Belize

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Belize
Belize
Flag of Belize.svg Coat of arms of Belize.svg
Flago di Belize Blazono di Belize
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Land of the Free
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationBelize.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Belmopan
· Habitanti: 20,000 (2009)
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Belize City
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Angliana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Monarkio
· Rejino: Elizabeth 2ma
· Prezidisto (serbo): {{{Serbiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (kroato): {{{Kroatiana_prezidisto}}}
· Prezidisto (Bosno): {{{Bosniana_prezidisto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· Ko-princi: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· General-guverniestro: Colville Young
· Chefministro: Dean Barrow
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (150ma granda)
· Totala: 22,966 km²
· Aquo: 0.7%
Habitanti: (177ma granda)
· Totala: 321,115[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 15 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Dolaro di Belize
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .bz
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo, 90.8%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}

Belize, anciena Britaniana Honduras, esas lando qua jacas en Central-Amerika. Lua vicina landi esas Mexikia en nordo, e Guatemala en westo ed en sudo. En esto jacas Karibeano. Ol esas l'unika lando en Central-Amerika ube Angliana linguo esas oficala, quankam Hispaniana e Kreola anke esas parolata.

Bazala fakti pri Belize

Historio[redaktar | edit source]

Maya konstrukturo en El Caracol, Belize.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Belize.

Ante l'arivo di Europani, Maya populi habitis la regiono di nuna Belize. Ante la yaro 1000 cirkum 400 mil personi vivis ibe. Hispania komencis konquestar la regiono di Yukatan-peninsulo en 1527, ma Maya populi rezistis la konquesto.

Dum la 17ma yarcento Hispaniana misioneri establisis kirki en Maya urbeti. Samatempe, en 1638, Angliana e Skotiana pirati establisis su en la regiono por atakar Hispaniana navi, e pos por explorar mahagono. En 1642 e nove en 1648 pirati atakis Salamanca de Bacelar (nune Bacalar, Quintana Roo, en Mexikia), sideyo di Hispaniana guvernerio en Yukatan peninsulo. Kom rezulto Hispaniani abandonis Yukatan.

Dum kelka tempo okuris konflikti inter Angliani e Hispaniani pri Yukatan. Fine Britaniani kaptis la regiono, pos un milito en 1796. Sklaveso abolisesis en Britanian imperio en 1838, e la proprieteri di sklavi recevis £ 53.69 per sklavo liberigita, la maxim alta valoro di indemno per sklavo en tota Britanian imperio.[2]

Flago di Britaniana Honduras.

Quankam la libereso di sklavi poka kozi chanjis por laboristi en la regiono. En 1862 Unionita Rejio formale deklaris Belize kolonio di Britaniana Krono, subordinita a Jamaika. Kom kolonio, Belize komencis atraktar kolokanti, kom l'entraprezo Belize Estate e Produce Company, qua divenis proprietanto di cirkum 50% di privata proprieti di Belize.

L'exploro di ligno, specale mahagono, esis la precipua ekonomial aktiveso di la kolonio, ma preske sufris krako dum 1930a yari kun la Grand ekonomiala depreso. L'ekonomiala situo plubonigis dum Duesma mondomilito, kande granda nombro di Belizeani eniris l'armeo, o kunlaboris kun laboro por militala esforco. Pos milito, l'ekonomio divenis nove stagnita. La decido di Unionita Rejio pri decensar valoro dil Dolaro di Honduras (lokala valuto) maladesis la situo di ekonomio ed enduktis la kreado di People's Committee (populala komitato), partiso qua defendis nedependo. La sucedanto di Populala Komitato, People's United Party - PUP - demandis konstitucala reformi por grantar yuro por votar a tota l'adulti.

En 1954 komencis konstitucala reformi, e rezultis pos 10 yari en la kreado di nova konstituco. Unionita Rejio grantis propra guvernerio a Belize en 1964, e George Cadle Price, chefo di PUP, divenis chefministro di lando. En 1973 la nomo di la kolonio chanjesis de Britaniana Honduras vers Belize. Belize divenis fine nedependanta en 28 di septembro 1981, ma Guatemala refuzis aceptar to. Cirkum 1,500 Britaniana soldati restis en Belize por grantar lua nedependo.

Kun George Cadle Price kom lia chefo, PUP vinkis tota l'elekti til 1984, kande la partiso United Democratic Party - UDP - vinkis elekto e Manuel Esquivel divenis chefministro. Price nove ganis povo kun elekti en 1989, ma en 1993 Esquivel e lia UDP nove vinkis. En 1994 lasta Britaniana soldati livis Belize.

En 1998 la partiso People's United Party ganis l'elekti, e Said Musa divenis chefministro. Il promisis plubonigar l'ekonomiala situeso di la sudo di lando.

Politiko[redaktar | edit source]

Chefministro Dean Barrow.

Belize esas konstitucala monarkio. Lua chefo di stato esas la rejino di Anglia, nune Elizabeth 2ma, reprezentata da un generala guberniestro, nune Colville Young. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Dean Barrow. Nuna konstituco signatesis ed adoptesis en septembro 1981.

La parlamento havas du chambri. La Chambro di Deputati havas 31 membri[3], qui elektesas segun lua distrikti, por maxima periodo di 5 yari. La membri di Senato esas 12[3], qui elektesas dal populo por 5 yari. Tota civitano evante 18 yari o pluse povas votar.

La judiciala povo inkluzas lokala judiciisti qua judicias minora krimini e kauzi, grupigita en la Korto di Judiciisti; la Supra Korto (Chefa Korto) qua judicias mortigi ed altra severa krimini; e la Apelo-Korto, qua judicias rekursi prezentita da kondamniti en l'altra du. La membri di judiciala povo elektesas. La chefo di la Supra Korto esas nune Kenneth Benjamin, depos 2011.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Belize.

Belize jacas en Central-Amerika apud Karibeana litoro. Ol havas 250 km di frontieri kun Mexikia en nordo e 266 km kun Guatemala en westo. Lua litoro havas 386 km di extenso. En ol jacas korala rifo kun 322 km di extenso de nordo til sudo.

Lua totala surfaco, 22,960 km² esas cirkum du foyi la de Libano e duime la de Braziliana stato di Rio de Janeiro. Lua maxim alta monto esas Doyle's Delight, kun 1,124 metri di altitudo. Lua maxim longa fluvio esas Belize fluvio, kun 290 km di extenso, formata da uniono di Macal e Mopán fluvii.

Cirkum 60% di lando kovresas da foresti[4] e 20% da agrokultivo[5]. La litoro en Karibeano generale kovresas da marshi.

La klimato esas tropikala kun poka pluvi de januaro til mayo, specale de februaro til aprilo. Pluvo-quanto varias de 1,350 mm en nordo ed en westo di lando til plu kam 4,500 mm en extrema sudo. Mezvalora temperaturi en litoro varias de 24ºC en januaro til 27ºC en julio. En Belizeana historio kelka uragani kauzis granda destrukto, kom Uragano Greta, qua kauzis US$ 25 milioni en perdaji en 1978, od Uragano Iris en 2001, qua afektis la produktado di banano e citrusi. Uragani generale okuras de septembro til decembro.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Belize.

Belize havas mikra ekonomio bazata en agrokultivo, agroindustrio, komercajo e, plu recente, turismo e konstrukturo. Lando havas importanta minerali, exemple dolomito e bauxito, ma en quanto nesuficanta por komercala minado.

Demografio[redaktar | edit source]

Koloniigo, sklaveso ed enmigro afektis la kompozeso di Belizeana habitantaro. Nune lando havas diversa kulturi, lingui e rasala grupi.[6] On kalkulas ke lando havis 321,115 habitanti en julio 2011, di qui, segun kontado en 2000, 38.7% esas mestici, 32.9% kreoli, 10.6% Maya e 6.1% Garifuna e 9.7% altra[1].

Segun demografiala kontado en 2010 40% de Belizeani esis katoliki, 35.7% protestanti, 1.7% esis Testi di Jehova, 17.2% de altra religii e 8.6% ne havis religio.

Kulturo[redaktar | edit source]

Garifuna muzikisti.

Belizeana koquarto havas Britaniana, Mexikiana e Karibean influi. Dum dejuno, tortillas de farino (kam em Mexikia), kuki e pani manjesas kun fromaji, fabi, ovi o cereali.

Lua muziko havas kreola, mestica, Maya e Garifuna influi. Europani trovis polko, valsi, skotisho e quadrili, dum ke Afrikani trovis instrumenti di perkuto. Punta, kam en Honduras, esas la maxim populara jenro di Garifuna-muziko, ed Andy Palacio esis la maxim konocita punta-muzikisto. Reggae, dancehall e soca de Karibeano, e hip hop de Usa anke esas populara ritmi.

La maxim populala sporti di lando esas futbalo, basketbalo, volebalo e biciklismo.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 "Belize" The World Factbook CIA. Informo rekuperita ye 15 di decembro 2011
  2. Johnson, Melissa A., The Making of Race and Place in Nineteenth-Century British Honduras (oktobro 2003),Durham, NC: Environmental History
  3. 3.0 3.1 "The Government of Belize Official Homepage".
  4. Cherrington, E.A., Ek, E., Cho, P., Howell, B.F., Hernandez, B.E., Anderson, E.R., Flores, A.I., Garcia, B.C., Sempris, E., and D.E. Irwin. (2010). “Forest Cover and Deforestation in Belize: 1980-2010.” Water Center for the Humid Tropics of Latin America and the Caribbean. Panama-urbo, Panama. 42 pp.
  5. "Biodiversity in Belize - Ecosystems Map". Biological-diversity.info. 23 di agosto 2005. Informo rekuperita ye la 29ma di agosto 2010
  6. "Belize, Central American jewel", Joe Volz & Sissie Coy, en aarp.org