Uruguay

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Uruguay
República Oriental del Uruguay
Flag of Uruguay.svg Coat of arms of Uruguay.svg
Standardo di Uruguay Blazono di Uruguay
Nacionala himno:
Orientales, la Patria o la tumba
LocationUruguay.svg
Urbi:
Chefurbo: Montevideo
· Habitanti: 1 325 968 (2004)
Precipua urbo: Montevideo
Lingui:
Oficala lingui: Hispana
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Tabaré Vázquez
Surfaco: (90ma granda)
· Totala: 176 220 km²
· Aquo: 1,5 %
Habitanti: (132ma granda)
· Totala: 3 482 486[1] (2019)
Plusa informi:
Valuto: Uruguayana peso
Veho-latero: dextre
ISO: UY
URY
858
Reto-domeno: .uy*
Precipua religio: katolikismo (51%)
Oficala retosituo: http://portal.gub.uy


Uruguay esas lando jacanta an Sud-Amerika. Lu havas kom vicini Brazilia norde, ed Arjentinia weste e sude. Este jacas Oceano Atlantiko. Lua chef-urbo esas Montevideo.

Bazala fakti pri Uruguay

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Uruguay
Indijeno Charrua.

Ante ke Europani arivis en Uruguay, la regiono habitesis da indijeni de etniii Charrua e Guarani. Hispani arivis en 1516, tamen la koloniigo esis limitata dum la 16ma e 17ma yarcenti, pro la rezisto dal indijeni, e la manko di oro ed arjento en la regiono. La teritorio di Uruguay disputesis da Hispana e Portugalana imperii. En 1603 Hispaniani enduktis gebovi a la regiono. Villa Soriano, l'unesma urbo di la regiono, fondesis erste en 1624.

En 1680 Portugalani fondis fuorto en Colonia del Sacramento sude de la regiono, avan Buenos Aires. Hispani dufoye okupis l'urbo, en 1681 ed en 1705, ma mustis retrodonar ol a Portugal en 1713 tra la kontrato di Utrecht. Ye la 24ma di decembro 1726, Hispaniani fondis Montevideo. La disputo inter Hispania e Portugal pri Colonia del Sacramento duris dum preske 100 yari, ed erste en 1777 Portugal retrodonis la kolonio a Hispania tra la Kontrato di San Ildefonso.

Britaniani atakas Montevideo en 1807.

Kom rezulto de la milito inter Anglia e Hispania de 1796 til 1808, ye la 3ma di februaro 1807 Britaniani okupis Montevideo e pose atakis Buenos Aires, ma ekpulsesis da Hispana trupi e populala rezisto. En 1810 kande eventis la Revoluciono di Mayo en Buenos Aires, Uruguay tardigis partoprenar en la proceso. Ye la 27ma di februaro 1811 komencis revolto kun 300 homi komandita da Pedro José Viera e Venancio Benavides, konocata kom Grito de Asencio, qua judikesas kom la komenco di la nedependantesko di Uruguay. Viera e Benavides okupis l'urbi Mercedes, Villa Soriano, El Colla (nune Rosario) e San José, e demandis la helpo dil guvernerio di Buenos Aires. José Gervásio Artigas, nun judikata Uruguayan heroo, atakis Hispani en Uruguay ed okupis l'urbi Minas ye la 24ma di aprilo 1811, San Carlos ye la 28ma di aprilo, e Maldonado ye la 29ma. Il anke vinkis Hispani en la batalio di Las Piedras ye la 18ma di mayo 1811, e fine okupis Montevideo. Colonia del Sacramento okupesis ye la 26ma di mayo sam yaro, e Hispana dominaco en la regiono finis.

Uruguay okupesis dal Portugalani e pos dal Braziliani de 1816 til 1827. Ye la 25ma di agosto 1825 José Gervasio Artigas proklamis Uruguay nedependanta de Brazilia.

De 1864 til 1870 Uruguay, ensemble kun Arjentinia e Brazilia, militis kontre Paraguay en la Milito di Paraguay. Montevideo, qua funcionis kom navala bazo por Braziliana mar-armeo dum ta epoko, juis prospero e tranquileso.

Dum l'administrado dil generalo Lorenzo Batlle y Grau supresesis revolto komandita da Nacionala Partiso (Blancos). De 1875 til 1886 la lando komandesis da militisti. Dum ta epoko, l'enmigro di Italiani e Hispani plugrandigis la habitantaro di la lando: en 1879 Uruguay ja havis cirkume 438.000 habitanti.[2]

En 1903, José Batlle y Ordóñez elektesis prezidanto. Ilu guvernis til 1907 e rielektesis en 1911 por guvernar til 1915. Dum lua duesma periodo, Uruguay adoptis 8-hora laborjorno, indemno pro chomeso ed universala votado.

En 1931 Gabriel Terra Leivas asumis la povo. Lua mandato koincidis kun l'efekti di la Granda depreso ekonomiala di 1929. Eventis konfronti en qui policisti e laboristi interocidis. En 1933 Terra Leivas komandis stato-stroko, supresis la kongreso e guvernis per dekreti. Ilu impozis nova konstituco en 1934, qua donis plusa povi a la prezidanto.

En 1938 lora generalo Alfredo Baldomir Ferrari elektesis prezidanto. Kande la duesma mondomilito komencis, Baldomir deklaris Uruguay neutra lando. Uruguay nur eniris la milito en 1945, kontre nacional-socialista Germania.

De 1973 til 1985 la lando subisis diktatoreso. Cirkume 180 Uruguayani ocidesis dum ta periodo. Ye la 1ma di marto 1985 demokratio riestablisesis. La populo elektis Julio María Sanguinetti, de la partiso Colorado, qua guvernis de 1985 til 1990.

Ye la 11ma di decembro 2013 Uruguay divenis l'unesma Sud-Amerikana lando qua legaligis la kultivo e vendo di marihuano.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Legifala palaco (Palacio Legislativo) en Montevideo.
Palaco Piria.

Uruguay esas prezidantala republiko. La prezidanto esas chefo di stato ed anke chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. L'exekutiva povo exercesas dal prezidanto e da 13 ministri.[3]

La parlamento (Asamblea General) konsistas ek 2 chambri. La Chambro di Deputati (Cámara de Diputados) havas 99 membri ,qui elektesas proporcionale a la populo de la 19 departmenti por 5 yari, kontre ke la Senato (Cámara de Senadores) havas 31 membri, di qui 30 elektesas dal populo por 5 yari e l'altra esas la viceprezidanto, qua prezidas la Senato.

La Supra korto di Uruguay establisesis en 1907, ed esas la maxim alta instanco di la judiciala povo di la lando. Ol konsistas ek 5 membri qui elektesis dal parlamento. Lua sideyo esas la palaco Piria. Ultre la Supra korto existas departmentala korti por judiciar en duesma instanco, e lokala judiciisti por judiciar en unesma instanco.

La nuna konstituco adoptesis en 1967. Dum la diktatoreso de 1973 til 1985 ol suspensesis grandaparte, ma en 1985 ol riestablisesis komplete.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo pri reliefo di Uruguay.
Naturala pasturajo en la departmento San José.

Kun 176 214 km² di tota surfaco, Uruguay esas la 2ma min granda lando di Sud-Amerika, dop Surinam. Ol havas 660 km di litoro. La surfaco di Laguno Merín dividesas kun Brazilia.

La maxim alta monto di Uruguay esas Cerro Catedral, kun 513 metri. Granda parto di la lando (regiono konocata kom pampas) kovresas da naturala pasturajo. La maxim importanta fluvio di la lando esas Uruguay. Fluvio Plata (Río de la Plata) ne esas fakte fluvio, ma granda estuario.

La klimato esas subtropikala, kun granda influo del Atlantiko. La mezavalora temperaturi dum la somero esas 22°C, e dum la vintro esas 10°C.

Uruguay havas dek nacionala parki, di qui 5 jacas an la marshoza estala regiono, 3 an la centro di la lando ed un an la marjino dil fluvio Uruguay. Un ek ta parki, jacanta en kabo Polonio, protektas kolonio di marala leoni.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Uruguay

Segun enonomiala statistiki, 59% de la tereni en Uruguay uzesas por agrokultivo, qua reprezentas cirkume 10% de l'exportacaji di la lando, 9,3% de la TNP ed employas 13% de la laboro-povo. Segun statistiki de FAO, Uruguay esas la 9ma maxim granda mondala produktero di soyo.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Habitantaro di Uruguay, de 1961 til 2003.
Demografiala piramido en 2016.

Preske 88% de Uruguayana habitantaro havas Europana ancestri, nome enmigranti qui arivis dum la 19ma yarcento: Hispani, Italiani (1/4 de la habitantaro), Franci, Germani ed altri. Lua populo-kresko esas un ek la min granda de Latin-Amerika. De 1963 til 1985 cirkume 320 000 Uruguayani ekmigris, e lua destini esis precipue Arjentinia, Usa, Australia, Hispania, Brazilia e Venezuela.[4]

La metropolala regiono di Montevideo koncentras cirkume 1,3 milion habitanti. La cetera habitas precipue 20 altra mezgranda urbi. Altra importanta urbi esas Salto e Paysandú. Lando havas basa denseso di habitantaro kande komparata a Brazilia ed Arjentinia.

Pri religio, en 2006 47,1% esis katoliki, 11,1% esis kristani ne-katolika, 23,2% praktikis nekonfesionala kredaji, 0,3% esis judaisti, 17,2% esis atei od agnostiki, e 1,1% praktikis altra religii.[5]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Quale en Arjentinia, tango esas la maxim konocata muzikala jenro di Uruguay. Altra komun aspekto kun lua vicino esas la tradicioni di le gaucho, mestici qui mantenas lua dansi, muziko, la kustumo pri drinkar yerba mate (mateo), l'edukado di bovi e mutoni, edc.

Parado di Candombe en Montevideo.

Karnavalo en Montevideo havas influi Hispana - kun lua paradi di murgas - ed anke Afrikala, note bantua ed Angolana. Existas du tipi di karnavalala paradi: Desfile de Carnaval (karnavala parado) e Desfile de Llamadas. La muziko en la Desfile de Llamadas recevas la nomo di candombe. Karnavalo en Uruguay duras dum 40 dii, la maxim longa karnavala periodo del mondo.

Eduardo Galeano.

Pri literaturo, José Enrique Rodó esas la precipua Uruguayana skriptisto. Altra importanta nomi esas la teatral skriptisto Florencio Sánchez, la poeto Juan Zorrilla de San Martín, la skriptistini Juana de Ibarbourou e Delmira Agustini, e la skriptistuli Horacio Quiroga, Juan Carlos Onetti e note la historiisto Eduardo Galeano, por lua libro Las venas abiertas de América Latina ("L'apertita veini di Latinida Amerika").

Futbalo esas la maxim populara sporto di la lando. Uruguay vinkis du foyi la Mondala Kupo di Futbalo: en 1930 ed en 1950.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Population of Uruguay 2019 (en Angla). URL vidita ye la 21ma di aprilo 2019.
  2. "Evolution of the economy and society - Uruguay"
  3. Business Guide. Uruguay XXI. URL vidita ye la 25ma di februaro 2011.
  4. "Population - Uruguay Library of Congress studies
  5. South America::Uruguay - The World Factbook (en Angla). CIA. URL vidita ye la 21ma di aprilo 2019.


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana