Vilnius

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Vilnius
Vilnius montage2.jpg
Kelk imaji pri Vilnius.
Flag of Vilnius.svg Coat of Arms of Vilnius, Lithuania.png
Standardo Blazono
Lando: Flag of Lithuania.svg Lituania
Informo:
Latitudo: 54°40'N
Longitudo: 25°19'E
Altitudo: 112 m
Surfaco: 401 km²
Habitanti: 542 664 (2015)
Denseso di habitantaro: 1,392 hab./km²
Horala zono: UTC+2
(UTC +3 dum somero)
Urbestro: Remigijus Šimašius
Mapo:
Mapo di Vilnius
Oficala retosituo:
www.vilnius.lt
Anciena e moderna edifici de Vilnius.

Vilnius esas chef-urbo e la maxim populoza urbo di Lituania, e la 2ma maxim populoza urbo apud Baltiko. Ol havis 542 664 habitanti en 2015.

Vilnius koncentras la maxim importanta politikala institucuri de Lituania, esanta lua ekonomikala e kulturala centro, ed un ek la maxim importanta kulturala centri de Baltika regiono. Ante la duesma mondomilito ol havis un ek la maxim granda Juda habitantaro de Europa, e havis la surnomo "Ierusalem de Lituania". Napoléon surnomizis ol "Ierusalem de Europa".[1] Lua universitato, Vilniaus universitetas, inauguresis en 1579, ed esas un ek la maxim anciena e famoza universitati de estal Europa.

Lua historiala centro deklaresis Patrimonio de la Homaro dal UNESKO en 1994. En 2009 ol esis la Kulturala Chef-urbo di Europa, kune Linz, en Austria.[2]

Historio[redaktar | redaktar fonto]

L'unesma esbosuro konocata pri Vilnius.

L'urbo mencionesis unesmafoye en 1323 kun la nomo Vilna, en letri sendita dal granda-duko Gediminas en ke ilu invitis Germani - inkluzite Judi Germana - a koloniigar ol, ed anke en letri a lora papo Ioannes la 22ma. Ca letri unesmafoye mencionis klare Vilnius kom chef-urbo dil granda-dukio. Segun legendo, Gediminas sonjis pri fera volfo ululanta che la somito di kolino, e konsultis pagana sacerdoto pri ta sonjo. La sacerdoto dicis ke la fera volfo reprezentis kastelo ed urbo qua Gediminas mustus krear en lua vicineso. La loko selektita por konstruktar Vilnius esis strategiala: apud du navigebla fluvii, e cirkondata per densa foresto. Lora dukio subisabis invadi ed ataki dal Germana kavalieri.

Palaco di la granda-duki di Lituania.

Vilnius esis la prosperoza chef-urbo dil Granda-Dukio di Lituania, e habiteyo dil granda-duko. Gediminas expansis la grandeso dil granda-dukio tra mariajo e tra strategiala federi: an lua zenito, ol inkluzis omna teritorii de la moderna Lituania, Bielorusia, Ukraina e Transdnistria, e parti de la moderna Polonia e Rusia. Tamen, lua nepotuli Vytautas la Granda e Jogaila (Władysław la 2ma Jagielo) luktis l'unu kontre l'altru en interna militi. Dum l'Interna Milito di Lituania (1389-1392) Vytautas siejis e rezigis l'urbo, probante arachar lua kontrolo de Jogaila. Pos serio di pakti dum la sequanta yari la konflikto finis, ed en 1569, tra la pakto konocita kom Uniono di Lublin, kreesis la federuro Polonia-Lituania. La chefi de ta federuro portis sive la titulo "granda-duko di Lituania", sive la titulo "rejo di Polonia", od amba. Ante, en 1387, Jogaila kom granda-duko di Lituania e rejulo di Polonia grantis la "yuri de Magdeburg" (autonomeso ekonomiala e politikala) a Vilnius.

Dum l'epoko di Polonia-Lituania, l'urbo juis expanso. Lua murego konstruktesis de 1503 til 1522, e havis non pordi e 3 turmi. Sigismundus la 2ma Augustus instalis lua korto ibe en 1544. L'universitato di Vilnius kreesis en 1579.

La 20 membri dil konsilistaro qui signatis la nedependo di Lituania, en Vilnius.

Dum l'unesma mondomilito, Vilnius e la cetera Lituania okupesis dal German armeo de 1915 til 1918.[3] L'akto di nedependo, qua deklaris Lituania nedependanta de irga altra lando, lansesis en Vilnius ye la 16ma di februaro 1918.[4] Pos la retreto Germana, l'urbo okupesis dum kurta tempo dal Polona armeo, qua ekpulsesis da Sovietiana trupi. Dum la milito Polona-Sovietiana l'urbo itere okupesis dal Poloni e pose itere okupesis dal Sovietiani. En 1920, pos la batalio di Warszawa, Sovietian armeo cedis l'urbo a Lituaniani, pos signatar paco-pakto ye la 12ma di julio 1920. Tamen, ye la 9ma di oktobro 1920, Polona armeo, komandita dal generalo Lucjan Żeligowski, sekrete siejis Vilnius. L'urbo e la regiono vicina divenis separita lando, nomizita Central-Lituania. Pos kontestebla plebicito, ye la 22ma di februaro 1922 Central-Lituania unionesis a Polonia. Do, la chef-urbo di Lituania transferesis a Kaunas. En 1923, pos konfero di ambasadisti, Polona suvereneso sur Vilnius agnoskesis internacione. En 1931 Vilnius havis 195 mil habitanti, esinta la 5ma maxim populoza urbo di Polonia.

Lituanian armeo pos okupar Vilnius, 1939.

Naziista Germania invitis Lituania partoprenar l'invado di Polonia e rikaptar Vilnius, tamen lora prezidanto Antanas Smetona ne aceptis, nam lu dubis la reala intenci da Hitler. Pos l'invado di Polonia e la komenco di la duesma mondomilito, Lituania apertis konsuleyo en Vilnius, qua divenis l'unesma qua grantis visti e helpis la fugo di Poloni e Judi. Ye la 19ma di septembro 1939 Sovietia invadis Vilnius, devastis la urbo e transferis lua fabrikerii a Sovietiana teritorio. Sovietia e Lituania signatis pakto pri mutuala helpo ye la 10ma di oktobro sam yaro, ed ye la 28ma di oktobro, Sovietiani transferis Vilnius a Lituania.

Ye la 3ma di agosto 1940 tota Lituania anexesis da Sovietia, pos ultimato de junio ta yaro qua demandis l'eniro di Sovietiana soldati en Lituaniana teritorio. Pos l'invado, inter 20 mil e 30 mil habitanti dil urbo arestesis da NKVD e sendesis a "Gulag"-koncentreyi. Ye la 22ma di junio 1941 Germani lansis l'Operaco Barbarossa kontre Sovietia, e samatempe Lituaniani komencis revolto kontre Sovietiani. Vilnius kaptesis ye la 24ma di junio, e Lituania enkorpigesis al Reichskommissariat Ostland, la civila administrado Germana. Germani organizis du ghetti en la centro dil urbo. Dum la Holokausto, cirkume 95% ek la 265 mil judi qui rezidis en Lituania mortigesis.

En 1944, generalo Povilas Plechavičius probis organizar rezist-armeo, nomizita Lietuvos vietinė rinktinė - LVR - kontre Sovietiana partizani pos la retreti Germana en l'estala fronto. LVR eniris Vilnius ye la 1ma di aprilo 1944, e konfrontis Polona rezist-armeo Armia Krajowa, qua probis kaptar la urbo ante l'arivo di la Reda Armeo. Armia Krajova e LVR probis paktar sensucese, ed en julio 1944 Sovietiani riokupis la urbo, qua divenis chef-urbo di la Republiko Socialista Sovietiana Lituania.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Vilnius dum vintro.
Fluvio Neris e ponto Žirmūnai.

La reliefo di Vilnius esas plana e cirkondata da verda kolini, en loko ube la rivero Vilnia debushas an la fluvio Neris. De la 402 km² dil urbo, verda arei okupas 68,8%, konstrukturi okupas 29,1%, e 2,1% okupesis da aqui. L'urbo distas 312 km de Klaipėda, la precipua portuo di Lituania che Baltiko.

La klimato dil urbo esas humida kontinentala (Dfb segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en julio (somero) esas 18,1°C, kontre ke la temperaturo en januaro (vintro) esas -3,9°C. Dum vintrala monati, l'aquo di fluvii e lagi konjelas.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 682,3 mm, e la maxim pluvoza monato esas julio, kun mezavalore 86,3 mm.

Vilnius vidita de la turmo Gediminas.
Vilnius vidita de la turmo Gediminas.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Jonathan Steele (19ma di junio 2008) - In the Jerusalem of the North, the Jewish story is forgotten - . In the Jerusalem of the North, the Jewish story is forgotten. The Guardian
  2. Ex-Post Evaluation of 2009 European Capitals of Culture. ECOTEC Research and Consulting Ltd.
  3. The First German Occupation, 1915-1918.
  4. (30ma di marto 2017) Lithuania finds lost declaration of independence. The Guardian.
Chef-urbi di Europana landi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Beograd  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kyiv · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San-Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb