Lima

De Wikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Lima
Lima2017.png
Kelk imaji pri Lima.
Flag of Lima.svg Coat of arms of Lima.svg
Standardo Blazono
Lando: Flag of Peru.svg Peru
Informo:
Fondita ye: 18ma di januaro 1535
Latitudo: 12º02'06" S
Longitudo: 77º01'07" W
Altitudo: 154 m
Surfaco: 2672 km²
Habitanti: 9 556 256 (2015)
Denseso di habitantaro: 2854,3 hab./km²
Horala zono: UTC-5
Urbestro: Jorge Muñoz (2019-2022)
Mapo:
Mapo di Lima
Oficala retosituo:
www.munlima.gob.pe
Edifici en la quartero San Isidro, Lima.

Lima esas la chef-urbo e maxim populoza urbo di Peru e la 2ma maxim populoza urbo di Sud-Amerika, dop Sao Paulo. Segun statistiki de 2015, l'urbo havis 9 556 256 habitanti. Lua tota surfaco esas 2672 km². Kune Callao, ol formacas kontigua metropolala regiono ube rezidas cirkume 1/3 de la habitantaro di Peru.

Ol jacas apud Pacifiko, an la vali di la riveri Chillón, Rimac (origino di lua nuna nomo, Lima) e Lurín. Lua portuo ed aeroportuo jacas an la vicina Callao.

Lima fondesis en 1535 dal Hispana conquistador Francisco Pizarro, qua nomizis ol Ciudad de los Reyes (Urbo dil Rejuli). Ol esas sideyo di la Nacionala Universitato San Marcos, fondita ye la 12ma di mayo 1551, esanta un ek la maxim anciena institucuri di superiora aprentiteso di Amerika. Ol divenis la maxim importanta urbo di Peru de la 16ma yarcento til la 19ma yarcento. Nun ol judikesas kom la centro politikala, kulturala, ekonomiala e komercala di Peru e duras esar un ek la maxim importanta urbi di Sud-Amerika.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Ruini de Pachakamaq, religiala centro del imperio Inka proxim la nuna Lima.

Ante l'arivo dil Hispani, la regiono habitesis da indijena populi qui enkorpigesis dal imperio Inka dum la 15ma yarcento. En 1532 Francisco Pizarro vinkis l'imperiestro Inka Atahualpa e kaptis lua imperio. Pos divenir guberniestro di la regiono konquestita, Pizarro selektis la valo dil rivero Rímac por fondar lua chef-urbo, ye la 18ma di januaro 1535. La sequanta yaro, Manqu Inka Yupanki probis siejar l'urbo, tamen ol vinkesis da Hispani.

En 1543 ol divenis chef-urbo dil Vicerejio di Peru ed importanta komercala centro. Ol subisis frequa ataki da pirati, e to stimulis la konstrukto di murego por defensar ol. En 1687, forta ter-tremo destruktis la maxim multa edifici del urbo. En 1746 altra forta ter-tremo destruktis multa edifici en Lima ed en la vicina Callao. L'urbo rikonstruktesis sub impero dil vicerejulo José Antonio Manso de Velasco.

Lima en 1750.

Dum la duesma duimo dil 18ma yarcento, l'idei de Racion-epoko ganis adepti en Peru, note pos la reformi aprobita dal suvereni Hispana, qui supresis la kontrolo di Lima pri la komerco en la regiono nomizita Alto Peru. Pro lua sequanta ekonomiala dekado, Lima divenis dependanta del autoritati rejala ed ekleziala de Hispania. To stimulis en lua elito la kresko di idei pri politikala nedependantesko.

En 1820, Chiliana ed Arjentiniana patrioti komandita da José de San Martín desembarkis sude de Lima, ma ne atakis la urbo. En 1821 lora vicerejulo José de la Serna e Hinojosa decidis abandonar l'urbo por prezervar la Rejala Armeo, pos ke ol subisis siejo navala e landal ataki di gerileri*. La konsilistaro di Lima decidis invitar San Martín enirar l'urbo e proklamar la nedependantesko, por timar populala revolto e ne havar moyeni por impozar kontrolo se to eventabus. Tamen, la nedependo-milito duris dum plusa du yari.

Lima en 1910.

Pos la nedependantesko, eventis multa konflikti inter lokala chefi, qui probis okupar la chef-urbo e guvernar la lando. Dum l'interna militi, preske la duimo dil urbo destruktesis. La prospereso nur rikomencis dum la yari 1850ma, kande l'exportaco di guano adportis rapida developo a la urbo. Dum l'administrado dil prezidanto José Balta y Montero la murego qua cirkondabis Lima demolisesis, por permisar lua expanso. En 1872 Balta y Montero asasinesis, ed eventis multa konflikti interne la urbo.

Dum la milito di Pacifiko, Lima afektesis pro la navala blokuso dal Chiliana mar-armeo, e pose invadesis. L'invadera trupi spoliis la urbo, inkluzite lua muzei e biblioteki. Pos ke l'invaderi livis, komencis la rikonstrukto di Lima. Tamen, la triesma interna milito di Peru, qua eventis de 1884 til 1885 ed opozis Nicolás de Piérola Villena e la su-proklamita prezidanto Andrés Avelino Cáceres, frustris l'esforci pri rapida rikonstrukto. L'interna konflikto produktis plu kam 1000 morti, e la putro di korpi che l'urbo dissemis epidemii. Nicolás de Piérola Villena asumis la prezidanteso ye la 8ma di septembro 1995 e guvernis til la 8ma di septembro 1899. Dum lua administrado demolisesis la murego di Lima por posibligar lua urbala expanso, e projetesis l'avenuo Brasil, iranta en direciono a Magdalena.

Urbala expanso di Lima en 1970.
Urbala expanso di Lima en 1995.

Dum l'administrado da Augusto B. Leguía, l'urbo juis rikonstrukto por preparar la celebro dil yarcento di la nedependantesko, en 1921. Dum la komenco dil 20ma yarcento apertesis avenui, exemple Paseo de la República, Leguía (nun avenuo Arequipa) ed altri, qui stimulis l'urbala expanso. Dum la yari 1930ma konstruktesis la Guvernala Palaco e la urbestro-domo. Dum l'administrado da Manuel Arturo Odría konstruktesis la sideyi dil Ministerio pri Ekonomiko, dil Ministerio Pri Eduko,[1] dil Ministerio pri Saneso e dil Ministerio pri Laboro, ed anke la nacionala stadio e multa rezidala edifici. Dum ta epoko anke kreskis l'urbala expanso pro la migrado di habitanti de regioni doplanda vers la chef-urbo. La nova habitanti establisis su en anciena agrokultivala zoni proxim la centro di Lima, exemple la nuna quarteri Lince, La Victoria, Pueblo Libre e Breña. En 1973 kreesis la quartero Villa El Salvador, jacanta 30 km sude de la centro di Lima, nun esanta parto di lua metropolala regiono. Dum la yari 1980ma, la kresko di la violento urbala ed ataki da teroristi, kune la neorganizata kresko dil urbo afektis l'urbo severe. Lua historiala centro subisis dekado, e multa zoni okupata dum ta epoko duras mankar bazala publika servadi.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Satelital imajo pri la metropolala regiono di Lima.
La litoro di Lima en 2013.

La reliefo di Lima esas plana an la vali dil fluvii Chillón, Rímac e Lurín e proxim la litoro di Pacifiko. Existas kelka izolita kolini en la urbo, exemple El Agustino, San Cosme, El Pino, La Milla, Muleria e Pro. La fluvio Rímac esas multe importanta por la urbo, por furnisar drinkebla aquo ed elektro.

La klimato dil urbo esas arida, ma kun granda influo del oceano Pacifiko (BWh segun la klimatala klasifikuro da Köppen), kun varii di temperaturo simila a klimati subtropikala e granda atmosferala humideso. La mezavalora temperaturo en februaro (somero) esas 22,7°C, kontre ke la mezavalora temperaturo en agosto (vintro) esas 16,2°C. La temperaturi rare falas infre 14°C o superiras 29°C. Kelkafoye la litoro kovresas da nebulo dum la matino, e da alta nubi dum la fino di la vespero e komenco di la nokto.

Kontraste l'alta humideso dil atmosfero (sempre super 80%), la mezavalora yarala pluvo-quanto esas nur 6,4 mm, esante agosto la maxim pluvoza monato, kun mezavalore 1,5 mm.

Judiciala palaco e lua vicineso.
Judiciala palaco e lua vicineso.
Fluvio Rímac.
Fluvio Rímac.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Historia del Ministerio de Educación del Perú. Ministerio de Educación del Perú. URL vidita ye la 17ma di oktobro 2011.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a: