Sofiya

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Sofiya
Sofia Collage TB.png
Kelk imaji pri Sofiya.
BG Sofia flag.svg BG Sofia coa.svg
Flago di Sofiya
София
Blazono di Sofiya
София
Lando: Flag of Bulgaria.svg Bulgaria
Informo:
Latitudo: 42°42'00” N
Longitudo: 23°20'00” E
Altitudo: 550 m
Surfaco: 492 km²
Habitanti: 1 228 282 (2014)
Denseso di habitantaro: 2496 hab./km²
Horala zono: UTC+2
UTC+3 dum somero
Urbestro: Yordanka Fandakova
Mapo:
Mapo di Sofiya
Oficala retosituo:
www.sofia.bg

Sofiya esas chef-urbo di Bulgaria. Ol havis 1 270 450 habitanti en 2007. Lua totala surfaco esas 1 349 km². Ol jacas weste de la lando, proxim la monto Vitosha. Ol esas la 15ma maxim grand urbo dil Europana Uniono.

Un ek la tri maxim anciena urbi de Europa, Sofiya ja habitesis de adminime la yaro 7.000 aK. Ol esas la centro administrala, ekonomiala, kulturala, por transporto e por eduko di Bulgaria.[1]

Historio[redaktar | redaktar fonto]

La baziliko di Santa Sofia.

Fondita dal Romani dum la 2ma yarcento sur la situo di Traciana habiteyo. Ol nomesis Sofia - la Greka vorto signifikante 'sajeso' - dum la 14ma yarcento, forsan pro la 6ma-yarcentala kirko Santa Sofia en l'urbo.

Sofiya divenis parto dil Unesma imperio Bulgara pos longa siejo en 809, dum la regno di Khan Krum.[2] Pose ol kreskis por divenar importanta fortreso e komercala centro dum la regno di Khan Omurtag. Pos la konquesto di Preslav - lore chef-urbo dil imperio Bulgara - dal trupi komandita dal princo Sviatoslav la 1ma di Kyiv e dal imperiestro Ioannes la 1ma Tzimiskes di Bizanco, l'ortodoxa patriarko Damyan selektis Sofiya por episkopeyo di Bulgaria.

La moskeo Banya Bashi.

En 1382 Otomani siejis l'urbo. En 1443 Hungari okupis l'urbo por kurta periodo. Pos falio di la krucomilito komandita da Władysław la 3ma di Polonia, l'elito kristana dil urbo ocidesis e Sofiya divenis chef-urbo dil Otomana provinco Rumelia dum plua kam 4 yarcenti. Dum la 16ma yarcento Sofiya semblis klare Otomana urbo. Ol esis prosperinta komercala centro, ube vivis Bulgari, judi Ashkenazi, Romanioti e Sefardi, Armeniani, Greki ed Italiana komercisti de Ragusa. Poka edifici de Otoman epoko, exemple la moskeo Banya Bashi de 1576, duris til nun.

Ye la 4ma di januaro 1878 dum Rusa-Turka milito Sofiya kaptesis da Rusa trupi. Ol divenis chef-urbo di la nedependanta princio di Bulgaria (de jure vasalo de Otoman imperio) ye la 3ma di aprilo 1879. Ye la 5ma di oktobro 1908 la princio deklaris nedependo e divenis la rejio di Bulgaria.

Dum l'unesma Balkana milito la rejio di Bulgaria, Serbia, Montenegro e Grekia militis kontre Otoman imperio e vinkis. Li ekpulsis Otomani de Europa preske komplete. Tamen, la relati di Bulgaria kun l'altra stati di Balkani ne esis bona, e de la 29ma di junio til la 10ma di agosto 1913 eventis la duesma Balkana milito, ube trupi de Otoman imperio, Serbia, Rumania, Grekia e Montenegro vinkis Bulgari. Rumana trupi avancis til Vrazhdebna, lore urbeto jacante 7 mili de Sofiya e nune lua suburbo. L'avanco forcis Bulgari kapitulacar.

Bulgaria fakte eniris l'unesma mondomilito por luktar ensemble la Centrala federiti en oktobro 1915, dum ke lua vicini Serbia, Rumania, Grekia e Montenegro militis ensemble Francia ed Unionita Rejio. Pos la milito, Bulgaria perdis teritorii por Grekia e Serbia.

Pos stato-stroko en Bulgaria ye la 9ma di junio 1923 eventis revolto komandita dal Komunista partiso di Bulgaria en septembro sam yaro, rapide represita. En la 14ma di aprilo 1925, pos la proskripto di Komunista partiso l'antea yaro, eventis revolto di komunisti en Sofiya, qui explozis la tekto di Santa-Nedelya-kirko e produktis la morto di 150 personi, precipue militisti e politikisti, qui asistis funeralo en la kirko.

Edifico pos bombardi en 1944.

Dum la duesma mondomilito Bulgara trupi e l'Axo Roma-Berlin-Tokio militis ensemble, e Sofiya subisis bombardi dal avioni de la Westala Federiti en 1943, e pose Sovietian invado en 1944. Pos finar la milito, la caro Simeon Saxe-Koburg-Gotha revokesis ye la 15ma di septembro 1946 e la Populala Republiko di Bulgaria proklamesis la sam yaro.

Sofiya subisis granda transformi de 1946 til 1990 dum la komunista rejimo, e pos 1990 til nun. Lua habitantaro rapide expansis pro l'enmigro de rurala zoni. Nova rezideyi konstruktesis fora l'urbo, en Druzhba, Mladost e Lyulin.

Lua unesma lineo di metropoliteno* inauguresis ye la 28ma di januaro 1998. Dum la yari 2000ma, importanta evento por l'urbo esis l'eniro di Bulgaria en l'Europana Uniono, ye la 1ma di januaro 2007.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Mapo di Bulgaria, kun emfazo en Balkani. Videz la loko di Sofiya.
Sofiya dum la vintro di 2011.

Sofiya jacas an la westo di Bulgaria, en samnoma valo che la nordala bazo dil monto Vitosha. Norde del valo e del urbo jacas Balkani. La valo di Sofiya havas mezavalora altitudo di 550 metri. Diferanta de altra Europana chef-urbi, Sofiya ne havas granda fluvii o granda ponti, tamen ol preske cirkondesas per alta monti. Kelka riveri, exemple Vladaya, Perlovska ed Iskar, trairas l'urbo. Interne l'urbo existas 49 minerala e termala fonti.

Aerala poluto esas serioza problemo en Sofiya, pro la proximeso di monti desfaciligar la cirkulado dil aero. Sofiya havas la maxim polutoza aero inter la chef-urbi de Europana Uniono.[3]

La klimato di Sofiya esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro di Köppen), kun mezavalora temperaturo di 10,6°C omnayare. Lua vintri esas kolda e nivoza, e dum la maxim kolda dii la temperaturi povas falar infre -15°C, note en januaro. Nebulo ne esas rara, note dum la komenco dil vintro, e nivas mezavalore 40 dii omna vintri. La someri esas varma e sunoza, e pro l'altitudo dum ta epoko l'urbo esas plua kolda kam altra loki de Bulgaria. Tamen, "ondi di kaloro" povas eventar dum kelka dii, e la temperaturi povas egalar o superirar 35°C, note dum julio ed agosto. Dum l'autuni e la printempi la klimato povas variar multe, ed eventar tempesti. Sofiya recevas mezavalore 571 mm di pluvi omnayare.

Sofiya vidita adsude, kun la monto Vitosha en la horizonto.
Sofiya vidita adsude, kun la monto Vitosha en la horizonto.

Transporto[redaktar | redaktar fonto]

Treno dil metroo* di Sofiya.
Terminalo 2 dil aeroportuo di Sofiya.

Kun bona substrukturo e strategiala loko, Sofiya esas importanta centro por la transporto choseala e ferovoyala. L'urbo havas 186 km di ferovoyi, e lua aeroportuo recevis 4 980 387 pasajeri en 2016.[4]

Pri publika transporto, existas 308 km[5] di tramveturi, 193 km di linei di troleobusi e 2.380 km[6] di linei di autobusi. L'urbala fervoyo di Sofiya inauguresis en 1998 e nune ol havas 39 km e 36 stacioni. La triesma lineo posible inauguresos pos la duimo di 2019, e do l'urbo havos entote 69 km di linei kun 65 stacioni. Existas anke 13.000 taxii en l'urbo e plua kam 1 milion automobili.

Turistala loki[redaktar | redaktar fonto]

La katedralo di Santa Alexander Nevski, en Sofiya.
La rotonda kirko Santa Georgius.

Sofiya esas l'urbo di Bulgaria qua recevas la maxima nombro di turisti omnayare. L'urbo jacas proxim la monto Vitosha, qua kreas bela peizajo en lua horizonto.

Inter lua precipua historiala edifici esas la katedralo di Santa Alexander Nevski, konstruktita dum fino di la 19ma yarcento. Ol okupas 3.170 m² e permisas kunsidar 10.000 personi.

La rotonta kirko di Santa Georgius (rotondo Sveti Georgi) jacas dope la hotelo Sheraton, e konsideresas la maxim anciena edifico di Sofiya. Ol konstruktesis dum la 4ma yarcento, posible en la sama loko kam pagana templo. Existas en Sofiya altra 5 kirki e kapeli konsakrita a Santa Georgius.

La kirko di Boyana konstruktesis inter la 10ma e la 11ma yarcenti. En 1979 ol deklaresis Kulturala patrimonio dil homaro dal UNESCO.

Naciona Palaco pri Kulturo, konocita dal akronimo NDK.

La Nacionala Palaco pri Kulturo - konocita dal akronimo NDK - inauguresis en 1981, por celebrar la 1300a aniversario dil urbo. Ol okupas 15.000 m² di konstrukturo e lua precipua halo permisas kunsidar 3.000 personi. La Festivalo pri Cinemo di Sofia eventas ibe.

Inter lua muzei esas:

  • la Nacionala Historiala Muzeo, en la quartero Boyana, qua havas kolektajo di plu kam 650,000 historiala objekti, de la prehistorio til la moderna epoko, di qui nur 10,000 esas en permananta expozo pro la manko di spaco.
  • la Nacionala Arkeologiala Muzeo, en anciena moskeo.
  • la Muzeo pri Naturala Historio e la Muzeo pri la Tero e la Homo montras minerali, animala specimeni (taxidermigita ed anke viva) e rara materiali.
  • la Muzeo pri Militara Historio.
  • la Muzeo pri Etnografio.
Bulvardo Vitosha.

La Bulvardo Vitosha o Vitoshka esas la precipua komercala strado en la centro di Sofiya. Ol koncentras multa chika butiki, kafeerii e restorerii.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Internet Hostel Sofia, Tourism in Sofia. Informo vidita en januaro 2012
  2. Theophanes Confessor. Chronographia, p.485
  3. Feinstaub: Bukarest zweitschmutzigste Hauptstadt der EU, 16 May 2012
  4. https://www.24chasa.bg/novini/article/5977055
  5. History of the tramway network in Sofia. Sofiatraffic.bg. URL vidita ye la 30ma di agosto 2012.
  6. History of the bus network in Sofia. Sofiatraffic.bg. URL vidita ye la 30ma di agosto 2012.
Commons
Wikimedia Commons havas kontenajo relatante a: Sofiya
Europana chef-urbi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb