Finlando

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Finlando
Suomen tasavalta
Republiken Finland
Flag of Finland.svg Coat of arms of Finland.svg
Flago di Finlando Blazono di Finlando
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Maamme / Vårt land
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EU-Finland.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Helsinki
· Habitanti: 579,016 (2009)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Helsinki
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Finlandana, Suediana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: Sami
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Sauli Niinistö
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Juha Sipilä
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (54ma granda)
· Totala: 338,424 km²
· Aquo: 10%
Habitanti: (111ma granda)
· Totala: 5 350 150[1] (2009)
· Totala: {{{Habitanti}}} (2009)
· Denseso di habitantaro: 16 hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Euro
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .fi
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo (92,8%)
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Finlando esas lando qua jacas en nord-Europa. Lua vicina landi esas:

En sudo ed en sud-westo jacas la Baltika Maro.

La Suediana parolanta arkipelago di Alando esas autonoma provinco di Finlando.

Bazala fakti pri Finlando.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Finlando

Segun arkeologiala deskovraji, unesma habitanti di nuna Finlando arivis en la regiono dum la Petr-epoko, cirkum 8500 yari a.K. L'arkeologiala objekti de ica epoko deskovrita en la regiono fondesis en Rusia, Estonia e Norvegia[2].

Dum la Bronz Epoko (1500 til 500 a.K) e la Fero Epoko (pos 500 a.K.) eventis kontakti di habitantari kun Baltika populi. La instanto kande la Fina-Ugriana lingui komencis esar parolita en la regiono esas ne-konocita.

Suediana reji establisis lua regno super la regiono en 1249[3]. La regiono divenis tote parto di Suediana rejio. Suediana divenis la dominanta linguo di la nobeleso, administro ed instrukto. Finlandana esas precipue la linguo di le rurani, klerikalo e di lokala korti.

Dum la Reformo, Finlandani gradope divenis Luterani. Dum la 16ma yarcento Mikael Agricola editis l'unesma libro en Finlandana linguo. L'unesma universitato di lando establisesis en 1640.

 Precipua artiklo: Ingermanlando
 Precipua artiklo: Finlando kom gubernio en Suedia
 Precipua artiklo: Finlando kom autonomio

Finlando divenis nedependanta de Rusian imperio ye la 6ma di decembro 1917.

 Precipua artiklo: Nedependanta Finlando

Politiko[redaktar | edit source]

Edifico di la Parlamento di Finlando.

Finlando esas parlamentala republiko. La chef-stato esas la prezidanto, qua elektesas dal populo por sis-yara periodo. Il anke esas responsanta pri Finlandana extera politiko extere Europana Uniono. La prezidanto nominas la chefministro, qua esas la chefo di guvernerio, inter la membri del parlamento.

La parlamento (Eduskunta/Riksdag) havas 200 sideyi ed unika chambro.

Situeso ye la 18ma di aprilo 2011
partiso sideyo
Nacional Kolekteyo (dextra) 44
Social-Demokrata Partiso 42
Vera Finlandani (dextra) 39
Central Partiso 35
Sinistra Uniono 14
Verda Uniono 10
Sueda(linguala) Partiso di Populo 9
Kristana Demokrati 6

Geografio[redaktar | edit source]

Naciona Parko di Pyhä-Luosto, en Laponia.
 Precipua artiklo: Geografio di Finlando

Finlando esas la 8ma maxin granda lando di Europa e havas 187,888 lagi kun adminime 500 m², ed anke 179.584 insuli[4]. Un di ca lagi, Saimaa, esas la 4ma granda di Europa.

La disto de la maxim sudala punto (Hanko) til la maxim nordala punto (Nuorgam) esas 1,445 kilometri.

On existas 3 ekologiala regioni en lando:

Foresti kovras cirkum 86% de la surfaco di lando[5] specale boreala foresti, kun poka kultivebla surfaci. Lando esas la maxim granda produktero di ligno di Europa.

La precipua tipo di roko di lando esas granito. Moreno esas la maxim komuna tipo di sulo, kun tenua strato di humuso.

La klimato di lando esas mi-kontinentala e kolda. En sudo esas temperema.

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Finlando
Angry Birds, videoludo por mobila telefoni qua divenis internacione populara, kreesis en Finlando.

L'importanta branchi por la Finlandala industrio esas arboro-, metalo-, teknologio-, telekomuniko- ed elektronik-industrii. La granda firmi industriala havas signifikanta stando, precipue Nokia ed arborala firmi, e pro lo Finlando ulakaze konsideresas vundebla. En Finlando esas kom naturala havaji foresti e minerali. La sektoro di la servado esas la maxim granda parto di la ekonomiko Finlandala. Komparante ad altra landi dil OKED, on konsideras ol grandaparte nedevelopita. La alta kusti impedas la developo di la servado-brancho, qua rezultas de impostado e salarii. La ekonomikala agado di la lando fondesas tre forte sur la internaciona merkato. La exportaco havas triimo de la tota produkturo nationala (TPN). La maxim importanta kompani komercala esas Germania (15 % del importaco e 11 % del exportaco), Rusia (14 % del importaco e 11 % del exportaco) e Suedia (11 % del importaco e 11 % del exportaco). La komerco kun altra membri de l'Europana Uniono formacas 60 % de la tota internaciona komerco.

Chomeso:

  • 9,0 % (ye februaro 2003).
  • 9,0 % (ye februaro 2004).
Exporto
2003 2004
mashini, instrumenti, moyeni di transporto 43,6 % 24,5 %
telefonili, radioinstrumenti, televizioni e.c. 18,6 % 17,7 %
papera, kartona e.c. produkturi 18,2 % 17,4 %
kemiala substanci e produkturi 7,0 % 7,2 %
kruda materialo (ne fuela) 6,7 % 6,7 %
altra produkturi 5,9 % 26,5 %
Maxim importanta komerciala exportarii
2003 2004
Germania 11,8 % 11,8 %
Unionita Rejio 9,6 % 8,1 %
Usa 8,9 % 8,1 %
Suedia 8,5 % 9,9 %
Rusia 6,6 % 7,5 %
Francia 4,6 % 3,7 %
Nederlando 4,6 % 4,6 %
Italia 3,4 % 3,9 %
Belgia 2,7 % 2,8 %
Hispania 2,6 % 2,8 %
Estonia 2,6 %
Chinia 2,5 % 2,8 %

Demografio[redaktar | edit source]

La maxim granda urbo di lando esas Helsinki. Altra importanta urbi esas Espoo, Tampere, Vantaa e Turku.

Lingui:

  • ye 2003: Fina 92,1 %, Suedia 5,6 %, Lapona 0,03 %, altra 2,2 %.
  • ye 2004: Fina 92,0 %, Suedia 5,6 %, Lapona 0,03 %, altra 2,4 %.

Religio:

  • Cirkume 4.1 milion habitanti (o 75.3%[6] en la fino di 2013) esas Luterani dum ke 22.1% de la habitantaro deklaris ne havar religio. La grupo "sen religio" esas la grupo qua plu kreskis dum la recenta yari. Cirkume 1.1% de la habitantaro esas ortodoxi.

Kulturo[redaktar | edit source]

Literaturo[redaktar | edit source]

Finlandana literaturo komencis kande Mikael Agricola tradukis Nova Testamento a Finlandana linguo dum la 16ma yarcento. Poka libri skribesis en Finlandana til la 19ma yarcento. Kun l'arivo di l'influi de Romantika Movado en Finlando, Elias Lönnrot komencis kolektar Finlandana e Kareliana populara poemi e publikigis ol kom Kalevala. Altra importanta skriptisti dum la 19ma yarcento esis Aleksis Kivi e Eino Leino.

Pos nedependo, aparis moderna skripitisti, la precipua esis Mika Waltari. En 1939 Frans Eemil Sillanpää recevis la Nobel-premio pri literaturo, til nun l'unika Finlandana skriptisto qua recevis ica premio. Importanta skriptisti pos Duesma mondomilito esas Väinö Linna ed Ilkka Remes.

Muziko[redaktar | edit source]

La muziko di Finlando havas influi de Kareliana melodii e liriki, inkluzite de kalevala. Kareliana kulturo esas perceptita kom la maxim pura expreso di Finlandana miti e kredi, kun poka influi de Germana miti, e plu influita da Nordala populala dansi.

Unesma opero en Finlando inauguresis da Germana kompozistulo Fredrik Pacius en 1852. Nune Finlando havas importanta vidajo en klasika muziko kun importanta kompozisti, kom Magnus Lindberg, Kaija Saariaho, Aulis Sallinen e Einojuhani Rautavaara. Populala muziko anke inkluzas tango e dance music, ed anke grupi di rock, jazo e hip hop.

En la yaro 2006 la rock-grupo Lordi ganis la Eurovision Song Contest en Athina (Grekia).

Vido-arto[redaktar | edit source]

La Finlandani facabis la maxim granda rezulti en mestierala laborado ed en industriala dizigno. La maxim konocata statuifisto Finlandana en duadekesma yarcento esis Wäinö Aaltonen, quan on memorigas pro lua monumentala busti e skulturi. Exemple la statui en la chefa halo di parlamento esas skultita da Wäinö Aaltonen. La Finlandan arkitekturo esas famoza cirkum la mondo. Inter la supra arkitekti di la Finlandan arkitekti en duadekesma yarcento, qui recevis internaciona konoceso, esis Eliel Saarinen (la dizignanto di vaste konocata centrala staciono di Helsinki e di multa altra verki publika) e lua filio Eero Saarinen. Anke Alvar Aalto, qua enduktis la funcionala arkitekturo en Finlando, esas famoza pro lua verki moblala, texala e glasala.

Televiziono[redaktar | edit source]

Internacione la maxim sucezoza televizionoprogrami Finlandana esas survoyala dokumentoserio di dorsosakizita viri Madventures e la quaza-reala programo televizionala The Dudesons, qua montras quale quar deyunesala amiki pleas dementaji ed igas agacaji unu ad l'altra (samamaniere quale en la Usana programo Jackass).

Cinemo[redaktar | edit source]

En la cinemala industrio inter la notora direktisti inheras Aki Kaurismäki, Mauritz Stiller, Pertti (Spede) Pasanen e Hollywood-ana cinematografisto e produktisto Renny Harlin (naskinte Lauri Harjola). Cirkume dek e du filmi esas produktita po yaro.

Publika festi[redaktar | edit source]

Omna oficala festi en Finlando esas establisita da agi parlamentala. Kristanismala festi esas Kristnasko, epifanio, pasko, acenso(festo), pentekosto ed omna-santi-dio. Sekulara festi esas may-dio, mez-somero-dio, nedependenso-dio, nov-yaro-dio. Maxim vaste celebrita esas Kristnasko de 24ma til 26ma di decembro. Anke ye mez-somero-dio omna Finlandano serchas sua festoloko en naturala cirkumajo.

Sporto[redaktar | edit source]

En Finlando la vintro-sporto esas tre populara. Ma en la yaro 1952 eventis la Olimpiala Ludi dil somero en Helsinki. La maxim populara sporto en Finlando esas hokeo sur glacio. La nacionala maskula esquado ja ganis dufoye la mondala championkonkurso en la yari 1995 e 2011.

Referi[redaktar | edit source]

Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Finlando
  1. The current population of Finland Population Register Center.
  2. PEOPLE, MATERIAL CULTURE AND ENVIRONMENT IN THE NORTH Proceedings of the 22nd Nordic Archaeological Conference, University of Oulu, 18-23 August 2004 Edited by Vesa-Pekka Herva GUMMERUS KIRJAPAINO
  3. Sawyer and Sawyer: Medieval Scandinavia, page 67. University of Minnesota Press, 1993
  4. Statistics Finland
  5. http://www.forest.fi/smyforest/foresteng.nsf/allbyid/BE3C5576C911F822C2256F3100418AFD?Opendocument
  6. Population structure Statistics Finland
Flago di Finlando
Provinci di Finlando

Est-FinlandoLaponiaOuluSud-FinlandoWest-FinlandoÅlando


Flago di Finlando
Provinci di Finlando

AlandoVarsinais-SuomiUusimaaEst-UusimaaKymenlaaksoSatakuntaKanta-HämePäijät-HämePirkanmaaOstrobotniaSud-OstrobotniaMez-OstrobotniaNord-OstrobotniaMezo-FinlandoSud-SavoNord-SavoSud-Karelia •­­ Nord-KareliaKainuuLaponia

Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo
Commons
Commons havas kontenajo relatante a: