Bogota

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Bogota
CollageBogotá.png
Kelk imaji pri Bogotá.
Flag of Bogotá.svg Escudo de Armas de Bogota.svg
Flago di Bogota Blazono di Bogota
Lando: Flag of Colombia.svg Kolumbia
Informo:
Fondita ye: 6 di agosto 1538
Fondita da: Gonzalo Jiménez de Quesada
Latitudo: 4º35'56" N
Longitudo: 74°04'51" W
Altitudo: 2,640 m
Surfaco: 1,587 km²
Habitanti: 7 878 783 (2015)
Denseso di habitantaro: 5,000 hab./km²
Horala zono: UTC-5
Urbestro: Enrique Peñalosa Londoño
Mapo:
Mapo di Bogota
Oficala retosituo:
www.bogota.gov.co
La katedralo di Bogota e la placo Bolívar.

Bogota, oficale en Kastiliana Bogotá, Distrito Capital o Bogotá, DC, antee Santa Fe de Bogota, esas la chef-urbo e maxim populizita urbo di Kolumbia, ed anke chef-urbo dil departmento Cundinamarca. Ol havis 7 878 783 habitanti em 2015. Lua tota surfaco esas 1 587 km². Lua metropolala regiono havis plua kam 12 milion habitanti en 2014. Malgre ke lua teritorio cirkondesas dal departmento Cundinamarca, la du politikala enti administresas desjuntite. Ol havas la sama administrala stando kam l'altra departmenti di Kolumbia.

L'urbo esas la centro politikala, ekonomiala, industriala, administrala, kulturala, artala e sportala di Kolumbia. Segun artiklo publikigita la yaro 2013, 1/6 de la habitantaro di Kolumbia rezidis en Bogota, e 24% de la KLP di la lando produktesis ibe.[1]

Bogota fondesis ye la 6ma di agosto 1538 por esar chef-urbo dil Rejio di Nova-Granada. Ol restis chef-urbo dil Vicerejio di Nova-Granada e, pos la nedependo, chef-urbo di Kolumbia. L'origino dil nomo "Bogotá" esis Bagotta, nomo di Muisca-indijeno-chefo qua ulatempe regnis la regiono.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Homi ja habitis la regiono di Bogota depos 10.500 aK. Cirkume dum la komenco di la Kristana ero, l'indijeni Muisca qui vivis en la regiono domestikigis la kobayo por furnisar karno. Le Muisca mantenis komerco kun vicina tribui qui anke parolis Chibcha lingui, exemple le Guane e le Lache, e kun l'indijeni Karib. Li anke deskovris quale extraktar salo de sal-aqui, ed habitis la regiono til l'arivo dal Hispani dum la 16ma yarcento.

En 1534 Hispani sendis expediciono serchinte la legendala regiono El Dorado, ube, segun li kredis, existis abundanta quanto di oro. L'explorero Hispana Gonzalo Jiménez de Quesada arivis en la savano di Bogota kune cirkume 500 soldati, di qui nur 70 transvivis, pos luktir kontre le Muisca e vinkir li. Gonzalo Jiménez oficale fondis Bogota ye la 6ma di agosto 1538. L'urbeto recevis la nomo Santa Fe de Bogota e divenis urbo ye la 27ma di junio 1540. En 1550, la Rejala Audienco establisesis en la urbo.

Pos la duimo dil 16ma yarcento, lua habitantaro - qua konsistis ek Hispani, mestici, indijeni e negra sklavi - komencis kreskar rapide. Segun kontado, en 1789 18 161 personi vivis ibe. En 1819 ja esis cirkume 30 mil personi.

L'idei pri nedependo aparis e kreskis dum la 18ma yarcento. En 1794, Antonio Nariño tradukis de la Franca ed imprimis la Deklaro pri la Homala Yuri. Ye la 20ma di julio 1810 eventis la revolto qua kulminis kun la deklaro di nedependo di Kolumbia. La yari de 1810 til 1815 konocesas en la historio di Kolumbia kom la patria boba ("la patrio stulta") pro la serioza konflikti inter le Criollos qui proklamabis la nedependo, pri quala formo di guverno la lando mustus adoptar. Dum ta konflikti, Hispania kontreatakis, vinkis la nepedentisti multafoye, e preske rikonquestis Kolumbia. Nur pos la batalio di Boyacá, ye la 7ma di agosto 1819, Simón Bolívar vinkis komplete la Hispani e grantis la nedependo di Kolumbia.

Bogota en 1868.

Pos la nedependo, Bogota duris esar la precipua edukala ed ekonomiala centro di la nova lando. Multa artisti komencis vizitar la regiono e piktar multa aquareli pri la naturo, populo e kostumi lokala, qui facinis li. En 1823 inauguresis la Publika Biblioteko e la Nacionala Muzeo. Granda Kolumbia dissolvesis en 1830, tamen Bogota duris esar chef-urbo di Kolumbia. La Federala Distrikto di Bogota, to esas, la separo dil administrado di Bogota de Cundinamarca por esar chef-urbo di Kolumbia sub la formo di politikala federuro, eventis en 1861. En 1867 inauguresis la Nacionala Universitato. Dum la yari 1870ma multa skriptisti qui laboris en la revuo Mosaico e kontributis a la kreado di Kolumbiana literaturo vivis en l'urbo. En 1881 kreesis skolo pri grabado, e dum la sama yaro Alberto Urdaneta fondis jurnalo en qua laboris graburisti qui studiis en ta skolo. La sama yaro inauguresis l'unesma du telefonala linei. En 1886 inauguresis la Skolo pri Bel Arti di Bogota, ube docis, inter altri, Ricardo Acevedo Bernal.

Malgre ke Bogota ne recevis multa enmigranti dum la 19ma yarcento, lua habitantaro duris kreskar: en 1832 esis 36 465 habitanti; en 1881 esis 84 723 habitanti, ed ante finir la yarcento ja esis preske 100 000 personi. L'urbo restis izolita til l'inauguro di ferovoyo qua ligis ol a la fluvio Magdalena ed a la litoro.

Bogota dum la yari 1920ma.

En 1905 l'administro dil urbo riorganizesis komplete. La Chefurbo-Distrikto di Bogota itere kreesis, ma itere extingesis en 1910. Ank en 1910 inauguresis la sistemo di elektrala tramveturo, qua subisis expanso til la yari 1940ma. Dum la yari 1920ma inauguresis en Bogota l'unesma aeroportuo di Latin-Amerika ed expansesis la sistemo di publika lumizo per elektro.

Incendio en vehili dum Bogotazo.

Dum la sequanta yardeko eventis multa inauguri por komemorar la 400ma aniversario dil urbo, exemple la nacionala parko, la futbalo-stadio Nemesio Camacho El Campín e l'Universitatala Urbo. Tamen, ta progreso interuptesis pos la morto di Jorge Eliécer Gaitán ye la 9ma di aprilo 1948 e la sequanta tumulti qui divenis konocita kom Bogotazo. Pos ta eventi, la richa familii qui vivis en la centrala quartero komencis abandonar ol e rezidar en quarteri quale Chapinero e Chichó, o mem en vicina urbi, exemple Usaquén e Suba.[2]

Avenuo Autopista Norte.

En 1948 eventis la 9ma Tot-Amerikal Asemblo en Bogota, ube signatesis la pakto di Bogota qua kreis l'Organizuro di Amerikana Stati. La diktatoreso di Gustavo Rojas Pinilla dum la sequanta yardeko adportis progreso al urbo, kun l'inauguro dil avenuo Autopista Norte, dil aeroportuo El Dorado e dil avenuo Calle 26.

Avenuo Ciudad de Lima.

Dum la yari 1960ma eventis l'urbanigo di la nomizita quartero Kennedy, adweste del urbo. L'urbestri Jorge Gaitán Cortés (1961 til 1966) e Virgilio Barco Vargas (1966 til 1969) decidis planigar la kresko dil urbo por la 5 yardeki sequanta. Gaitán Cortés inauguris importanta avenui, exemple la Carrera Décima e l'avenuo Ciudad de Lima, prolonguro di la strado Calle 19, ed urbanigis la quartero Paulus la 6ma. L'unesma parto dil Metropolala Parko Simón Bolívar, nune la maxim granda parko del urbo, inauguresis en 1968 da Barco Vargas. La sequanta yaro il inauguresis la Muzeo dil Oro e la Distriktala Planetaro. En 1966 Bogota ja havis 2 milion habitanti.[3]

Pos komencir l'interna konflikti di Kolumbia dum la yari 1960ma eventis multa ataki che Bogota, exemple la furto di armi del magazino dil armeo en Cantón Norte en 1979, l'invado dil ambasadeyo di Dominikana Republiko en 1980, e l'okupo dil Judiciala Palaco en 1985, la tri dal grupo M-19; o l'atako kontre la noktala klubo El Nogal en 2003, dal grupo FARC; ed anke l'atento en 1989 kontre la sideyo dil DAS, Departamento Administrativo de Seguridad , l'oficeyo di publika sekureso di Bogota, facita dal drogo-trusto di Medellín, lor komandita da Pablo Escobar. L'atako per bombo celita en kamiono kontre l'edifico dil DAS produktis 52 morti e cirkume 1.000 plusa homi vundita.[4] L'explozo di cirkume 500 kg di dinamito afektis multa quarteri e destruktis plua kam 300 komercala proprieti.[5]

La konstituco di 1991 transformis Bogota en "distrikto-chefurbo", sen subdivido en municipi. L'urbo duras esar chef-urbo dil departmento Cundinamarca, malgre ke ol administresas desjuntita de ol. En 1994 l'urbo elektis Antanas Mockus kom urbestro. Ilu inauguris la sistemo di transporto per autobusi nomizita TransMilenio, inauguris multa biblioteki e biciklovoyi.

Segun artiklo publikigita en 2013, Bogota divenis atraktiva centro por aferi e por rezido.[1] La sektoro di servadi reprezentis 70% de lua ekonomio, 99% ek la domi provizesis per elektro, 98,2% provizesis per traktata aquo.[1] Tamen, nur 47% ek la habitantaro havis propra hemo, esante la cetera lokaceri.[1] Altra grava problemo esas la trafiko di vehili: singla habitanto di Bogota pasas mezavalore 70 minuti omnadie en autobusi por irar de lua domo a lua laboreyo o studio-loko.[1]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo pri Bogota.
Nordala distrikti di Bogota.

Bogota jacas an la samnoma savano, en plana regiono situita mezavalore 2.630 metri adsur la maro. L'orientala montaro di Andi, ibe nomizita Cordillera Oriental, jacas este del urbo. Dum Quaternaro, la regiono kovresis per granda lago, qua gradope sikeskis. Kande la Hispani arivis, la regiono ankore kovresis per marshi.

Adsude, cirkume 1 horo distanta del centro, jacas la stepo di Sumapaz, protektita per la Nacionala Parko di Sumapaz, kun altitudi de 1600 til 4000 metri adsur la maro. En ica regiono naskas multa enfluanti di la fluvii Magdalena ed Orinoco.

Existas plua kam 200 riveri e rivereti en Bogota. La maxim importanta esas la rivero Bogota, qua ekfluas en la fluvio Magdalena e recevas multa poluto de la urbo. Altra importanta riveri esas Tunjuelo, Fucha e Juan Amarillo.

La klimato di Bogota havas granda influo de l'altitudo: la temperaturi varias de mezavalore 7 °C la minimi til 18 °C la maximi, kun mezavalora yarala temperaturo di 14 °C, simila a la mezavalora temperaturo di Europana landi dum la printempo. La maxim pluvoza monati iras de aprilo til mayo, e de septembro til novembro. Kontraste, la maxim sika monati iras de decembro til februaro e de julio til agosto, kande povas eventar frosto. Ordinare, agosto esas la maxim sunoza e ventoza monato. Nebulo esas frequa: mezavalore esas 220 dii nuboza omnayare.[6]

Bogotá jacas en sismala zono, e dum lua historio eventis ter-tremi en 1785, 1827, 1917 e 1948. Pro la ter-tremi e la multa incendii dum lua historio, multa edifici de la kolonial epoko destruktesis.

Panoramo pri Bogota.
Panoramo pri Bogota.

Transporto[redaktar | redaktar fonto]

Autobuso del sistemo TransMilenio
Mikr autobuso (buseta) en autobuso-halteyo de Bogota.

Omnadie facesas en Bogota plua kam 13 milion voyaji. Malgre esar inter la maxim populizita urbi di Latin-Amerika, l'urbo ne havas metroo.[7] Projeti pri sistemo di metroo debatabas dum plua kam 60 yari, ed on expektas ke la konstruktado dil unesma lineo komencos en 2018. La privata transporto per automobili, motorcikli e taxii havas granda importo - nur la taxii facas plua kam 1 milion voyaji omnadie.

Pri publika transporto, la maxim importanta sistemo esas TransMilenio, linei di granda autobusi apta a transportar til 270 pasajeri single, qui parkuras la centrala alei di granda avenui e ligas termini por autobusi en distanta quarteri. En la termini por autobusi, la pasajeri povas transferar su de mikra autobusi (lokale nomizita busetas) a la grand autobusi od inverse, o de un mikra autobuso a l'altru. Li anke povas transferar de un autobuso a l'altru en l'autobuso-halteyi che l'avenui. Entote existas 12 linei di grand autobusi qui konektesas a 106 linei di autobuseti. La sistemo transportis 2 455 705 pasajeri omnadie en 2017.[8]

Bogota anke havas entote 376 km di biciklovoyi. Multa stacioni di TransMilenio havas biciklo-gareyi qui povas uzesar sen kusto, por la personi qui deziras uzar bicikli ed autobusi en lia voyaji vers laboreyi, skoli, edc.

L'aeroportuo El Dorado esas la precipua de Kolumbia, esante la maxim granda de Latin-Amerika pri transporto di vari, e la 2ma maxim granda pri transporto di pasajeri. Segun statistiki, 31 041 841 pasajeri uzis ol en 2016.[9]

Turismo[redaktar | redaktar fonto]

Placo Bolívar, an la centro del urbo.
Placo Bolívar, an la centro del urbo.

Bogota esas importanta destino por turisti en la mondo. Cirkume 52% de la stranjera turisti qui vizitas Kolumbia iras a Bogota.[10] L'urbo havas de 5-stela hoteli til albergi di basa preci, por omna tipi di viziteri.

Kelka importanta turistala punti esas:

Ora rafto di le Muisca, en la Muzeo dil Oro.
  • La Muzeo dil Oro havas cirkume 34 mil objekti de oro ed aloyuro oro-kupro, e cirkume 25 mil objekti de ceramiko, petro, konki, osti e texuro, de la diferanta indijena kulturi qui habitis Kolumbia. Un ek l'ora objekti reprezentas rafto transportanta la cacique del populo Muisca dum religiala ceremonio, qua originis la legendo pri El Dorado. Kreita en 1938, la nuna edifico inauguresis en 1968.
  • La Botanika Gardeno José Celestino Mutis, adjunte la parko Simón Bolívar havas entote 19,5 hektari e 2346 speci di planti. Ol inauguresis en 1955.
  • La Candelaria, historiala centro di Bogota, kontenas la placo Bolívar kun la katedralo e mult altra historiala edifici, exemple l'edifico dil parlamento, la palaco Nariño (sideyo di la prezidanteso), kirki del epoko kolonial, la Muzeo Botero (qua havas 123 pikturi e skulturi da Fernando Botero, e 85 plusa verki de altra artisti) e domi de la kolonial epoko.
La kirko di Nia Sioro de Monserrate.
  • La kulminopunto dil monto Monserrate jacas 3152 metri adsur la maro, an l'Orientala Montaro. On povas klimar ol per funikularo, per aeral acensilo, o pedirante. La baziliko di Nia Sioro de Monserrate jacas en lua kulminopunto.
  • La planetario di Bogota jacas an la Parko dil Yarcento di la Nedependo. Ol inauguresis en 1969.
  • La teatro Cristóbal Colón en stilo neoklasika inauguresis ye la 12ma di oktobro 1892, por komemorar la 400ma aniversario di la deskovro di Amerika. Ol havas kapaceso por 785 spektanti e havas richa pikturi en lua tekto e muri. Segun dekreto de 1975, ol konsideresas nacionala monumento.
  • La tematala parko Maloka esas muzeo pri cienco e teknologio jacante an la quartero Ciudad Salitre. Ol vizitesas precipue da studianti e docisti, ma la l'ordinara vizitero anke povas interagar e partoprenar en ciencala experimenti.
  • L'observoturmo an l'edifico Torre Colpatria: alta de 196 metri, ta 50-etaja edifico inaugurita en 1979 esas la maxim di Bogota til nun. En lua kulmino existas observoturmo de qua on povas admirar granda parto dil urbo e di la vicina savano.

Multa turistala agenterii ofras urbo-turi (city tour) en lua centrala quartero, ed anke 1-dia viziti a loki quale la Tematala Parko Jaime Duque, o vicina urbi quale Zipaquirá - ube on povas vizitar la Catedral de Sal, katedralo konstruktita interne mineyo de ube on extraktas salo de roki -; o Nemocón, ube on povas vizitar la tuneli funcionanta mineyo por extraktar salo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 (16ma di marto 2013) Radiografía de la Bogotá del siglo XXI. El Tiempo. URL vidita ye la 22ma di februaro 2018.
  2. De paso por la capital. Revista Credencial. URL vidita ye la 20ma di aprilo 2009.
  3. Historia de Bogotá — Siglo XX, pág. 186.
  4. (8ma di decembro 1989) - Colombia Cartels Tied To Bombing - Colombia Cartels Tied To Bombing. The New York Times
  5. (7ma di decembro 1989) - Colombia Truck Bomb Kills 35, Many Injured in Blast - Miami Herald
  6. Weatherbase: Historical Weather for Bogota, Colombia (en Angla). URL vidita ye la 18ma di oktobro 2011..
  7. http://www.portafolio.co/economia/finanzas/bogota-metro-ciudades-rezagadas-region-73964
  8. Web oficial de TransMilenio (junio 2017). TransMilenio en cifras. URL vidita ye la 7ma di julio 2017.
  9. http://www.aerocivil.gov.co/atencion/estadisticas-de-las-actividades-aeronauticas/Estadsticas%20operacionales/Estadisticas%20de%20Origen-Destino%20-%20Diciembre%202016.xls?Web=1
  10. http://www.elespectador.com/noticias/bogota/articulo182200-bogota-se-consolida-destino-turistico-elmundo