Belize

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Belize
Flag of Belize.svg Coat of arms of Belize.svg
Flago di Belize Blazono di Belize
Mapo di Belize
Chefurbo: Belmopan
·Habitanti: 20,000 (2009)
Precipua urbo: Belize City
Oficala linguo: Angliana
Guvernerio: Monarkio
·Rejino: Elizabeth 2ma
·General-guverniestro Colville Young
·Chefministro: Dean Barrow
Surfaco: (150ma granda)
·Totala: 22,966 km²
·% aquo: 0,7
Habitanti: (177ma granda)
·Totala: 321,115[1] (2011)
·Lojanto-denseso: 15 hab./km²
Nacionala himno: Land of the Free
Pekunio: Dolaro di Belize
Reto-kodo: .bz
Precipua religio: kristanismo, 90,8%

Belize, anciena Britaniana Honduras, esas lando qua jacas en Centr-Amerika. Lua vicina landi esas Mexikia en nordo, e Guatemala en westo ed en sudo. En esto jacas Karibeano. Ol esas l'unika lando en Centr-Amerika ube Angliana linguo esas oficala, malgre Hispaniana e Kreola anke esas parolata.

Bazala fakti pri Belize

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Belize.

Ante l'arivo di Europani, Maya populi habitis la regiono di nuna Belize. Ante yaro 1000 cirkum 400 mil personi vivis en ta regiono. Hispania komencis konquestar la regiono di Yukatan-peninsulo en 1527, ma Maya populi rezistis la konquesto.

Dum 17ma yarcento Hispaniana misioneri establisis kirki en Maya urbeti. En sama epoko, en 1638, Angliana e Skotiana pirati establisis su en la regiono por atakar Hispaniana navi, e pos por explorar mahagono. En 1642 e nove en 1648 pirati atakis Salamanca de Bacelar (nune Bacalar, Quintana Roo, en Mexikia), sideyo di Hispaniana guverno en Yukatan peninsulo. Kom konsequo, Hispaniani abandonis Yukatan.

Dum kelka tempo okuris konflikti inter Angliani e Hispaniani pri Yukatan. Finale, pos un milito en 1796, Britaniani kaptis la regiono. Sklaveso esis abolisita en Britan imperio en 1838, e la proprieteri di sklavi recevis £ 53.69 per sklavo liberigita. Malgre la libereso di sklavi poka kozi chanjis por laboristi en la regiono. En 1862 Unionita Rejio formale deklaris Belize kolonio di Britana Krono, subordinita a Jamaika. Kom kolonio, Belize komencis atraktar kolokanti, kom l'entraprezo Belize Estate e Produce Company, qua divenis proprietanto di cirkum 50% di privata proprieti di Belize.

L'exploro di ligno, specale mahagono, esis la precipua ekonomial aktiveso di la kolonio, ma preske sufris krako dum 1930a yari kun Granda depreso. L'ekonomiala situo plubonigis dum Duesma mondomilito, kande granda nombro di Belizeani eniris l'armeo, o kunlaboris kun laboro por militala esforco. Pos milito, l'ekonomio divenis nove stagnita. La decido di Unionita Rejio pri decensar valoro dil Dolaro di Honduras (lokala valuto) maladesis la situo di ekonomio ed enduktis la kreado di People's Committee (populala komitato), partiso ke defendis nedependeso. La sucedanto di Populala Komitato, People's United Party - PUP - demandis konstitucala reformi por grantar yuro por votar a tota l'adulti.

En 1954 komencis konstitucala reformi, e rezultis la kreado di nova konstituco 10 yari pose. Unionita Rejio grantis propra guverno a Belize ye 1964, e George Cadle Price, chefo di PUP, divenis chefministro di lando. Ye 1973 nomo di kolonio esis chanjita de Britaniana Honduras vers Belize. Finale, Belize divenis nedependanta ye 28 di septembro 1981, ma Guatemala refuzis aceptar la nedependeso. Cirkum 1,500 Britana soldati sejornis en Belize por grantar lua nedependeso.

Kun George Price kom lia chefo, PUP vinkis tota l'elekti til 1984, kande la partiso United Democratic Party - UDP - vinkis elekto e Manuel Esquivel divenis chefministro. Price nove ganis povo kun elekti ye 1989, ma ye 1993 Esquivel e lia UDP nove vinkis. Ye 1994 lasta Britana soldati livis Belize.

En 1998 la partiso People's United Party ganis l'elekti, e Said Musa divenis chefministro. Il promisis plubonigar l'ekonomiala situeso di la sudo di lando.

Politiko[redaktar | edit source]

Chefministro Dean Barrow.

Belize esas konstitucala monarkio. Lua chefo di stato esas la rejino di Anglia, nune Elizabeth 2ma, reprezentata da un generala_guverniestro, nune Colville Young. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Dean Barrow. Nuna konstituco esis signatita ye septembro 1981.

Parlamento havas du chambri. La Chambro di Deputati havas 31 membri[2], elektata segun lua distrikti, por maxima periodo di 5 yari. La membri di Senato esas 12[2], elektita da populo por 5 yari. Tota civitano kun 18 yari o plu povas votar.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Belize.

Belize jacas en Centr-Amerika apud Karibeana litoro. Ol havas 250 km di frontieri kun Mexikia en nordo e 266 km kun Guatemala en westo. Lua litoro havas 386 km di extenso. En ol jacas korala rifo kun 322 km di extenso de nordo til sudo.

Lua totala surfaco, 22,960 km² esas cirkum 2 foyi la de Libano e duimo di la Braziliana stato di Rio de Janeiro. Lua maxim alta monto esas Doyle's Delight, kun 1,124 metri di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Belize fluvio, kun 290 km formata da uniono di Macal e Mopán fluvii.

Cirkum 60% di lando esas kovrata da foresti[3] e 20% da agrokultivo[4]. La litoro di Karibeano generale esas kovrata da marshi.

La Klimato esas tropikala kun poka pluvi de januaro til mayo, specale de februaro til aprilo. Pluvo-quanto varias de 1,350 mm en nordo ed en westo di lando til plu kam 4,500 mm en extrema sudo. Averajala temperaturi en litoro varias de 24ºC en januaro til 27ºC en julio. En Belizeana historio kelka uragani kauzis granda destrukto, kom Uragano Greta, qua kauzis US$ 25 milioni en perdaji ye 1978, o Uragano Iris ye 2001, ke afektis la producajo di banano e citrusi. Uragani generale okuras de septembro til decembro.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Belize.

Belize havas mikra ekonomio bazata en agrokultivo, agroindustrio, komercajo e, plu recente, turismo e konstrukturo.

Demografio[redaktar | edit source]

Koloniigo, sklaveso ed enmigro afektis la kompozeso di Belizeana populo. Nune lando havas diversa kulturi, lingui e rasala grupi.[5] On kalkulas ke nuna populo (julio 2011) esas 321,115 personi, di qua, segun kontado ye 2000, 38.7% esas mestici, 32.9% kreoli, 10.6% Maya e 6.1% Garifuna e 9.7% altra[1].

Kulturo[redaktar | edit source]

Garifuna muzikisti.

Belizeana koquarto havas Britana, Mexikiana e Karibean influi. Lua muziko havas kreola, mestica, Maya e Garifuna influi. Europani trovis polko, valsi, skotisho e quadrili, dum ke Afrikani trovis instrumenti di perkuto.

La maxim populala sporti di lando esas futbalo, basketbalo, voleybalo*(?) e biciklismo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 "Belize" The World Factbook CIA. Informo rekuperita ye 15 di decembro 2011
  2. 2.0 2.1 [http://www.belize.gov.bz/ "The Government of Belize Official Homepage"
  3. [Cherrington, E.A., Ek, E., Cho, P., Howell, B.F., Hernandez, B.E., Anderson, E.R., Flores, A.I., Garcia, B.C., Sempris, E., and D.E. Irwin. (2010) “Forest Cover and Deforestation in Belize: 1980-2010.” Water Center for the Humid Tropics of Latin America and the Caribbean. Panama City, Panama. 42 pp.
  4. "Biodiversity in Belize - Ecosystems Map". Biological-diversity.info. 23 August 2005. Informo rekuperita ye 29 di agosto 2010
  5. "Belize, Central American jewel", Joe Volz & Sissie Coy, en aarp.org