Belize

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Belize
Belize
Flag of Belize.svg Coat of arms of Belize.svg
Flago di Belize Blazono di Belize
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Land of the Free
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationBelize.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Belmopan
· Habitanti: 20,000 (2009)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Belize City
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejino: Elizabeth 2ma
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Dean Barrow
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (150ma granda)
· Totala: 22,966 km²
· Aquo: 0.7%
Habitanti: (177ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2011)
· Totala: 321,115[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 15 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Belize
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .bz
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo, 90.8%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Belize, anciena Britaniana Honduras, esas lando qua jacas en Central-Amerika. Lua vicina landi esas Mexikia en nordo, e Guatemala en westo ed en sudo. En esto jacas Karibeano. Ol esas l'unika lando en Central-Amerika ube Angliana linguo esas oficala, quankam Hispaniana e Kreola anke esas parolata.

Bazala fakti pri Belize

Historio[redaktar | edit source]

Maya konstrukturo en El Caracol, Belize.
 Precipua artiklo: Historio di Belize

Ante l'arivo di Europani, Maya populi habitis la regiono di nuna Belize.Ante la yaro 1000 cirkume 400 mil personi vivis en ta regiono. Hispania komencis konquestar la peninsulo di Yukatan en 1527. Tamen, Maya populi rezistis la konquesto.

Dum la 17ma yarcento Hispaniana misioneri establisis kirki en Maya urbeti. Samatempe, en 1638 Angla e Skota pirati establisis su en la regiono por atakar Hispaniana navi, e pose por explorar mahagono. En 1642 ed itere en 1648 pirati atakis Salamanca de Bacelar (nune Bacalar, Quintana Roo, en Mexikia), sideyo di Hispaniana guvernerio en la peninsulo di Yukatan. Kom rezulto Hispaniani abandonis Yukatan.

Dum kelka tempo eventis konflikti inter Angli e Hispani pri Yukatan. Fine Britaniani kaptis la regiono pos milito, en 1796. Sklaveso abolisesis en Britanian imperio en 1838. Tamen, poka kozi chanjis por la laboristi en la regiono di Belize. En 1862 Unionita Rejio formale deklaris Belize kolonio di Britaniana Krono, subordinita a Jamaika. Kom kolonio, Belize komencis atraktar kolokinti, exemple l'entraprezo Belize Estate e Produce Company, qua divenis proprietero di cirkume 50% de la privata proprieti di Belize.

Flago di Britaniana Honduras.

L'exploro di ligno, specale mahagono, esis la precipua ekonomial agado di la kolonio, ma preske sufris krako dum la 1930a yari, pos l'ekonomiala krizo di 1929. L'ekonomiala situo plubonigis dum la Duesma mondomilito, kande granda nombro di Belizeani eniris l'armeo, o kunlaboris kun laboro por la militala esforco. Pos la milito, l'ekonomio divenis itere stagnita. La decido di Unionita Rejio pri diminutar la valoro dil Dolaro di Honduras (lokala valuto) maladesis la situo di ekonomio ed enduktis la kreado di People's Committee (populala komitato), partiso qua defensis nedependo. La sucedinto di Populala Komitato, People's United Party - PUP - demandis konstitucala reformi por grantar yuro pri voto por omna adulti.

En 1954 komencis konstitucala reformi, e rezultis la kreado di nova konstituco 10 yari pose. Unionita Rejio grantis propra guvernerio a Belize en 1964, e George Cadle Price, chefo di PUP, divenis chefa ministro di lando. En 1973 la nomo di la kolonio chanjesis de Britaniana Honduras a Belize. Fine Belize divenis nedependanta ye la 28ma di septembro 1981, ma Guatemala refuzis aceptar la nedependo. Cirkum 1,500 Britaniana soldati restis en Belize por grantar lua nedependo.

Kun George Cadle Price kom lua chefo, PUP vinkis tota l'elekti til 1984, kande la partiso United Democratic Party - UDP - vinkis elekto e Manuel Esquivel divenis chefministro. Price itere ganis povo per l'elekti di 1989, ma en 1993 Esquivel e lua UDP itere vinkis. En 1994 lasta Britaniana soldati foriris Belize.

En 1998 la partiso People's United Party ganis l'elekti, e Said Musa divenis chefministro. Il promisis plubonigar l'ekonomiala stando di la sudo di lando.

Politiko[redaktar | edit source]

Chefministro Dean Barrow.
Parlamento di Belize, en Belmopan.

Belize esas konstitucala monarkio. La sistemo di guvernerio esas bazata en l'Angla sistemo. La nuna konstituco signatesis ed adoptesis en septembro 1981.

La chefo di stato di Belize esas la rejo di Anglia, nune Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio, qua reprezentesas dal generala guberniestro, nune Colville Young. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua indikesas dal generala guberniestro. Nune esas Dean Barrow.

La parlamento havas du chambri. La Chambro di Deputati havas 31 membri[2], qui elektesas segun lua distrikti, por maxima periodo di 5 yari. La membri di Senato esas 12[2], qui elektesas dal populo por 5 yari. Tota civitano evante 18 yari o pluse povas votar.

La judiciala povo inkluzas lokala judiciisti qui judicias minora krimini e kauzi, grupigita en la Korto di Judiciisti; la Supra Korto (Chefa Korto) qua judicias mortigi ed altra severa krimini; e la Apelo-Korto, qua judicias rekursi prezentita da kondamniti en l'altra du. La membri di judiciala povo elektesas. La chefo di la Supra Korto esas nune Kenneth Benjamin, depos 2011.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Belize.
La Granda Blua Truo, an la litoro di Belize, proxim Belize City.

Belize jacas en Central-Amerika apud la litoro di Karibia. Ol havas 250 km di frontieri kun Mexikia en nordo e 266 km kun Guatemala en westo. Lua litoro havas 386 km di extenso. En ol jacas korala rifo kun 322 km di extenso de nordo til sudo.

Lua totala surfaco, 22,960 km² esas cirkume du foyi la de Libano e duime la de Braziliana stato Rio de Janeiro. Lua maxim alta monto esas Doyle's Delight, kun 1,124 metri di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Belize, kun 290 km di extenso, formacita dal uniono dil fluvii Macal e Mopán.

Cirkume 60% de la lando kovresas per foresti[3] e 20% da agrokultivo[4]. La litoro en Karibia ordinare kovresas da marshi.

La klimato esas tropikala kun poka pluvi de januaro til mayo, specale de februaro til aprilo. Pluvozeso varias de 1,350 mm en nordo ed en westo di lando til plu kam 4,500 mm en extrema sudo. Mezvalora temperaturi en litoro varias de 24ºC en januaro til 27ºC en julio. En Belizeana historio kelka uragani efektigis granda destruktadi, exemple Uragano Greta, qua efektigis US$ 25 milioni en perdaji en 1978, od Uragano Iris', qua afektis la produktado di banano e citrusi' en 2001. Uragani ordinare eventas de septembro til decembro.

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Belize

Belize havas mikra ekonomio bazata en agrokultivo, agroindustrio, komercajo e, plu recente, turismo e konstrukturo. Lando havas importanta minerali, exemple dolomito e bauxito, ma en quanto nesuficanta por komercala minado.

Demografio[redaktar | edit source]

Koloniigo, sklaveso ed enmigro afektis la kompozeso di Belizeana habitantaro. Nune lando havas diversa kulturi, lingui e rasala grupi.[5] On kalkulas ke lando havis 321,115 habitanti en julio 2011, di qui, segun kontado en 2000, 38.7% esas mestici, 32.9% kreoli, 10.6% Maya e 6.1% Garifuna e 9.7% altri[1]

Segun demografiala kontado en 2010, 40% de Belizeani esis katoliki, 35.7% protestanti, 1.7% esis Testi di Jehova, 17.2% de altra religii e 8.6% ne havis religio.

Kulturo[redaktar | edit source]

Garifuna muzikisti.

Belizeana koquarto havas Britaniana, Mexikiana e Karibian influi. Dum dejuno, tortillas de farino (quale en Mexikia), kuki e pani manjesas kun fromaji, fabi, ovi o cereali.

Lua muziko havas influi kreola, mestica, Maya e Garifuna. Europani adportis polko, valsi, skotisho e quadrili, dum ke Afrikani adportis instrumenti di perkuto. Punta, quale en Honduras, esas la maxim populara jenro di muziko Garifuna, ed Andy Palacio esis la maxim konocita punta-muzikisto. Reggae, dancehall e soca de Karibia, e hip hop de Usa anke esas populara ritmi.

La maxim populala sporti di lando esas futbalo, basketbalo, volebalo e biciklismo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 "Belize" The World Factbook CIA. Informo rekuperita ye 15 di decembro 2011
  2. 2.0 2.1 "The Government of Belize Official Homepage".
  3. Cherrington, E.A., Ek, E., Cho, P., Howell, B.F., Hernandez, B.E., Anderson, E.R., Flores, A.I., Garcia, B.C., Sempris, E., and D.E. Irwin. (2010). “Forest Cover and Deforestation in Belize: 1980-2010.” Water Center for the Humid Tropics of Latin America and the Caribbean. Panama-urbo, Panama. 42 pp.
  4. "Biodiversity in Belize - Ecosystems Map". Biological-diversity.info. 23ma di agosto 2005. Informo rekuperita ye la 29ma di agosto 2010
  5. Joe Volz & Sissie Coy. "Belize, Central American jewel". aarp.org.