Sud-Amerika

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sud-Amerika.
Topografiala imajo di Sud-Amerika, obtenita per satelito.

Sud-Amerika (Hispane América del Sur o Sudamérica; Portugalane América do Sul; Nederlandane Zuid-Amerika; Angle South America; France Amérique du Sud) esas la sudala parto de Amerikana kontinento o, segun kelka autori, la sudala kontinento de Amerika.[1][2] situita tote en Westala misfero e precipue en Sudala misfero, kun relate mikra parto en Norda misfero, kontigua ad Oceano Pacifiko adweste, Atlantiko adnorde ed adweste, Central Amerika e Karibiana Maro adnordweste. Entote ol havas 17,84 milion km² di surfaco (qua reprezentas cirkume 42% de la surfaco di Amerika e 12% de tota lando emersa), ed en 2005 ol havis plua kam 371 milion habitanti.

Ol kompozesas ek 12 nedependanta landi: Arjentinia, Bolivia, Brazilia, Chili, Kolumbia, Equador, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay e Venezuela. Kelka libri ank inkluzas Trinidad e Tobago en Sud-Amerika, pro l'insuli esar super la kontinentala platformo de Venezuela. Franca Guyana esas transmara departmento de Francia, dum ke Falklandi esas transmara teritorio de l'Unionita Rejio.

Peizaji[redaktar | redaktar fonto]

En Sud-Amerika jacas la maxim granda Equatorala foresto del mondo: Amazona foresto. Ol anke havas du dezerti (Atakama e la dezerto di Arjentiniana Patagonia), savani (note en Brazilia, ma ank en Venezuela e Guyana), un importanta montaro (Andi) adweste, regioni kovrata per gramini en Arjentinia, Uruguay e Brazilia (Pampa), e glacieri sude de Chiliana ed Arjentiniana Patagonia.

En Sud-Amerika jacas la maxim alta aquofalo del mondo, Salto del Ángel, en Venezuela, alta de 979 metri, e la maxim longa fluvio del mondo, Amazon, longa de 6,8 mil km, de Nevado Mismi, en Peru til Braziliana litoro en Atlantiko. Jacas ank en Sud-Amerika la maxim vasta montaro del mondo, Andi, la maxim sika dezerto del mondo, Atakama, e la maxim vasta equatorala foresto del mondo, Amazoniana junglo.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Prehistoriala pikturo en la kaverno Cueva de las Manos, en Arjentinia.

Unesma evidentaji pri agrokultivo en Sud-Amerika datizas de 9.000 yari aK. Manioko komencis kultivesar cirkume 2.000 yari aK. Dum ta epoko kelka populi establisis urbeti en omna parti de Andi. Sud-Amerikana populi domestikigis lamao, vikuno, alpako e guanako cirkume 3.500 yari aK, por furnisar karno e lano e por transporto.

De cirkume 1438 til 1533 l'imperio Inkao dominacis la regiono di Andi. Este de la kontinento vivis populi tupi-guarani ed altra indijena grupi. Samatempe, la populo Mapuche vivis sude de nuna Chile ed Arjentinia, dum ke yanomami vivis sude de nuna Venezuela e norde de nuna stato Amazonas, en Brazilia.

Pedro Álvares Cabral arivas en Brazilia.

En 1494 tra la kontrato di Tordesillas, Portugal e Hispania paktis pri la divido di teritorii ne deskovrita en la Nova Mondo ed establisis la frontiero inter la du teritorii segun la meridiano di Tordesillas. Kun suporto dil papo Alexander la 6ma li paktis pri la divido di la landi por deskovrar, e quale li devus apartenar a l'un o l'altru de la du landi.

Unesma Hispana urbi en Sud-Amerika esis San Sebastián del Uraba en 1509, abandonita la sequanta yaro, e Santa María la Antigua del Darién, en 1510. Intensa exploro e koloniigo di teritorio komencis dum la yari 1530ma, kande Hispani dominacis l'imperio Inkao en 1533, e Portugalani fondis l'urbo São Vicente. En 1542 Hispaniani kreis la Vice-Rejio di Peru.

Komence Hispani e Portugali probis uzar indijeni kom labor-povo por agrokultivo e minado, ma morbi e neadapto dil indijena viri al agrokultivala verki motivizis koloniala povi a trovar sklavi de Afrika. Katolik eklezio anke kondamnis sklaveso di indijeni, qua gradope deklinis. Tandem indijeni intermariajis kun Portugalani e Hispani, e formacis nova klaso di mestici.

Kande Napoléon la 1ma invadis Hispania e pose Portugal dum la komenco dil 19ma yarcento la situeso di lua kolonii en Sud-Amerika rapide modifikesis. João la 6ma di Portugal fugis vers Brazilia ed instalis guvernerio en l'urbo Rio de Janeiro. Pos retroirar vers Europa il lasis lia filiulo, Pedro qua proklamis Braziliana nedependo ye la 7ma di septembro 1822. En Hispana kolonii, lokal asemblaji ne aceptis la remplasigo di Fernando la 7ma di Hispania da Joseph Bonaparte, kreis lokala guverni (Juntas) e pose komencis militi por nedependo. Granda Kolumbia, Arjentinia, Paraguay, Chili, Equador, Peru, Bolivia ed Uruguay divenis komplete nedependanta ante 1830. Poka landi atingis nedependo nur dum la 20ma yarcento: Panama en 1903, Guyana en 1966, Trinidad e Tobago en 1962 e Surinam en 1975.

Chiliana navo Esmeralda sinkas apud Iquique, dum la milito en Pacifiko.

En la 19ma yarcento eventis interna militi quale en Arjentinia, Brazilia (milito di Farrapos e la Milito di Canudos) e Kolumbia (la milito di la 1000 dii) e militi inter Sud-Amerikana landi, quale la milito di la Kunfederuro (1836-1839), la Milito dil Pacifiko (1879-1883) e milito di Paraguay. La militi inter Sud-Amerikana landi provokis modififi en la mapo dil kontinento, quale la fino di la kunfederuro Peru-Bolivia, la perdajo di Boliviana litoro por Chili en la milito dil Pacifiko, e la devasto di Paraguay dum la milito di Paraguay, qua perdis teritorii por Arjentinia e Brazilia.

Leopoldo Galtieri, diktatoro di Arjentinia dum la milito en la Falklandi.

Dum la 20ma yarcento militi divenis min ofta, ma anke eventis la milito di Chaco (1932-1935) inter Bolivia e Paraguay, e la milito inter Equador e Peru pri la frontierala limiti inter la du landi. Anke eventis la milito di la Falklandi en 1982 inter Arjentinia ed Unionita Rejio pri la posedajo di Falklandi. Tamen, la regiono subisis militala diktatoresi, note pos la duesma mondomilito e la komenco di la kolda milito. Militala rejimi instalesis en Brazilia dum la yari 1960ma, Uruguay, Chili, Arjentinia e Peru dum la yari 1970ma, e multa stato-stroki eventis en Bolivia dum ta periodo. La diktatoresi enkarcerigis mili di opozanti, multi de qui sufris tormenti e mortigesis. La diktatoresi inkluzite interkunlaboriris por kaptar ed eliminar opozanti, tra la nomizita "Operaco Kondor". La sama epoko, Kolumbia subisis interna milito inter la guvernerio e Marxista gerili (la grupo FARC) kun la partopreno di interesti de la drogo-trusti.

Gradope la diktatoresi desaparis dum la yari 1980ma, e la regiono riexperiencis demokratio. Anke l'intenseso di la konflikto en Kolumbia diminutis. La regiono subisis severa debo-krizi dum la yari 1980ma e 1990ma e probis kontrolar inflaciono tra ortodoxa e ne-ortodoxa formuli. De la duimo dil yari 1980ma til nun multa landi di regiono probas integrar lua ekonomii tra la kreado di ekonomiala unioni, quale Mercosur (Brazilia, Arjentinia, Uruguay e Paraguay, pose kun eniro di Venezuela) ed Andiana Komuneso (Hispane: Comunidad Andina, formacita per Peru, Bolivia, Equador e Kolumbia). La maxim recenta inicio esis la kreado di Unasur, qua komprenas omna Sud-Amerikana landi ecepte Trinidad e Tobago.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Renkontro di chefi di stato di Sud-Amerikana landi en 2008, por la duesma asemblajo di la Unasur.
 Precipua artiklo: Unasur

Dum la komenco dil 21ma yarcento guverni de centra-sinistra o sinistra elektesis en Sud-Amerika, en Arjentinia, Bolivia, Brazilia, Chili, Uruguay, Equador, Paraguay, Venezuela e Peru. Recente, Sud-Amerikana landi kreis Unasur, kun skopo permisar la libera movo di personi, ekonomiala developo, establisar politiko komuna pri defenso ed eliminar doganala tarifi inter la partoprenanti dil organizuro.

Landi Surfaco en km² Habitantaro
[Noto 1]
IHD[Noto 2] Chefo di stato (2015) Politikala mapo de Sud-Amerika
Flag of Brazil.svg Brazilia 8.515.767 206,5 (22) 0,744 Dilma Rousseff
Flag of Argentina.svg Arjentinia 2.780.400[Noto 3] 42,1 (15) 0,808 Cristina Fernández de Kirchner
Flag of Peru.svg Peru 1.285.216 31,3 (28) 0,737 Ollanta Humala
Flag of Colombia.svg Kolumbia 1.141.748 49,8 (36) 0,711 Juan Manuel Santos
Flag of Bolivia.svg Bolivia 1.098.581 10,4 (8) 0,667 Evo Morales
Flag of Venezuela.svg Venezuela 916.445[Noto 4] 33,8 (27) 0,764 Nicolás Maduro
Flag of Chile.svg Chili 756.102[Noto 5] 17,8 (24) 0,822 Michelle Bachelet
Flag of Paraguay.svg Paraguay 406.752 6.8 (15) 0,676 Horacio Cartes
Flag of Ecuador.svg Equador 283.561 15,4 (47) 0,711 Rafael Correa
Flag of Guyana.svg Guyana 214.970 0,7 (3) 0,638 Donald Ramotar
Flag of Uruguay.svg Uruguay 176.215 3,4 (19) 0,790 Tabaré Vázquez
Flag of Suriname.svg Surinam 163.820 0,5 (3) 0,705 Dési Bouterse
Flag of Trinidad and Tobago.svg Trinidad e Tobago 5.128 1,3 (254) 0,766 Anthony Carmona

Noti[redaktar | redaktar fonto]

  1. Habitantaro = Nombro di habitanti, en milioni (denseso, habitanti/km²), segun statistiki de 1 di julio 2002.
  2. Indexo pri humana developeso.
  3. Korespondas a la surfaco en Sud-Amerika sen inkluzar la surfaco di Antarktika e sud-Amerikana insuli demandata da Arjentinia).
  4. Venezuelana guvernerio demandas la Teritorio Esequibo -totala surfaco 159.542 km² (segun la kontrato di Genève (1966)).
  5. Korespondas a la surfaco en Sud-Amerika sen inkluzar la teritorio en Antarktika, demandita da Chili: 1.250.258 Km². Kun ta teritorio, totala surfaco di Chili esus 2.006.361 km² (Segun dati de Militala Instituto pri Geografio, de Chili).

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. " South America. The Columbia Encyclopedia, 6th ed. 2001-6.. New York, Columbia University Press.: "fourth largest continent ..., the southern of the two continents of the Western Hemisphere."
  2. LANIC country page


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana