Hungaria

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Hungaria
Magyar Köztársaság
Flag of Hungary.svg Coat of arms of Hungary.svg
Flago di Hungaria Blazono di Hungaria
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Himnusz ("Isten, áldd meg a magyart")
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
EU-Hungary.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Budapest
· Habitanti: 1,712,210 (2009)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Budapest
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Hungariana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: János Áder
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Viktor Orbán
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (109ma granda)
· Totala: 93,030 km²
· Aquo: 0,74%
Habitanti: (83ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2011)
· Totala: 9,979,000[1] (2011)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 107,2 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Forint
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .hu
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: Katolikismo 51,9%, Kalvinismo 15,9% ed altra
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Hungaria esas lando qua jacas en centro di Europa. Lua vicina landi esas:

Bazala fakti pri Hungaria.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Hungaria

Kelti (pos cirkum 450 aK) e Romani (9 ak til 430) vivis en la regiono di nuna Hungaria. De 9 aK til la 4ma yarcento la provinco di Pannonia esis parto de Roman imperio. Pose arivis la Huni, qui establisis forta imperio en la regiono.

Hungarian inkursi en Europa dum la 10ma yarcento.

Dum la 9ma yarcento (yaro 895) regnanto Árpád fondis Hungaria. Lia grand-nepotulo István la 1ma di Hungaria kronizesis rejulo en 1000 kun krono sendita dal papo Silvester la 2ma de Roma. István divenis l'unesma rejulo di Hungaria.

En 1241 Mongoli invadis ed okupis Hungaria til 1242. En 1533 rejio di Hungaria formacesis, sub Habsburga dominacajo, ma en 1541 centro e sudo di lando okupesis da Otoman imperio. Dum fino di la 17ma yarcento Hungari komencis ekpulsar Otomani kun la helpo di Austriani. Buda rikonquestesis en 1686. En 1718 Otomani esis komplete ekpulsita.

Karl la 6ma, Santa Romana imperiestro pregis ke Hungariana Dieto aprobis Pragmatiko, dekreto qua limitis la povo dil monarko. Quankam ol aprobesis, Karl la 6ma e lia sucedanti guvernis Hungaria autokrate. Habsburgi agnoskesis kom reji di Hungaria.

 Precipua artiklo: Listo di reji di Hungaria

Royala Hungaria havis poka influo en Wien[2]. Habsburga rejo kontrolis direte Hungariana financi, armeala ed exteral aferi, ed imperiala trupi kontrolis lua frontieri[2]. Habsburgi ne okupis la kontoro di palateno por impedar ke la tituliero recevis multa povo[2].

Dum la komenco dil 18ma yarcento preske 90% de la labor-povo laboris en agrokultivo. Interkambio di produkti remplasis pekunio en povra rurala zoni. La serfa habitantaro kreskis e lua vivo-qualeso diminutis. Multa serfi movis vers l'urbi en sercho di employo.

Dum la regno di Joseph la 2ma Hungaria vivis sub racional-absolutismo: Joseph permisis religiala libereso por protestanti. Lua fratulo e sucedinto, Leopold la 2ma kontinuis ta politiko, ma Franz la 1ma (1792 til 1835) havis nenormala antipatio por chanji. Il akuzis filozofo Ignác Martinovics di trahizo e kondamnis ilu a morto.

Kande Napoléon la 1ma komencis l'expando di lua imperio en Europa, lua armeo demandis granda quanti di produkti de Hungaria, do eventis grand ekonomial agado ibe. Ma kun fino di Napoleona imperio, la regiono eniris itere en povreso.

Ekonomiala problemi esis un ek la kauzi di Hungariana revoluciono en 1848. Ye la 15ma di marto 1848 granda demonstri demandis 12 reformi (12 pont) en la politikala sistemo. Sub l'administrado dil guberniestro Lajos Kossuth e chefministro Lajos Batthyány, Habsburga monarkio destronizesis. Habsburgi nur vinkis la revoluciono en 1849, kun la helpo di Rusa imperio. Pos krular la revoluciono, imperiestro Franz Josef la 1ma revokis Hungara konstituco e dividis lando en quar regioni: Transilvania, Hungaria, Kroatia-Lavonia e Voivodina. Germana linguo divenis la linguo di administro e di alta instruktado. Kelka Hungari komencis pensar en kompleta separo de Austrian imperio, ma altra kontinuis aceptar Austriana dominacajo.

Austrian absolutismo komencis krular kande Rejio di Sardinia e Francia vinkis Austriani en la batalio di Solferino. La vinkeso konvinkis Franz Josef ke lia opozanti esis multe povoza. En 1866 Austria itere perdis milito, lore kontre Prusia. En 1867 Franz Josef aceptis pakto qua kreis duala monarkio di Austria ed Hungaria, konocita kom Austria-Hungaria.

 Precipua artiklo: Austria-Hungaria

Austria-Hungaria duris til 1918, kande lando dividesis en Austria e Hungaria, pos Austria-Hungaria perdar Unesma mondomilito. Chekoslovakia okupis teritorii en nordo di lando, dum ke Rumania okupis Transilvania ed altra teritorii este de lando, e Serbia okupis teritorii sude. En 1919 komunisti komandita da Béla Kun instalis sovieta republiko en lando, qua duris poka tempo. Ye la 4ma di junio 1920 tra la kontrato di Trianon Hungaria perdis 71% de lua originala teritorio, inkluzite lua unika marala portuo, Fiume (nune Rijeka, en Slovenia).

Dum periodo inter la du mondo-militi, politikala forci di dextra kreskis en lando. Admiralo Miklós Horthy divenis regento, e guvernis til la 16ma di oktobro 1944. Il developis pakto kun Adolf Hitler, e furnisis trupi por l'invadi di Yugoslavia e Sovietia en 1941. Pos perdar multa soldati dum la milito, Horthy probis abandonar milito e negociar paco en 1944, ma nacional-socialista Germania invadis ed okupis lando. Ferenc Szálasi, chefo di la Kruco di Fero, asumis povo e guvernis til abandonar Budapest ed instalar su en Wien, en marto 1945.

Kun la falio di nacional-socialista Germania, Sovietiana trupi gradope okupis Hungaria, e lando divenis komunista marioneto di Sovietia.

 Precipua artiklo: Hungara revolto di 1956

En marto 1990 pos falio di Berlin-murego Hungaria abandonis la titulo "socialista republiko" havis lua unesma libera elekti. Partiso di centra-dextra "Uniono di libera demokrati - SZDSZ - ganis la elekti, e defensis gradoza transito vers kapitalismo. Árpád Göncz devenis l'unesma prezidanto pos fino di komunista rejimo.

Politiko[redaktar | edit source]

Parlamento di Hungaria.

Hungaria esas parlamentala republiko. La chefo di stato esas la prezidanto, nune János Áder. Ilu elektesas da Nacional Asemblajo por 5 yari, ed anke esas la chefo dil Armeala Forci. La prezidanto anke povas vetar parti ek un lego, o sendar ol a la Konstitucala Korto. La chefo di guvernerio esas la chefministro e indikesas dal prezidanto, ma ordinare esas la chefo dil partiso kun maxima nombro di reprezenteri en la parlamento.

La parlamento (Országgyűlés) havas unika chambro kun 386 membri, qui elektesas dal populo por 4 yari. Nuna konstituco aprobesis ye la 18ma di aprilo 2011 ed efikeskis pos la 1ma di januaro 2012.

La Konstitucala Korto povas deklarar ke un lego esas nekonstitucala. Ol kompozesas ek 15 membri e kreesis en 2010. Lua membri elektesas por 12-yara periodo. La Supra Korto di Hungaria esas la maxim alta korto di lando por altra temi, ecepte konstitucala questioni.

Politikala subdividuro[redaktar | edit source]

En Hungaria dividesas ek 19 "komtii" (megye, pluralo megyék) plu la chefurbo Budapest:

Bács-Kiskun Baranya Békes Borsod-Abaúj-Zemplén
Csongrád Fejér Győr-Sopron Hajdú-Bihár
Heves Komarom Nógrád Pest
Somogy Szabolcs-Szatmár Szolnok Tolna
Vas Veszprém Zala Budapest

Per la lego 1999/XCII kreesis sep statistikala regioni. Posible ta subdividuro remplasos la subdividuro en komtii.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Hungaria.

Du triimi ek Hungaria esas plana (Alföld), ube l'altitudo esas min kam 200 m super marnivelo. Norde, existas montoza regiono regiono, ma Danubio dividas Hungaria en du, Dunántúl weste, ed Alföld este.


Commons-emblem-trademark-issue.svg
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?

Alföld (“Basa lando”) konsistas ek areo del Danubio til l'estala frontiero. En ca areo esas famoza stepo, pustao (Hung. puszta) e Hortobágy kun sua pastori e granda grupi di bovi. En la peizajo esas plana kultivita lando, ube esas querko-foresteti e humida valeti.

Nacionala parki Hortobágy e Kiskúnság jacas en Alföld. En Hortobágy esas stepo (pustao) ed ucelala marshi. En Kiskúnság esas sablo-duni e salo-lagi.

La maxim granda urbi esas Nyíregyház, Debrecen, Kecskemét e Szeged.

La nordala montara -areo konsistas ek anciena volkanal areo di Börzsöny, Cserhát, Mátra e Zemplén, ed ek segmento-montariala areo di Bükk ed Aggtelek. La maxim alta loko di Hungaria, Kékes, esas en l'areo di Mátra. En la sudala bordo di l'areo esas famoza vino-regiono di Tokaj.

En la nacionala parko di Bükk esas grandioza querko- e fago-foresti en montario. En la nacional parko di Aggtelek on povas vizitar stalaktital e stalagmitala groti.

La maxim granda urbi di la nordal areo esas Miskolc ed Eger.

Dunántúl (“Dop-Danubio”) konsistas ek la tota westala parto di Hungaria del Danubio til la frontiero. En Dunántúl existas la maxim granda lago di Hungaria, Balaton. Dunántúl esas kolinala ed en la nordo esas anke monto-kateni. Quankam apud la westala frontiero en areo di Sopron e Szombathely esas plana Kisalföld (“Mikra Alföld”), qua duras til la radiko di Alpi (en Austria).

La maxim granda urbi esas Sopron, Szombathely, Győr e Pécs.

En la centro dil arei jacas la chef-urbo Budapest.

Maxim granda urbi di Hungaria (2002)

Maxim longa riveri (longeso en l'areo di Hungaria)

Maxim granda lagi

  • Balaton 595 km²
  • Velencei 26 km²
  • Fertő (la maxim granda parto esas en Austria)

Maxim alta loko

Ekonomio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Hungaria

Ante la 2ma mondomilito l'ekonomio di Hungaria apogis sur l'agrikultivo. Pos la Duesma mondomilito la komunista guvernado realigis la rapida industriesko e tendencis ad autarkeso. Depos 1968 l'ekonomio di Hungaria esis la maxim liberala en l'Est-Bloko. La komerco kun exterlandi e mikra firmi esis permisita limitizite. Kande la komerco kun l'Esto diminutis, la konkurencala kapableso mikreskis, la produktado krulis e la senemployeso kreskis dum la yari inter 1989 e 1994. L'ekonomio staceskis sur sua pedi, kande la lando membreskis en la EU, ma ye la fino di 2008 l'internaciona krizo ekonomiala frapis tre forte. En novembro 2008 la lando recevis 25 milyardi Usana dolari de IMF, EU e la Mondala Banko por stabiligar sua ekonomio. En 2010 la GNP (korektigita segun la komprokapableso) di Hungaria esis 187,6 milyardi Usana dolari (qua esas cirkume duima de olqua di Belgia e preske plu granda kam olqua di Finlando). La privata sektoro esas nuntempe plu kam 80% de la GNP. La maxim importanta naturala resursi esas bauxito, terokarbono e la fruktifanta sulo. En 2010 l'agrokultivo donis laboro a 4,7% de la laborantaro e produktas 3,3% de la GNP. Lua produkti esas frumento, maizo, sunoflorala semini, terpomo (o potato), betravi e produkturi de bovaro. Mashini e garnituri kovras plu kam 60% del exportaco. Altra exportacaji esas agrokultivala produkturi ed anke elektro e kombusteblaji.

Demografio[redaktar | edit source]

Nacionala konteno di Hungaria 1920-1980 (fonto: Hungariana revuo História 2-3, 1991)

nacioneso 1920 1930 1941 1949 1960 1970 1980
Hungari 7.155.973
89,6 %
8.000.335
92,1 %
11.881.455
80,9 %
9.076.041
98,6 %
9.786.038
98,2 %
10.166.237
98,5 %
10.638.974
99,3 %
Germani 550.062
6,9 %
477.153
5,5, %
533.045
3,6 %
22.455
0,2 %
50.765
0,5 %
35.594
0,4 %
11.310
0,1 %
Slovaki 141.877
1,8 %
104.786
1,2 %
175.550
1,2 %
25.988
0,3 %
30.630
0,3 %
21.176
0,2 %
9.101
0,1 %
Romaniani 23.695
0,3 %
16.221
0,2 %
1.051.026
7,2 %
14.713
0,2 %
15.787
0,2 %
12.624
0,1 %
8.874
0,1 %
Ruteni - - 547.770
3,7 %
- - - -
Kroati 58.931
0,7 %
47.337
0,5 %
12.346
0,1 %
20.423
0,2 %
33.014
0,3 %
17.609
0,2 %
13.895
0,1 %
Serbi 17.132
0,2 %
7.031
0,1 %
213.585
1,5 %
5.158
0,1 %
4.583
0,1 %
12.235
0,1 %
2.805
0,0%
Vendi,
Sloveni
6.087
0,1 %
5.464
0,1 %
20.336
0,1 %
4.473
0,1 %
enumerita
en grupo
di Kroati
4.205
0,0 %
1.731
0,0 %
Cigani 6.989
0,1 %
7.841
0,1 %
76.209
0,5 %
21.387
0,2 %
25.633
0,3 %
34.957
0,3 %
6.404
0,1 %
altri 26.123
0,3 %
18.946
0,2 %
29.210
0,2 %
14.161
0,1 %
14.534
0,1 %
17.462
0,2 %
16.369
0,2 %
Judi - - 139.041
0,9 %
- - - -
entote 7.986.875 8.685.109 14.679.573 9.204.799 9.961.044 10.322.099 10.709.463

Kulturo[redaktar | edit source]

Palaco di Eszterháza.

Hungaria havas richa folkloro, qua inkluzas brodo, dekorata ceramikajo, e skultadi. Kom exempli di lua arkitekturo, la maxim granda sinagogo di Europa (la Granda Sinagogo, en Dohány), un di la maxim granda Europana baziliki (la baziliko di Esztergom), la duesma maxim granda abadeyo di la mondo (Pannonhalma abadeyo) e la maxim granda nekropolo exter Italia (la nekropolo di Pécs) jacas en la lando. La palaco di Eszterháza, konstruktita dum la 18ma yarcento, esas la maxim granda edifico en stilo rokoko di Hungaria.

Lando anke havas richa literaturo. Kelka important autori esas János Kodolányi, Magda Szabó, Sándor Márai, Péter Esterházy, e Nobel-laureato en 2002 Imre Kertész.

En sporto Hungaria havas ecelanta partopreni en Olimpiala Ludi: en totalo di ora medalii per habitanti, lando esas en duesma loko. Futbalo esas lua maxim populara sporto, e Ferenc Puskás esis la maxim bone konocita Hungariana futbalisto.

Cetera aferi[redaktar | edit source]

Religii:

Referi[redaktar | edit source]

Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Hungaria


Flago dil Europana Uniono
Europana Uniono
Mapo dil Europana Uniono
Membrostati: AustriaBelgiaBulgariaChekiaChiproDaniaEstoniaFinlandoFranciaGermaniaGrekiaHispaniaHungariaIrlandoItaliaKroatia - LatviaLituaniaLuxemburgiaMaltaNederlandoPoloniaPortugalRumaniaSlovakiaSloveniaSuediaUnionita Rejio
Negocianta stati: Islando - MontenegroRepubliko MacedoniaSerbiaTurkia
Peticionanta stati: Albania
Potenciala kandidati: Bosnia e Herzegovina - Kosovo