Sud-Amerika

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sud-Amerika.
Topografiala imajo di Sud-Amerika, obtenita da satelito.

Sud-Amerika (en Hispaniana América del Sur o Sudamérica; en Portugalana América do Sul; en Nederlandana Zuid-Amerika; en Angliana South America; en Franciana Amérique du Sud) esas la sudala parto de Amerikana kontinento o, segun kelka autori, la sudala kontinento de Amerika.[1][2] situita tote en Westala misfero e precipue en Sudala misfero, kun relate mikra parto en Norda misfero, kontigua ad Oceano Pacifiko en westo, Atlantiko en nordo ed en westo, Central Amerika e Karibiana Maro en nord-westo. Ol havas 17.84 milion km² di totala surfaco (qua reprezentas cirkum 42% de la surfaco di Amerika e 12% de tota lando emersa), ed en 2005 ol havis plu kam 371 milion habitanti.

Ol kompozesas ek 12 nedependanta landi: Arjentinia, Bolivia, Brazilia, Chili, Kolumbia, Equador, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay e Venezuela. Kelka libri ank inkluzas Trinidad e Tobago en Sud-Amerika, pro l'insuli esar super la kontinentala platformo de Venezuela. Franciana Guyana esas transmara departmento de Francia, dum ke Falklandi esas transmara teritorio de l'Unionita Rejio.

Peizaji[redaktar | edit source]

En Sud-Amerika jacas la maxim granda Equatorala foresto dil mondo: Amazona foresto. Ol anke havas du dezerti (Atakama e la dezerto di Arjentiniana Patagonia), savani (specale en Brazilia, ma anke en Venezuela e Guyana), un importanta montaro (Andi) en westo, regioni kovrata da gramini en Arjentinia, Uruguay e Brazilia (Pampa), e glacieri en sudo di Chiliana e Arjentiniana Patagonia.

En Sud-Amerika jacas la maxim alta aquofalo dil mondo, Salto del Ángel, en Venezuela, kun 979 metri di alteso, e la maxim longa fluvio dil mondo, Amazon, kun 6,8 mil km di longeso de Nevado Mismi, en Peru til Atlantiko, en Braziliana litoro. Anke jacas en Sud-Amerika la maxim vasta montaro dil mondo, Andi, la maxim sika dezerto dil mondo, Atakama, e la maxim vasta equatorala foresto dil mondo, Amazoniana junglo.

Historio[redaktar | edit source]

Prehistoriala pikturo en la kaverno Cueva de las Manos, en Arjentinia.

Unesma evidentaji di agrokultivo en Sud-Amerika evas de 9,000 yari aK. Manioko komencis kultivesar cirkum 2,000 yari aK. Dum ta epoko kelka populi establisis urbeti en omna parti de Andi. Sud-Amerikana populi domestikigis lamao, vikuno, alpako e guanako cirkum 3,500 yari aK, por furnisar karno e lano e por transporto.

De cirkum 1438 til 1533 Inkao imperio dominacis Andina regiono. En esto di kontinento vivis tupi-guarani populi ed altra indijena grupi. Samatempe, mapuche vivis en sudo di nuna Chile ed Arjentinia, ed yanomami vivis en sudo di Venezuela e nordo di nuna stato di Amazonas, en Brazilia.

Pedro Álvares Cabral arivas en Brazilia.

En 1494 tra Tordesillas kontrato, Portugal e Hispania dividis la teritorii ne deskovrita en Nova Mondo ed establisis la frontiero inter la du teritorii tra Tordesillas-lineo. Kun suporto dil papo Alexander la 6ma li konkordis ke tota landi por deskovrar devus partoprenar a la du landi.

Unesma Hispaniana urbi en Sud-Amerika esis San Sebastián del Uraba en 1509, abandonita la sequanta yaro, e Santa María la Antigua del Darién, en 1510. Intensa exploro e koloniigo di teritorio komencis dum 1530a yari, kande Hispaniani dominacis Inkao imperio (en 1533) e Portugalani fondis l'urbo di São Vicente. En 1542 Hispaniani kreis la Vice-Rejio di Peru.

Komence Hispani e Portugali probis uzar indijeni kom labor-povo por agrokultivo e minado, ma morbi e neadapto di indijena viri ad agrokultivala verki motivizis koloniala povi a trovar sklavi de Afrika. Katolik eklezio anke kondamnis sklaveso di indijeni, qua gradope deklinis. Tandem indijeni intermariajis kun Portugalani e Hispaniani, e formacis nova klaso di mestici.

Kande Napoléon 1ma invadis Hispania e pose Portugal dum komenco dil 19ma yarcento la situeso di lua kolonii en Sud-Amerika rapide modifikesis. João 6ma di Portugal fugis vers Brazilia ed instalis guvernerio en l'urbo Rio de Janeiro. Pos retroirar vers Europa il lasis lia filiulo, Pedro qua proklamis Braziliana nedependo en 7 di septembro 1822. En Hispaniana kolonii, lokal asemblaji ne aceptis la remplasigo di Fernando la 7ma di Hispania da Joseph Bonaparte, kreis lokala guverni (Juntas) e pose komencis militi por nedependo. Granda Kolumbia, Arjentinia, Paraguay, Chili, Equador, Peru, Bolivia ed Uruguay divenis komplete nedependanta ante 1830. Poka landi atingis nedependo nur dum 20ma yarcento: Panama en 1903, Guyana en 1966, Trinidad e Tobago en 1962 e Surinam en 1975.

Chiliana navo Esmeralda sinkas apud Iquique, dum la milito en Pacifiko.

En la 19ma yarcento eventis interna militi quale en Arjentinia, Brazilia (milito di Farrapos e la Milito di Canudos) e Kolumbia (la milito di la 1000 dii) e militi inter Sud-Amerikana landi, quale la milito di la Konfederuro (1836-1839), la Milito dil Pacifiko (1879-1883) e Paraguay-milito. La militi inter Sud-Amerikana landi provokis modififi en la mapo dil kontinento, quale la fino di la konfederuro Peru-Bolivia, la perdajo di Boliviana litoro por Chili en la milito dil Pacifiko, e la devasto di Paraguay dum Paraguay-milito, qua perdis teritorii por Arjentinia e Brazilia.

Leopoldo Galtieri, diktatoro di Arjentinia dum la milito en la Falklandi.

Dum la 20ma yarcento militi divenis min ofta, ma anke eventis Chaco-milito (1932-1935) inter Bolivia e Paraguay, e la milito inter Equador e Peru pri la frontierala limiti inter la du landi. Anke eventis la milito di la Falklandi en 1982 inter Arjentinia ed Unionita Rejio pri la posedajo di Falklandi. Tamen, la regiono subisis militala diktatoresi, note pos la duesma mondomilito e la komenco di la kolda milito. Militala rejimi instalesis en Brazilia dum la 1960a yari, Uruguay, Chili, Arjentinia e Peru dum la 1970a yari, e multa stato-stroki eventis en Bolivia dum ta periodo. La diktatoresi enkarcerigis mili di opozanti, multi de qui sufris tormenti e mortigesis. La diktatoresi iluzite interkunlaboriris por rikonocar ed eliminar opozanti, tra la nomizita "Operaciono Condor". La sama epoko, Kolumbia subisis interna milito inter la guverno e Marxista gerili (la grupo FARC) kun la partopreno di interesti de la drogo-trusti.

Gradope la diktatoresi desaparis dum la 1980a yari, e la regiono riexperiencis demokratio. Anke l'intenseso di la konflikto en Kolumbia diminutis. La regiono subisis severa debo-krizi dum la 1980a e 1990a yari e probis kontrolar inflaciono tra ortodoxa e ne-ortodoxa formuli. De la duimo di 1980a yari til nun multa landi di regiono probas integrar lua ekonomii tra la kreado di ekonomiala unioni, quale Mercosur (Brazilia, Arjentinia, Uruguay e Paraguay, pose kun eniro di Venezuela) ed Andiana Komuneso (Hispane: Comunidad Andina, formacita per Peru, Bolivia, Equador e Kolumbia). La maxim recenta inicio esis la kreado di Unasur, qua komprenas tota la Sud-Amerikana landi ecepte Trinidad e Tobago.

Politiko[redaktar | edit source]

Renkontro di chefi di stato di Sud-Amerikana landi en 2008, por la duesma asemblajo di la Unasur.
 Precipua artiklo: Unasur

Dum la komenco dil 21ma yarcento guverni de centra-sinistra o sinistra elektesis en Sud-Amerika, en Arjentinia, Bolivia, Brazilia, Chili, Uruguay, Equador, Paraguay, Venezuela e Peru. Recente, Sud-Amerikana landi kreis Unasur, kun skopo permisar la libera movo di personi, ekonomiala developo, establisar politiko komuna pri defenso ed eliminar doganala tarifi inter la partoprenanti dil organizuro.

Landi Surfaco en km² Habitantaro
[Noto 1]
IHD[Noto 2] Chefo di stato (2015) Politikala mapo de Sud-Amerika
Flag of Brazil.svg Brazilia 8.515.767 206,5 (22) 0,744 Dilma Rousseff
Flag of Argentina.svg Arjentinia 2.780.400[Noto 3] 42,1 (15) 0,808 Cristina Fernández de Kirchner
Flag of Peru.svg Peru 1.285.216 31,3 (28) 0,737 Ollanta Humala
Flag of Colombia.svg Kolumbia 1.141.748 49,8 (36) 0,711 Juan Manuel Santos
Flag of Bolivia.svg Bolivia 1.098.581 10,4 (8) 0,667 Evo Morales
Flag of Venezuela.svg Venezuela 916.445[Noto 4] 33,8 (27) 0,764 Nicolás Maduro
Flag of Chile.svg Chili 756.102[Noto 5] 17,8 (24) 0,822 Michelle Bachelet
Flag of Paraguay.svg Paraguay 406.752 6.8 (15) 0,676 Horacio Cartes
Flag of Ecuador.svg Equador 283.561 15,4 (47) 0,711 Rafael Correa
Flag of Guyana.svg Guyana 214.970 0,7 (3) 0,638 Donald Ramotar
Flag of Uruguay.svg Uruguay 176.215 3,4 (19) 0,790 Tabaré Vázquez
Flag of Suriname.svg Surinam 163.820 0,5 (3) 0,705 Dési Bouterse
Flag of Trinidad and Tobago.svg Trinidad e Tobago 5.128 1,3 (254) 0,766 Anthony Carmona

Noti[redaktar | edit source]

  1. Habitantaro = Nombro di habitanti, en milioni (denseso, habitanti/km²), segun statistiki de 1 di julio 2002.
  2. Indexo pri humana developeso.
  3. Korespondas a la surfaco en Sud-Amerika sen inkluzar la surfaco di Antarktika e sud-Amerikana insuli demandata da Arjentinia).
  4. Venezuelana guverno demandas la Teritorio Esequibo -totala surfaco 159.542 km² (segun Genève-kontrato (1966)).
  5. Korespondas a la surfaco en Sud-Amerika sen inkluzar la teritorio en Antarktika, demandita da Chili: 1.250.258 Km². Kun ta teritorio, totala surfaco di Chili esus 2.006.361 km² (Segun dati de Militala Instituto pri Geografio, de Chili).

Referi[redaktar | edit source]

  1. " South America. The Columbia Encyclopedia, 6th ed. 2001-6.. New York, Columbia University Press.: "fourth largest continent ..., the southern of the two continents of the Western Hemisphere."
  2. LANIC country page


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana