 1848 José María Castro Madriz deklaris Kosta Rika naciono suverena e nedependanta, e divenis lua unesma prezidanto.

Dum la komenco dil 19ma yarcento komencis la plantacajo di kafeo en Kosta Rika. Lando komencis exportacar ol en 1843, e balde ol divenis la precipua kultivo. Kafeo duris esar la precipua fonto di richeso dum la 20ma yarcento. Kosta Rika exportacis ol tra la portuo di Puntarenas. La precipua konsumeri por Kosta-Rikana kafeo esis l'Europani, do balde divenis importanta konstruktar ferovoyo vers la portuo Limón, en Karibia. Ta ferovoyo inauguresis en 1890.

Kande William Walker arivis en Nikaragua e konquestis povo en ta lando, Kosta Rikana guvernerio konsideris ilu minaco. Ye la 27ma di februaro 1856 la prezidanto Juan Rafael Mora Porras obtenis de Kostarikana kongreso permiso por deklarar milito kontre la trupi di Walker, ed ye la 20ma di marto sam yaro, en la batalio di Santa Rosa, stranjera forci vinkesis.

Historiale, Kosta Rika esas un ek la maxim pacoza e stabila landi de la mondo. Tamen, de la fino dil 19ma yarcento til nun lando havis violentoza periodi en lua historio. De 1917 til 1919 generalo Federico Tinoco Granados guvernis kom diktatoro til esar ekpulsita de povo. En 1948 José Figueres Ferrer komandis revolto pos disputar prezidantal elekti kontre Rafael Ángel Calderón Guardia e Otilio Ulate Blanco. La revolto produktis plu kam 2.000 morti. La rebeli formacis uniono qua guvernis la lando, abolisis militala forci e skribis la nuna konstituco.

Pos la stato-stroko, José Figueres Ferrer divenis nacionala heroo e vinkis l'unesma prezidantal elekto pos l'adopto di la konstituco, en 1953. De ta yaro til nun ja eventis 14 prezidantal elekti, la lasta en 2014.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

La nuna prezidanto Luis Guillermo Solís.
Legifal asemblajo di Kosta Rika.

Kosta Rika esas la maxim stabila republiko di Central-Amerika, kun plu kam 59 yari di demokratio. Lua prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 4 yari. L'exekutiva povo anke havas du vice-prezidanti. Pos la 8ma di mayo 2014 guvernas lando Luis Guillermo Solís.

La legifala povo konsistas ek la parlamento qua havas unika chambro, la Legifal Asemblajo (Asamblea Legislativa) kun 57 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ne existas senato.

La Supra Korto esas la maxim alta korto de la judiciala povo, e konsistas ek 22 judiciisti qui elektesas por 8 yari da la Nacional Asemblajo. La nuna prezidanto di la Supra Korto esas Luis Paulino Mora Mora.

La nuna konstituco adoptesis en 1949 ed esas un ek la skarsa konstituci qui konsideras ula religio (cakaze katolikismo) l'oficala religio dil stato, en lua artiklo 75ma[4].

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Plajo Hathan, en la insulo del Coco.
Volkano Arenal.

Kosta Rika jacas en Central-Amerika, inter la latitudi 8° e 12º norde de Equatoro. Lua litoro esas longa de 1.228 kilometri, di qui 212 km jacas en Karibia e 1.016 km en Pacifiko. Ol anke havas 309 km di frontieri kun Nikaragua norde, e 639 km kun Panama sude e sud-weste.

La maxim alta monto di Kosta Rika esas Cerro Chirripó, kun 3.819 metri di altitudo, la 5ma maxim alta de Central-Amerika. La maxim alta volkano esas Irazú, kun 3.411 metri di altitudo. Existas 14 volkani en Kosta Rika, di qui 6 subisis erupti dum la lasta 75 yari.[5]

Kosta Rika anke havas multa insuli. La precipua esas l'insulo Calero (151.6 km², la maxim granda di la lando), e Isla del Coco (24 km²) qua distas 300 km de la kontinento. La precipua fluvii di la lando esas la fluvio San Juan (longa de 230 km, qua formacas parto di la naturala frontiero kun Nikaragua), la fluvio Grande de Térraba (longa de 160 km), la fluvio Sixaola (longa de 146 km, qua ekfluas che Karibia e la fluvio Tempisque (longa de 144 km).

La klimato di la lando esas tropikala kun du sezoni en granda parto dil teritorio. La sika sezono - nomizita verano ("somero") por lokala habitanti - de decembro til aprilo, e la pluvoza - (inverno, "vintro") - de mayo til novembro. "Vintro" preske koincidas kun la sezono dil uragani en l'Atlantiko.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Fabrikerio di mikrokompozanti por komputeri de Intel, en Kosta Rika.
Naturala peizaji di Kosta Rika atraktas stranjera turisti.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Kosta Rika

Nune turismo esas la precipua fonto di revenuo por Kosta-Rikan ekonomio.[6] La maxim multa turisti venas de Usa, Kanada, e de l'Europana Uniono.[6] La lando havas regioni kun variita peizaji (plaji, boski, montala regioni) e por ekoturismo, e bona substrukturo di hoteli. La saneso-turismo e l'aferala-turismo ank esas importanta.

L'exportacajo di agrokultivala vari (banano, kafeo, sukro, kakao, ananaso) duras esar importanta. Kosta-Rikana kafeo konsideresas di bona qualeso. Lando havas cirkum 8,000 hektari di tereni por kultivado sen l'uzado di insekt-ocidili ed altra kemiala produkti.

Lindustrio di kompozanti por komputeri (Intel havas fabrikerio di mikrocirkuiti ibe) reprezentis 20% de la exportacaji e 4.9% de la KLP til 2014.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Demografiala kontado en 2011 trovis 4 301 712 habitanti. Blanki e mestici esis 83.63%, dum ke 1.05% esis nigri, 6.12% mulati, 2.4% indijeni, 0.2% Chini, e 6.6% altra. Kristanismo esas la precipua religio e, segun la konstituco adoptita en 1949 katolikismo esas l'oficala religio di lando.

La precipua urbo esas San Jose. Altra importanta urbi esas Alajuela e Cartago.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

En Kosta Rika la kulturi de Central-Amerika e Sud-Amerika kunfuzas. La nordo di lando recevis influi de la kulturo Nahuatl, dum ke la sudo recevis influi de la kulturo Chibcha. La koquarto mixas Indijena, Hispana, Afrikala ed altra influi, ma esas simila a de altra Central-Amerikana vicini.

Pri literaturo, la maxim notora skriptisto esas Oscar Núñez Oliva. Pri folklorala muziko la precipua exempli originas de la kulturo Maya de la peninsulo Nicoya, e de Atlantiko (Afro-Karibiana muziko). La precipua lokala ritmi esas tambito e punto. Ta lasta dividas su en punto guanacasteco (de la provinco di Guanacaste) e punto sancarleño, (de l'urbo San Carlos, en la provinco di Alajuela). Diversa ritmi de Usana o Karibian origino esas populara en Kosta Rika, exemple calypso, soca, reggaeton, Tex-Mex, rumba, salsa, rock, Hip hop, edc.

Claudia Poll, Kostarikana natistino.

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando. En 1996 natistino Claudia Poll ganis l'unesma ora medalio en l'Olimpiala Ludi por Kosta Rika, pri natado. Elua fratino Silvia Poll ganis arjenta medalio pri natado en l'Olimpiala Ludi en Seoul, 1988.

Cetera aferi[redaktar | redaktar fonto]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 Costa Rica - History & Culture
  2. "A Brief History of Costa Rica: Colonial Times". URL vidita ye la 21ma di decembro 2007.
  3. Shafer, D. Michael (1994). Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states. Ithaca, N.Y.: Cornell University Press
  4. Constitución Política de la República de Costa Rica 1949.
  5. List of volcanoes in Costa Rica (en Angla). Wikipedia. URL vidita ye la 13ma di mayo 2014.
  6. 6,0 6,1 Luis Ramírez Salazar (22ma di januaro 2015). Visitas de turistas al país incrementó 4,1% el año anterior (en (Hispana)). URL vidita ye la 22ma di januaro 2015.