Belize

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Belize
Belize
Flag of Belize.svg Coat of arms of Belize.svg
Flago di Belize Blazono di Belize
Nacionala himno:
Land of the Free
LocationBelize.svg
Urbi:
Chefurbo: Belmopan
· Habitanti: 20 000 (2009)
Precipua urbo: Belize City
Lingui:
Oficala lingui: Angla
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejino: Elizabeth
· Generala-guberniestro: Colville Young
· Chefministro: Dean Barrow
Surfaco: (150ma granda)
· Totala: 22 966 km²
· Aquo: 0.7 %
Habitanti: (177ma granda)
· Totala: 321 115[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 15 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Belize
Veho-latero: dextre
ISO: BZ
BLZ
084
Reto-domeno: .bz*
Precipua religio: kristanismo, 90.8%


Belize, anciena Britaniana Honduras, esas lando qua jacas en Central-Amerika. Lua vicina landi esas Mexikia norde e Guatemala weste e sude. Este jacas Karibia. Ol esas l'unika lando en Central-Amerika ube Angla linguo esas oficala, quankam Hispana e Kreola anke parolesas.

Bazala fakti pri Belize

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Maya konstrukturo en El Caracol, Belize.
 Precipua artiklo: Historio di Belize

Ante l'arivo dil Europani, populi Maya habitis la regiono di nuna Belize. Ante la yaro 1000 cirkume 400 mil personi vivis en ta regiono. Hispania komencis konquestar la peninsulo di Yukatan en 1527. Tamen, le Maya rezistis la konquesto.

Dum la 17ma yarcento Hispana misioneri establisis kirki en Maya urbeti. Samatempe, en 1638 Angla e Skota pirati establisis su en la regiono por atakar Hispana navi, e pose por explorar mahagono. En 1642 ed itere en 1648 pirati atakis Salamanca de Bacelar (nune Bacalar, Quintana Roo, en Mexikia), sideyo di Hispana guvernerio en la peninsulo di Yukatan. Kom rezulto Hispaniani abandonis Yukatan.

Dum kelka tempo eventis konflikti inter Angli e Hispani pri Yukatan. Fine Britaniani kaptis la regiono pos milito, en 1796. Sklaveso abolisesis en Britanian imperio en 1838. Tamen, poka kozi chanjis por la laboristi en la regiono di Belize. En 1862 Unionita Rejio formale deklaris Belize kolonio di Britaniana Krono, subordinita a Jamaika. Kom kolonio, Belize komencis atraktar kolokinti, exemple l'entraprezo Belize Estate e Produce Company, qua divenis proprietero di cirkume 50% de la privata proprieti di Belize.

Flago di Britaniana Honduras.

L'exploro di ligno, specale mahagono, esis la precipua ekonomial agado di la kolonio, ma preske sufris krako dum la 1930a yari, pos l'ekonomiala krizo di 1929. L'ekonomiala situo plubonigis dum la Duesma mondomilito, kande granda nombro di Belizeani eniris l'armeo, o kunlaboris kun laboro por la militala esforco. Pos la milito, l'ekonomio divenis itere stagnita. La decido di Unionita Rejio pri diminutar la valoro dil Dolaro di Honduras (lokala valuto) maladesis la situo di ekonomio ed enduktis la kreado di People's Committee (populala komitato), partiso qua defensis nedependo. La sucedinto di Populala Komitato, People's United Party - PUP - demandis konstitucala reformi por grantar yuro pri voto por omna adulti.

En 1954 komencis konstitucala reformi, e rezultis la kreado di nova konstituco 10 yari pose. Unionita Rejio grantis propra guvernerio a Belize en 1964, e George Cadle Price, chefo di PUP, divenis chefa ministro di lando. En 1973 la nomo di la kolonio chanjesis de Britaniana Honduras a Belize. Fine Belize divenis nedependanta ye la 28ma di septembro 1981, ma Guatemala refuzis aceptar la nedependo. Cirkum 1 500 Britaniana soldati restis en Belize por grantar lua nedependo.

Kun George Cadle Price kom lua chefo, PUP vinkis tota l'elekti til 1984, kande la partiso United Democratic Party - UDP - vinkis elekto e Manuel Esquivel divenis chefministro. Price itere ganis povo per l'elekti di 1989, ma en 1993 Esquivel e lua UDP itere vinkis. En 1994 lasta Britaniana soldati foriris Belize.

En 1998 la partiso People's United Party ganis l'elekti, e Said Musa divenis chefministro. Il promisis plubonigar l'ekonomiala stando di la sudo di lando.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Chefministro Dean Barrow.
Parlamento di Belize, en Belmopan.

Belize esas konstitucala monarkio. La sistemo di guvernerio esas fondita sur l'Angla sistemo. La nuna konstituco signatesis ed adoptesis en septembro 1981.

La chefo di stato di Belize esas la rejo di Anglia, nune Elizabeth la 2ma di Unionita Rejio, qua reprezentesas dal generala guberniestro, nune Colville Young. La chefo di guvernerio esas la chefministro, qua indikesas dal generala guberniestro. Nune esas Dean Barrow.

La parlamento havas du chambri. La Chambro di Deputati havas 31 membri[2], qui elektesas segun lua distrikti, por maxima periodo di 5 yari. La membri di Senato esas 12[2], qui elektesas dal populo por 5 yari. Tota civitano evante 18 yari o pluse povas votar.

La judiciala povo inkluzas lokala judiciisti qui judicias minora krimini e kauzi, grupigita en la Korto di Judiciisti; la Supra Korto (Chefa Korto) qua judicias mortigi ed altra severa krimini; e la Apelo-Korto, qua judicias rekursi prizentita da kondamniti en l'altra du. La membri di judiciala povo elektesas. La chefo di la Supra Korto esas nune Kenneth Benjamin, depos 2011.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Belize.
La Granda Blua Truo, an la litoro di Belize, proxim Belize City.

Belize jacas en Central-Amerika apud la litoro di Karibia. Ol havas 250 km di frontieri kun Mexikia norde e 266 km kun Guatemala weste. Lua litoro havas 386 km di extenso. En ol jacas koraliala rifo longa de 322 km norde til sude.

Lua totala surfaco, 22 960 km², esas cirkume du foyi la de Libano e duime la de Braziliana stato Rio de Janeiro. Lua maxim alta monto esas Doyle's Delight, kun 1 124 metri di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Belize, longa de 290 km, formacita per l'uniono dil fluvii Macal e Mopán.

Cirkume 60% de la lando kovresas per foresti[3] e 20% per plantacerii[4]. La litoro en Karibia ordinare kovresas da marshi.

La klimato esas tropikala kun poka pluvozeso de januaro til mayo, note de februaro til aprilo. La pluvozeso varias de 1.350 mm an la nordo e la westo di la lando til plu kam 4.500 mm an l'extrema sudo. La mezavalora temperaturi en litoro varias de 24ºC en januaro til 27ºC en julio. En Belizeana historio kelka uragani efektigis granda destruktadi, exemple Uragano Greta, qua efektigis US$ 25 milioni en perdaji en 1978, od Uragano Iris, qua afektis la produktado di banano e citrusi en 2001. Uragani ordinare eventas de septembro til decembro.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Belize

Belize havas mikra ekonomio apogata sur agrokultivo, agroindustrio, komerco e, plue recente, turismo e konstrukturo. La lando havas importanta minerali, exemple dolomito e bauxito, ma en quanto nesuficanta por komercala minado.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Pueri Maya.
Pueri Garifuna.

Koloniigo, sklaveso ed enmigro afektis la kompozeso di Belizeana habitantaro. Nune la lando havas diversa kulturi, lingui e rasala grupi.[5] On kalkulas Belize havis 321 115 habitanti en julio 2011, di qui, segun kontado en 2000, 38.7% esas mestici, 32.9% kreoli, 10.6% Maya e 6.1% Garifuna e 9.7% altri.[1]

Le maya probable habitabas la regiono de la 2ma yarmilo aK, tamen la maxim multa mortigesis dum frequa tribuala konflikti e pose pro la morbi adportita dal Europani. La kreoli decendas de la mixo inter sklavi e lia mastri. Le Garifuna (pluralo: Garinagu) etniale esas mestici de indijeni Arawak e Karib kun Afrikani, e nulatempe esabis sklavigita.

Cirkume 4% de la habitantaro decendas de Menonita Germani, qui ekmigris de Rusa imperio dum la 18ma e 19ma yarcenti. Li habitas precipue vilajeti quale Spanish Lookout, Shipyard, Little Belize, e Blue Creek.

Segun demografiala kontado en 2010, 40% de la Belizeani esis katoliki, 35.7% protestanti, 1.7% esis Testi di Jehova, 17.2% de altra religii e 8.6% ne havis religio.

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Garifuna kantistini.

Belizeana koquarto havas Britaniana, Mexikiana e Karibian influi. Dum dejuno, tortillas de farino (quale en Mexikia), kuki e pani manjesas kun fromaji, fabi, ovi o cereali.

Lua muziko havas influi kreola, mestica, Maya e Garifuna. Europani adportis polko, valsi, skotisho e quadrili, dum ke Afrikani adportis instrumenti di perkuto. Punta, quale en Honduras, esas la maxim populara jenro di muziko Garifuna, ed Andy Palacio esis la maxim konocita punta-muzikisto. Reggae, dancehall e soca de Karibia, e hip hop de Usa anke esas populara ritmi.

La maxim populara sporti di la lando esas futbalo, basketbalo, volebalo e biciklismo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 "Belize" The World Factbook CIA. Informo rekuperita ye 15 di decembro 2011
  2. 2,0 2,1 "The Government of Belize Official Homepage".
  3. Cherrington, E.A., Ek, E., Cho, P., Howell, B.F., Hernandez, B.E., Anderson, E.R., Flores, A.I., Garcia, B.C., Sempris, E., and D.E. Irwin. (2010). “Forest Cover and Deforestation in Belize: 1980-2010.” Water Center for the Humid Tropics of Latin America and the Caribbean. Panama-urbo, Panama. 42 pp.
  4. "Biodiversity in Belize - Ecosystems Map". Biological-diversity.info. 23ma di agosto 2005. Informo rekuperita ye la 29ma di agosto 2010
  5. Joe Volz & Sissie Coy. "Belize, Central American jewel". aarp.org.