København

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
København
{{{Lokala_nomo}}}
Copenhagen Collage.jpg
Kelk imaji de Købehavn.
Greater coat of arms of Copenhagen.svg København segl 1296.jpg
Flago di København Blazono di København
Lando: Flag of Denmark.svg Dania
Regiono: {{{Regiono}}}
{{{Tipodisubdividuro}}}: {{{Regiono2}}}
Informo:
Fondita en: {{{FonditaYe}}}
Fondita da: {{{FonditaDa}}}
Latitudo: 55°43' N
Longitudo: 12°34' E
Altitudo: 0-24 m
Surfaco: 86.2 km²
Habitanti: 579,513[1] (2014)
Denseso di habitantaro: 6,700 hab./km²
Disto de [[{{{Chefurbo}}}]]: {{{Distanco}}} km
Horala zono: UTC+1
Urbestro: Frank Jensen (S)
Mapo:
Mapo di København
[[Arkivo:{{{DetalozaMapo}}}|250px||alt=]]
<div style="position: absolute; left:Expression error: Unrecognized punctuation character "{".px; top: Expression error: Unrecognized punctuation character "{".px;">o ←
Retosituo:
http://www3.kk.dk
København, Dania

København esas la chef-urbo e la maxim grand urbo di Dania. Ol havis 579,513 habitanti en 2014. Lua tota surfaco esas 86.2 km². Lua metropolala regiono havis 1,990,036 habitanti en la sama yaro.

Lua nomo venas de la Dana vorto Køpmannæhafn, kiopman, qua signifikas "komercisto", e havn, qua signifikas "portuo", "la portuo dil komercisti". Nune ol esas la kulturala, komercala e guvernala centro di Dania. Lua borso esas un de la maxim importanta en Europa. En 2012 ol esis la 3ma maxim rich urbo dil mondo.

Diversa ponti ligas lua quarteri e distrikti, e lua urbala peizajo konsistas ek parki, promeneyi e kanali. Tivoli (amuzo-parko inaugurita en 1843), la statuo La Mikra Sireno, la palaci Amalienborg e Christiansborg, Luterana kirko Frederiks e multa muzei, restorerii e diskoteki esas important atraktivi por turisti. Ultre la sektoro di servadi e la farmaciala industrio, l'urbo facis altra aranji kun skopo divenar "karbono-neutra" (tote kompensar lua emiso di karbono) en la yaro 2025.

Lua universitati havas entote plu kam 94,000 studenti. L'Universitato di København, fondita en 1479 esas la maxim anciena en Dania.

Ye la 1ma di julio 2000 inauguresis la ponto Øresund, qua ligas Dania per choseo e fervoyo a Malmö, en la Sueda regiono di Skania. Lua aeroportuo, Kastrup, recevas preske 2 milion voyajanti singlamonate.

Historio[redaktar | edit source]

L'urbo fondesis dum la 10ma yarcento kom Vikinga vilajo. Recenta arkeologiala labori trovis restaji de cirkume la yaro 1020, quankam la regiono ja habitesis dum la petr-epoko. L'unesma historiisto qua mencionis ol esis Saxo Grammaticus, sub la nomo Portus Mercatorum, dum la 12ma yarcento. Portus Mercatorum tradukesis al Dana kom Købmannahavn, segun taepoka skribmaniero.

En 1186 segun letro skribita dal papo Urbanus la 3ma, la kastelo Hafn e lua cirkondanta landi donesis ad Absalon, episkopo di Roskilde da rejulo Valdemar la 1ma. Cirkum la yaro 1200 l'eklezio di Nia Siniorino konstruktesis.

Kande l'urbo komencis divenar eminenta, ol komencis subisar ataki dal Hansa-uniono. Lor l'establiso dil Kalmar-uniono (1397 til 1523) inter Suedia, Norvegia e Dania, København divenis lua chef-urbo, kande Eric de Pomerania establisis su en la kastelo di København. Lua universitato inauguresis ye la 1ma di julio 1479 da la rejulo Christian la 1ma, pos l'aprobo dal papo Sixtus la 4ma[2].

Kande la protestanta reformo komencis, l'urbo - qua esis loyala al katolika rejulo Christian la 2ma - sucesoze asiejesis en 1523 da la trupi di Frederik la 1ma, qua esis protestanta. En 1536, pos 1-yara asiejo (de julio 1535 til julio 1536) l'urbo kapitulacis a la rejulo Christian la 3ma. Dum la duesma duimo dil 16ma yarcento l'urbo prosperis pro la kresko dil komerco tra Baltiko.

Quartero e kanalo Nyhavn ("Nova Portuo"), konstruktita en la 17ma yarcento.

Dum la 17ma yarcento l'arsenalo e la borso (Børsen) kompleteskis. Por expansar la transmara komerco l'Est-Indiana Kompanio kreesis en 1616. En 1658-59 l'urbo rezistis Sueda asiejo e repulsis grand asalto da Suedi.

En 1711 pesto-epidemio viktimigis 22,000 til 65,000 personi en København. Anke du granda fairi produktis granda destruktado. La fairo di 1728, la maxim granda de lua historio, destruktis 28% de l'edifici - 48% de la mezepokala edifici -, e cirkuma 20% de la habitanti perdis lia domi. Anke altra fairo, en 1795 produktis granda destruktado. Pro ta motivo, poka mezepokala edifici existas til nun.

Palaco Christiansborg, en 1761.

Pos l'unesma fairo, granda rikonstruktado komencis. En 1733 komencis la konstrukto dil palaco Christiansborg, qua kompleteskis en 1745. La palaco destruktesis en 1794 da fairo.

Dum la duesma duimo di la 18ma yarcento Dania restis neutra dum la konflikti inter Europana povi. En 1801 Britaniana floto komandita da Horatio Nelson atakis Dana-Norvegiana floto ankragita proxim København. Ilu destruktis granda nombro de Dana-Norvegiana navi, ante l'establiso di armistico. Ta batalio judikesas kom la maxim severa ek omni quin partoprenis Britaniana trupi sub la komando da Horatio Nelson, mem plu desfacila kam la batalio di Trafalgar.

La duesma batalio di København (bombardo di København, ye la 16ma di agosto til la 5ma di septembro 1807) vizis destruktar la Dana-Norvegiana floto, ma ol esis terorigiva bombardo per incendiala fosfo-fuzei qui atingis la domi di civila habitanti. La Britaniani desembarkis ed asiejis København kun 30,000 soldati. L'atako duris dum 3 dii, mortigis 2,000 civitani e destruktis granda parto del urbo. La destruktado esis granda pro ke la Dana defensanti ne havis potenta kampanio-kanonaro kapabla atingar Britaniana navi sur la maro.

Malgre la dizastri dil komenco di la 19ma yarcento, Dania experiencis granda kulturala developo, qua divenis konocata kom la Dana Or-epoko. Pikto developesis da Christoffer Wilhelm Eckersberg, dum ke Christian Frederik Hansen e Gottlieb Bindesbøll adportis novklasika-stilo a l'arkitekturo dil edifici. Dum la 1880ma yari on komencis instalar fabrikerii en la suburbi. La Libera Portuo di København konstruktesis de 1892 til 1894. Elektro instalesis en 1892 ed elektrala tramveturi komencis vehar en 1897. La habitantaro rapide kreskis: de 120,000 en 1840 til 400,000 en 1901.

Torvegade en la 1900a yari, ante lua expanso.
Urbo-domo di København.

En la komenco dil 20ma yarcento København esis prosperanta industriala ed administrala urbo, provizita per nova urbo-domo e fervoyo-staciono, e lua centro komencis expansar adweste. Pro la neutreso di Dania dum l'unesma mondomilito, l'urbo prosperis per samtempa komercala relati kun Unionita Rejio e la Germana Imperio, quankam Dania mantenis 40,000 soldati en l'urbo por defensar ol en kazo di atako. Pos la milito eventis manko di nutrivi e domi. Nur dum la 1930ma yari komencis granda konstruktado di domi en Torvegade por eliminar povra quarteri.

Dum Duesma mondomilito la tota Dania, inkluzite København, okupesis da Germana trupi de la 9ma di aprilo 1940 til la 4ma di mayo 1945. Hitler deziris ke Dania divenez "modelo di protektorato" e komence la Naziisti probis facar pakto kun la Dana guvernerio. En 1943 li permisis l'aranjo di general elekto kun la partopreno da omna partisi, ecepte la komunisti. Ma en agosto di 1943, pos la fiasko dil pakto, la Dani dronis plura navi por preventar lia uzo dal Naziisti. En ta yaro la Naziisti komencis enkarcerigar judi, quankam la maxim granda parto ja fugabis vers Suedia.

Pos l'invado di Normandia en 1944 la Naziisti timis ke la Dana polico divenos problemo e komencis enkarcerigar e deportar policisti, quankam la maxim granda parto fugis o celis su. De la 2,000 policisti arestita e deportita vers Germania, min kam duimo transvivis e retrovenis a Dania.

Habitanti di København celebras la fino dil milito, en 1945.

København oficale libereskis ye la 8ma di mayo 1945 da Britaniana trupi komandita da generalo Bernard Montgomery. Pos la milito, rapide komencis projeti por rezidala e laborala quarteri mixita a verd arei, alonge la linei dil metropoliteno* (treni S-tog).

La trafiko di vehili gradope kreskis, ed en 1972 autobusi remplasis tramveturi en l'urbo. En la 1960ma yari yuna arkitekto Jan Gehl propozis la kreado di strado por pediranti e voyi por bicikli en la centro dil urbo, ideo adoptita de ta epoko.

"La Nigra Diamanto", biblioteko di København.

L'aktiveso en la portuo di København diminutis, dum ke lua aeroportuo juis expanso. Lua moderna biblioteko, surnomizita "La Nigra Diamanto" (Den Sorte Diamant) inauguresis en 1999.

En 2000 inauguresis la ponto Øresund, internaciona ponto qua ligas København a Malmö, en Suedia.

Kulturo[redaktar | edit source]

Ultre esar chef-urbo di la lando, København esas anke kulturala centro di Dania e Skandinavia. Depos la 1990ma yari ol divenis internaciona metropolo tam importanta kam Barcelona od Amsterdam.[3] To esis rezulto de granda kolokadi en substrukturo ed en kulturo, ultre la verki da nova Dana arkitekti, projetisti e chefkoquisti.[4] Copenhagen Fashion Week ("Semano di la modo en København"), qua eventas dufoye (en februaro ed en agosto) singlayare en l'urbo, esas la maxim importanta evento pri modo en la nordo di Europa.[5][6]

Muzei[redaktar | edit source]

Nacionala Muzeo di Dania, anciena palaco.
Muzeo Ny Carlsberg Glyptotek

København havas multa muzei. La Nacionala Muzeo di Dania (Nationalmuseet) esas la maxim importanta Dana muzeo pri arkeologio e kulturala historio, prizentatnte multa exempleri de Dana ed exterlanda kulturi[7]. La Nacionala Galerio (Statens Museum for Kunst) esas la nacionala muzeo pri arto de la 12ma yarcento til nun. Inter altri, existas ibe verki da Rubens, Rembrandt, Picasso, Braque, Léger, Matisse, Emil Nolde, Olafur Eliasson, Elmgreen & Dragset, Superflex e Jens Haaning.[8]

La muzeo Ny Carlsberg Glyptotek, fondita dal filantropo Carl Jacobsen, havas kolekturi di art-objekti de Anciena Egiptia, Grekia e Roman imperio, kolekturo di skulturi da Auguste Rodin ed anke pikturi da impresionista e pos-impresionista movadi. La Muzeo Louisiana pri Modern Arto (Louisiana kunstmuseum), situita en la nordo dil urbo, kontenas plu kam 3,000 objekti, inkluzite verki da Pablo Picasso, Alberto Giacometti e Jean Dubuffet. Yen altra importanta muzei: La Muzeo pri Dekor-Arti (Kunstindustrimuseet), muzeo di Thorvaldsen (kun verki da la skultisto Bertel Thorvaldsen), muzeo Cisternerne (kun verki ek glaso) e muzeo Ordrupgaard (kun verki da artisti del 19ma e 20ma yarcenti, quale Paul Gauguin.

Referi[redaktar | edit source]

Altra imajo pri København
  1. Statistics Denmark: Copenhagen City/Urban Area (Københavns Kommune, Hovedstadsområdet), 2012 (tables: FOLK1, BEF44). Statistics Denmark. URL vidita ye la 17ma di agosto 2012.
  2. History of the University (en Angla). University of Copenhagen. URL vidita ye la 12 di novembro 2013.
  3. Cool Boom Towns. Spiegel Special. URL vidita ye la 9 di januaro 2009.
  4. Stuart Husband (19 di junio 2007). Copenhagen is Scandinavia's most desirable city. New York Times. URL vidita ye la 21 di novembro 2013.
  5. Pia Catton (6 di novembro 2007). An Unexpected Fashion Capital (en Angla). New York Sun. URL vidita ye la 9 di marto 2013.
  6. Copenhagen Fashion Week. Copenhagen Fashion Week. URL vidita ye la 9 di marto 2013.
  7. Nationalmuseet: National Museum of Denmark (en Angla). Nationalmuseet. URL vidita ye la 21 di novembro 2013.
  8. Who are we?. SMK. URL vidita ye la 21 di novembro 2013.
Europana chef-urbi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb