Hungaria

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Hungaria
Magyar Köztársaság
Flag of Hungary.svg Coat of arms of Hungary.svg
Standardo di Hungaria Blazono di Hungaria
Nacionala himno:
Himnusz ("Isten, áldd meg a magyart")
EU-Hungary.svg
Urbi:
Chefurbo: Budapest
· Habitanti: 1 712 210 (2009)
Precipua urbo: Budapest
Lingui:
Oficala lingui: Hungara
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: János Áder
· Chefministro: Viktor Orbán
Surfaco: (109ma granda)
· Totala: 93 030 km²
· Aquo: 0,74 %
Habitanti: (83ma granda)
· Totala: 9 979 000[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: 107,2 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Forint
Veho-latero: dextre
ISO: HU
HUN
348
Reto-domeno: .hu*
Precipua religio: Katolikismo 51,9%, Kalvinismo 15,9% ed altri
Oficala retosituo: https://magyarorszag.hu/


Hungaria esas lando jacante en central Europa, an la nomizita “Karpatiana baseno”. Havante entote 93 030 km², lua vicina landi esas Slovakia norde, Ukraina nordeste, Rumania este, Serbia e Kroatia sude, e Slovenia ed Austria weste.

Bazala fakti pri Hungaria.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Hungaria

Existas poka informi pri la habitanti di Hungaria ante l'arivo dil Kelti, cirkume 450 yari aK. La populo Hungara, le Magyar, komencis separar su del altra Fino-Ugriana populi cirkume 800 yari aK, ma nur arivis a la regiono dum la 5ma yarcento. Kelti arivis a la regiono pos cirkume 450 aK, e Romani okupis ol de cirkume 9 yari aK til 430, e kreis ibe la provinco Pannonia. Dum la 5ma yarcento le Huni invadis la regiono ed establisis forta imperio.

Inkursi dil Hungari en Europa dum la 10ma yarcento.

Dum la 9ma yarcento, precise la yaro 895, Árpád fondis Hungaria. Lua granda nepotulo István kronizesis rejulo la yaro 1000, uzante krono sendita de Roma dal papo Silvester la 2ma. István divenis l'unesma rejulo di Hungaria.

De 1241 til 1242 Mongoli invadis ed okupis Hungaria. En 1533 la rejio di Hungaria formacesis, sub Habsburga dominacajo. En 1541 la centro e la sudo dil rejio okupesis dal Otoman imperio. Dum la fino dil 17ma yarcento Hungari komencis ekpulsar Otomani helpita dal Austriani. Buda rikonquestesis en 1686. En 1718 l'Otomani ekpulsesis komplete.

Karl la 6ma, Santa Romana imperiestro pregis ke Hungara Dieto aprobis la “pragmatiko”, dekreto qua limitis la povo dil monarko. Quankam ol aprobesis, Karl la 6ma e sua sucedanti guvernis Hungaria autokratale. Le Habsburgi agnoskesis kom reji di Hungaria.

 Precipua artiklo: Listo pri monarki di Hungaria

La rejio Hungara havis poka influo che la korto en Wien[2]. Habsburga monarki kontrolis direte Hungara financi, milital ed exteral aferi, ed imperiala trupi kontrolis lua frontieri[2]. Habsburgi ne okupis la kontoro di palateno por impedar ke la tituliero divenis multe povoza.[2]

Dum la komenco dil 18ma yarcento preske 90% de la labor-povo laboris en agrokultivo. L'interkambio di produkturi remplasis pekunio en povra rurala zoni. La serfa habitantaro kreskis e lua vivo-qualeso diminutis. Multa serfi diplasis su al urbi serchante laboro.

Dum la regno di Joseph la 2ma Hungaria vivis sub racional-absolutismo: Joseph permisis religiala libereso por protestanti. Lua fratulo e sucedinto, Leopold la 2ma duris ta politiko, ma Franz la 1ma (1792 til 1835) havis nenormala antipatio por chanji. Il akuzis filozofo Ignác Martinovics pri trahizo e kondamnis ilu a mortopuniso.

Kande Napoléon la 1ma komencis expansar lua imperio tra Europa, lua armeo demandis granda quanti di produkturi de Hungaria, do kreskis la ekonomial agado ibe. Ma pos finir Napoleonala imperio, la regiono itere divenis povra.

Ekonomiala problemi esis un ek la kauzi di la Hungara revoluciono di 1848. Ye la 15ma di marto 1848 granda demonstri demandis 12 reformi (12 pont) en la politikala sistemo. Sub l'administrado dil guberniestro Lajos Kossuth e dil chefministro Lajos Batthyány, Habsburga monarkio destronizesis. Habsburgi nur vinkis la revoluciono en 1849, per helpo di Rusa imperio. Pos krulir la revoluciono, l'imperiestro Franz Josef la 1ma revokis Hungara konstituco e dividis la lando en quar regioni: Transilvania, Hungaria, Kroatia-Lavonia e Voivodina. Germana linguo divenis la linguo dil administrado e dil alta instruktado. Kelka Hungari komencis pensar pri kompleta separo de Austrian imperio, dum ke altri duris aceptar Austriana dominacajo.

Austriana absolutismo komencis krular kande la Rejio di Sardinia e Francia vinkis Austriani en la batalio di Solferino. La vinkeso konvinkis Franz Josef ke lua opozanti esis multe povoza. En 1866 Austria perdis altra milito, lore kontre Prusia. En 1867 Franz Josef aceptis pakto qua kreis la duala monarkio di Austria ed Hungaria, konocita kom Austria-Hungaria.

 Precipua artiklo: Austria-Hungaria

Austria-Hungaria duris til 1918, kande ol dividesis en Austria e Hungaria, pos esir vinkita dum l'Unesma mondomilito. Chekoslovakia okupis la teritorii norde de la lando, dum ke Rumania okupis Transilvania ed altra teritorii este de la lando, e Serbia okupis teritorii sude. En 1919 komunisti komandita da Béla Kun instalis sovieta republiko en la lando, qua duris poka monati. Ye la 4ma di junio 1920 Hungaria perdis 71% de lua originala teritorio, inkluzite lua unika marala portuo, Fiume (nune Rijeka, en Slovenia) per la kontrato di Trianon.

Dum l'epoko inter la du mondomiliti, politikala grupi de dextra kreskis en la lando. Admiralo Miklós Horthy divenis regento, e guvernis til la 16ma di oktobro 1944. Ilu paktis kun Adolf Hitler, e furnisis trupi por l'invadi di Yugoslavia e Sovietia en 1941. Pos perdir multa soldati dum la milito, Horthy probis abandonar la milito e negociar la paco en 1944, tamen nacional-socialista Germania invadis ed okupis la lando. La chefo dil fashista grupo Kruco di Fero, Ferenc Szálasi, asumis la povo e guvernis til fugir de Budapest en marto 1945, ed instalis su en Wien.

Kun la falio di nacional-socialista Germania, Sovietiana trupi gradope okupis Hungaria, e la lando divenis komunista marioneto di Sovietia.

 Precipua artiklo: Hungara revolto di 1956

Pos la falio dil Murego di Berlin Hungaria abandonis la titulo "socialista republiko", ed en marto 1990 eventis lua unesma libera elekti. La partiso "Uniono di libera demokrati" - SZDSZ - de centra-dextra ganis l'elekti, e promocis gradoza transito a kapitalismo. Árpád Göncz devenis l'unesma prezidanto pos finir la komunista rejimo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Parlamento di Hungaria.
Palaco Sándór, sideyo dil exekutiva povo.

Hungaria esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, nune János Áder. Ilu elektesas dal Nacional Asemblajo por 5 yari, ed anke esas la chefo dil Armeala Forci. La prezidanto anke povas vetar parti ek ula lego, o sendar ol a la Konstitucala Korto. La chefo di guvernerio esas la chefministro e indikesas dal prezidanto, ma ordinare esas la chefo dil partiso kun maxima nombro di reprezenteri en la parlamento.

La parlamento (Országgyűlés) havas unika chambro kun 386 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari. La nuna konstituco aprobesis ye la 18ma di aprilo 2011 ed efikeskis pos la 1ma di januaro 2012.

La Konstitucala Korto povas deklarar ke ula lego esas nekonstitucala. Ol konsistas ek 15 membri e kreesis en 2010. Lua membri elektesas por 12-yara periodo. La Supra Korto di Hungaria esas la maxim alta korto di la lando por altra temi, ecepte konstitucala questioni.

Politikala subdividuro[redaktar | redaktar fonto]

Bács-Kiskun Baranya Békes Borsod-Abaúj-Zemplén
Csongrád Fejér Győr-Sopron Hajdú-Bihár
Heves Komarom Nógrád Pest
Somogy Szabolcs-Szatmár Szolnok Tolna
Vas Veszprém Zala Budapest

En Hungaria dividesas ek 19 "komtii" (megye, pluralo megyék) plu la chefurbo Budapest. La "komtii" ultre subdividesas en 174 distrikti (járás).

Per la lego 1999/XCII kreesis sep statistikala regioni. Li esas: Centrala Hungaria, Centrala Transdanubia, Granda Nordala Planajo, Nordal Hungaria, Sudala Transdanubia, Granda Sudala Planajo e Westala Transdanubia. Posible ta subdividuro remplasos la subdividuro en komtii.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Topografiala mapo di Hungaria.
La stepo puszta en Seewinkel.

Du triimi ek Hungaria esas basa e plana regiono (Alföld), ube l'altitudo esas min kam 200 m super marala nivelo. Norde, existas montoza regiono. Danubio dividas Hungaria en du, Dunántúl weste, ed Alföld este.

Alföld (“Basa lando”) konsistas ek vasta regiono qua iras del Danubio til l'estala frontiero. En ca areo existas la stepo nomizita Hungare puszta, e la regiono Hortobágy, pastori e granda grupi di bovi. La peizajo esas plana, kun kultivata tereni, kelka foresti di querko e humida valeti. La nacionala parki Hortobágy e Kiskúnság jacas en Alföld. En Hortobágy existas stepo puszta, e marshi habitata da multa ucelali. En Kiskúnság esas sabloza duni e saloza lagi. La maxim populizita urbi en ta regiono esas Nyíregyház, Debrecen, Kecskemét e Szeged.

La monto Kékes.
Lago Balaton, la maxim vasta de central Europa.

La montoza norda regiono konsistas ek l'anciena volkanal areo Börzsöny, Cserhát, Mátra e Zemplén, e la partale montoza regioni Bükk ed Aggtelek. La maxim alta punto di Hungaria, Kékes, jacas en Mátra. An la sudala bordo dil areo jacas la famoza vinala regiono di Tokaj. An la nacionala parko di Bükk esas grandioza foresti di querki e fagi an la montaro. En la nacionala parko di Aggtelek on povas vizitar groti kun stalaktiti e stalagmiti. La maxim granda urbi del nordo esas Miskolc ed Eger.

Dunántúl (“Dop-Danubio”) konsistas ek la tota regiono del Danubio til la westala frontiero. En Dunántúl existas la maxim granda lago di Hungaria, Balaton. Dunántúl esas kolinoza, ed en lua nordo ank existas monti. Apud la westala frontiero, proxim Sopron e Szombathely, jacas la plana regiono Kisalföld (“Mikra Alföld”), qua iras til la bazo di Alpi, en Austria. La maxim populizita urbi de la regiono esas Sopron, Szombathely, Győr e Pécs.

Centre de la lando jacas la chef-urbo Budapest.

La rivero Tisza proxim Szeged.
Maxim longa riveri (longeso che la teritorio Hungara)
Maxim granda lagi
  • Balaton 595 km²
  • Velencei 26 km²
  • Fertő (la maxim granda parto esas en Austria)
Maxim alta monto
  • monto Kékes, 1.014 m

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

Budapest esas importanta financala centro di central ed estal Europa.
Exportacaji di Hungaria, 2012.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Hungaria

Ante la duesma mondomilito l'ekonomio di Hungaria apogis sur l'agrikultivo. Pos la milito, la komunista rejimo industrieskis ed autarkesis la lando. Depos 1968 l'ekonomio di Hungaria esis la maxim liberala del Estala Bloko. L'exterlanda komerco e la kreo di mikra entraprezi permisesis limitizite. Kande la komerco kun l'altra komunista landi diminutis, la konkurencala kapableso diminutesis, la produktado krulis e la chomeso kreskis dum la yari inter 1989 e 1994.

L'ekonomio esis forta kande Hungaria membreskis l'Europana Uniono, ma ye la fino di 2008 l'internaciona krizo ekonomiala frapis la lando tre forte. En novembro 2008 la lando recevis 25 miliard Usana dolari del IMF, del EU e de la Mondala Banko por stabiligar sua ekonomio. En 2010 la totala nacionala produkturo (TNP) di Hungaria esis 187,6 miliardi Usana dolari (qua lor esis cirkume la duimo de Belgia, e preske tam granda kam lor de Finlando. La privata sektoro nun reprezentas plu kam 80% de la TNP. La maxim importanta naturala resursi esas bauxito, terokarbono e la fruktifanta sulo. En 2010 l'agrokultivo employis 4,7% de la laborantaro e produktis 3,3% de la TNP. Lua produkturi esas frumento, maizo, sunoflorala semini, terpomo, betravi e produkturi de bovaro. Mashini e garnituri kovras plua kam 60% del exportacaji. Altra exportacaji esas agrokultivala produkturi ed anke elektro e kombustivi.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Habitanti di Hungaria segun etnio 1920-1980
(fonto: Hungara revuo História 2-3, 1991)
Etnio 1920 1930 1941 1949 1960 1970 1980
Hungari 7.155.973
89,6 %
8.000.335
92,1 %
11.881.455
80,9 %
9.076.041
98,6 %
9.786.038
98,2 %
10.166.237
98,5 %
10.638.974
99,3 %
Germani 550.062
6,9 %
477.153
5,5, %
533.045
3,6 %
22.455
0,2 %
50.765
0,5 %
35.594
0,4 %
11.310
0,1 %
Slovaki 141.877
1,8 %
104.786
1,2 %
175.550
1,2 %
25.988
0,3 %
30.630
0,3 %
21.176
0,2 %
9.101
0,1 %
Romaniani 23.695
0,3 %
16.221
0,2 %
1.051.026
7,2 %
14.713
0,2 %
15.787
0,2 %
12.624
0,1 %
8.874
0,1 %
Ruteni - - 547.770
3,7 %
- - - -
Kroati 58.931
0,7 %
47.337
0,5 %
12.346
0,1 %
20.423
0,2 %
33.014
0,3 %
17.609
0,2 %
13.895
0,1 %
Serbi 17.132
0,2 %
7.031
0,1 %
213.585
1,5 %
5.158
0,1 %
4.583
0,1 %
12.235
0,1 %
2.805
0,0%
Vendi,
Sloveni
6.087
0,1 %
5.464
0,1 %
20.336
0,1 %
4.473
0,1 %
enumerita
en grupo
di Kroati
4.205
0,0 %
1.731
0,0 %
Cigani 6.989
0,1 %
7.841
0,1 %
76.209
0,5 %
21.387
0,2 %
25.633
0,3 %
34.957
0,3 %
6.404
0,1 %
altri 26.123
0,3 %
18.946
0,2 %
29.210
0,2 %
14.161
0,1 %
14.534
0,1 %
17.462
0,2 %
16.369
0,2 %
Judi - - 139.041
0,9 %
- - - -
entote 7.986.875 8.685.109 14.679.573 9.204.799 9.961.044 10.322.099 10.709.463

Segun la demografiala kontado di 2011, Hungaria havis 9 937 628 habitanti. La maxim multa (83,7%%) esas Hungari, 3,1% esis cigani, 1,3% esis Germani, 0,3% esis Slovaki, 0,3% esis Rumani, 0,2% esis Kroati, e 14,7% ne deklaris lia etnii. Plu kam 1/4 de la habitantaro rezidas en la metropolala regiono di Budapest, e 69% de la habitantaro (entote6 903 858 personi) rezidas en urbi.

Nune, cirkume 5 milion Hungari habitas altra landi.

L'oficala linguo di la lando esas Hungara, un ek la 24 oficala idiomi del Europana Uniono, parolata da 99,6% del habitantaro. Existas kelka minoritatala lingui, exemple l'Armeniana, Bulgara, Kroata, Germana, edc. La stranjera lingui maxim parolata esas l'Angla (16% de la habitantaro savas parolar ol) e la Germana (1 111 997 personi, o 11,2% de la habitantaro, savas parolar ol).

Religio[redaktar | redaktar fonto]

Baziliko di Esztergom.

Segun la demografiala kontado di 2011, la religio kun maxima nombro di adepti esas katolikismo deklarata da 37,1% de la habitantaro. Tamen, 27,8% ne deklaris religio. Personi qui deklaris ne praktikar religio esis 16,7%, 11,2% esis Kalvinisti, 2,2% esis Luteranisti, 1,8% esis Ortodoxi Greka, 1,5% esis Ateisti, 0,3% esis Mohamedani, e 1,6% praktikis altra religii. La konstituco di Hungaria grantas religiala libereso.

Eduko[redaktar | redaktar fonto]

L'eduko en Hungaria esas precipue publika, ed administrata dal Ministerio pri Eduko. Pra-skolala eduko esas obligata por omna infanti evanta 3 til 6 yari. Skolala eduko ank esas obligata por pueri ed adolecanti til 16 yar-evo. Primara eduko ordinare duras dum 8 yari.

La maxim multa universitati esas publika institucuri, e la studenti ordinare ne pagas por studiar.

Maxim populizita urbi[redaktar | redaktar fonto]

La maxim granda urbi di [[{{{lando}}}]] (2018) La maxim granda urbi di Hungaria (2018)
Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro Rango Nomo Provinco Regiono Habitantaro
1ma Budapest [[{{{provinco1}}}]] [[{{{regiono1}}}]] 1 733 685 11ma [[{{{nomo11}}}]] [[{{{provinco11}}}]] [[{{{regiono1}}}]] {{{hab11}}}
2ma Debrecen [[{{{provinco2}}}]] [[{{{regiono2}}}]] 202 214 12ma [[{{{nomo12}}}]] [[{{{provinco12}}}]] [[{{{regiono12}}}]] {{{hab12}}}
3ma Szeged [[{{{provinco3}}}]] [[{{{regiono3}}}]] 161 122 13ma [[{{{nomo13}}}]] [[{{{provinco13}}}]] [[{{{regiono13}}}]] {{{hab13}}}
4ma Miskolc [[{{{provinco4}}}]] [[{{{regiono4}}}]] 155 650 14ma [[{{{nomo14}}}]] [[{{{provinco14}}}]] [[{{{regiono14}}}]] {{{hab14}}}
5ma Pécs [[{{{provinco5}}}]] [[{{{regiono5}}}]] 144 188 15ma [[{{{nomo15}}}]] [[{{{provinco15}}}]] [[{{{regiono15}}}]] {{{hab15}}}
6ma Győr [[{{{provinco6}}}]] [[{{{regiono6}}}]] 130 094 16ma [[{{{nomo16}}}]] [[{{{provinco16}}}]] [[{{{regiono16}}}]] {{{hab16}}}
7ma Nyíregyháza [[{{{provinco7}}}]] [[{{{regiono7}}}]] 117 121 17ma [[{{{nomo17}}}]] [[{{{provinco17}}}]] [[{{{regiono17}}}]] {{{hab17}}}
8ma Kecskemét [[{{{provinco8}}}]] [[{{{regiono8}}}]] 110 638 18ma [[{{{nomo18}}}]] [[{{{provinco18}}}]] [[{{{regiono18}}}]] {{{hab18}}}
9ma Székesfehérvár [[{{{provinco9}}}]] [[{{{regiono9}}}]] 98 673 19ma [[{{{nomo19}}}]] [[{{{provinco19}}}]] [[{{{regiono19}}}]] {{{hab19}}}
10ma Szombathely [[{{{provinco10}}}]] [[{{{regiono10}}}]] 77 866 20ma [[{{{nomo20}}}]] [[{{{provinco20}}}]] [[{{{regiono20}}}]] {{{hab20}}}
Budapest by night - Mátyás-templom - panoramio.jpg
Budapest
Megyeszékhely - Hajdú-Bihar megye - Debrecen.jpg
Debrecen
[[Arkivo:{{{imajo3}}}|180px]]
Szeged
[[Arkivo:{{{imajo4}}}|180px]]
Miskolc
Fonto: English Wikipedia


Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Palaco Eszterháza.
Goulash.

Hungaria havas richa folkloro, qua inkluzas brodo, dekorata ceramikajo, e skulturi. Yen kelka exempli pri lua arkitekturo: la maxim granda sinagogo di Europa (la Granda Sinagogo, en Dohány); un ek la maxim granda Europana baziliki (la baziliko di Esztergom); la duesma maxim granda abadeyo di la mondo (l'abadeyo Pannonhalma); la maxim granda nekropolo exter Italia (la nekropolo di Pécs). La palaco di Eszterháza, konstruktita dum la 18ma yarcento, esas la maxim granda edifico en stilo rokoko di Hungaria.

Lua koquarto esas importanta elemento de la kulturo Hungara. Lua disho maxim konocita mondale esas goulash, karno-raguto preparita kun spici e papriko, kumino, salo ed aquo. Potato uzesas multe che la koquarto Hungara.

Dum anciena epoki, la linguo Hungara skribesis per runal alfabeto. Tamen, ol ne uzesis por la literaturo. La lando adoptis latinal alfabeto kande Kristanismo adoptesis.

L'idei de Racion-epoko arivis en Hungaria 50 yari pos altra regioni de Europa. L'unesma skripitisti Hungara de Racion-epoko esis György Bessenyei e János Batsányi. Nune, Hungaria havas richa literaturo. Yen kelka importanta moderna e nuntempala skriptisti: János Kodolányi, Magda Szabó, Sándor Márai, Péter Esterházy, e la Nobel-laureato di 2002 Imre Kertész.

Hungaria anke havas importanta muzikala tradiciono, sive pri folklorala muziko, sive pri klasika muziko. La maxim konocita exempli pri klasika kompozisti Hungara esas Ferenc (Franz) Liszt e Béla Bártok. Yen kelk altra importanta muzikisti klasika: pianisti Ernő von Dohnányi, Ervin Nyiregyházi, Andor Földes, Tamás Vásáry, György Sándor, Géza Anda, Annie Fischer, György Cziffra, Edward Kilényi, Bálint Vázsonyi, András Schiff, Zoltán Kocsis, Dezső Ránki e Jenő Jandó, e violinisti Joseph Joachim, Leopold Auer, Jenő Hubay, Jelly d'Arányi, Joseph Szigeti, Sándor Végh, Emil Telmanyi, Ede Zathurecky, Zsigmondy, Franz von Vecsey, Zoltán Székely, Tibor Varga, e plu recente Antal Szalai, Vilmos Szabadi, Kristóf Baráti, ed altri. Dum la komunista epoko, malgre la censuro la muziko Hungara komencis subisar influi de jazo e pos de rock.

Pri sporti Hungaria havas ecelanta partopreni dum l'Olimpiala Ludi: la lando rangizas duesme segun la quanto di ora medalii per habitanti. Futbalo esas lua maxim populara sporto, e Ferenc Puskás esas la maxim bone konocita Hungara futbalisto.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Hungaria


Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo