Moldova

De Wikipedio
(Ridirektita de Moldavia)
Irez ad: pilotado, serchez
Moldova
Republica Moldova
Flag of Moldova.svg Coat of arms of Moldova.svg
Flago di Moldova Blazono di Moldova
Nacionala himno:
Limba noastra
Europe location MDA.png
Urbi:
Chefurbo: Chisinau
Precipua urbo: Chisinau
Lingui:
Oficala lingui: Rumaniana (Moldovana)
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Igor Dodon
· Chefministro: Pavel Filip
Surfaco: (139ma granda)
· Totala: 33 846 km²
· Aquo: 1,4 %
Habitanti: (129ma granda)
· Totala: 2 998 235[1] (2009)
· Denseso di habitantaro: 121,9 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Leu di Moldova
Veho-latero: dextre
ISO: MD
MDA
498
Reto-domeno: .md*
Precipua religio: kristanismo
Oficala retosituo: http://www.moldova.md/


Moldova esas nova stato inter Rumania (sude e weste) ed Ukraina (este e norde). Sude de la lando jacas Nigra maro. Ol naskis kande Sovietia krulis e Kolda milito finis en Europa. Dum l'existo di Sovietia la nomo di la regiono esis Moldavia.

Anekdotale on dicas ke la nomo di la lando, e pos la stato, devenus de nomo di la hundo di ula Rumaniana princo, olta dronis su en rivero di ca areo.

Bazala fakti pri Moldova.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Moldova
Kupra objekti de la Kulturo Cucuteni.

Neolitika objekti de la kulturo Cucuteni trovesis en la regiono di nuna Moldova. La kulturo Cucuteni existis de cirkume 5.500 aK til 2750 aK, e praktikis agrokultivo, edukado di animali, chaso ed elaboris ceramikajo[2]. La kulturo di Cucuteni anke havis granda urbi, kun plua kam 15.000 habitanti.

De l'1ma til la 7ma yarcento la sudo di la regiono okupesis komence dal Romani e pose dal Bizancani. Por sua strategiala loko en Europa, diversa populi invadis la regiono, exemple Goti, Huni, Avari, Bulgari, Hungari, Mongoli e Tatari.

La princio di Moldavia establisesis en 1346 e duris til 1859, kande la regiono unionesis a nuna Rumania. Ante finar l'Unesma mondomilito en 1917 la regiono deklaris su nedependanta sub la nomo Demokratiala Republiko di Moldavia, qua duris til 1918. Besarabia deklaris su nedependanta de Rusa imperio ed unionis su kun Rumania. En exilo, formacesis la guvernerio di la Republiko Socialista Sovietiana di Besarabia.

Teritorii perdita da Rumania en 1940, inkluzite la nuna Moldova (nord-este).

En agosto 1939 la pakto Ribbentrop-Molotov pozis Besarabia sub Sovietian influo. En 1940, dum la Duesma mondomilito, Sovietia demandis Rumania cedar la teritorii di Besarabia e la nordo di Bukovina, konocata kom Transdniestria. Rumania aceptis, e la Republiko Socialista Sovietiana di Moldova formacesis.

En 1941 kom parto dil invado di Sovietia da naziista Germania, Rumania invadis Berarabia, Bukovina e Transdniestria. Rumania, en kunlaboro kun nacional-socialisti, deportis od exterminis cirkume 300.000 judi. Sovietiani riokupis la regiono inter februaro ed agosto 1994, e riestablisis la RSS Moldova.

Dum la guvernerio di Yosif Stalin lokala habitantaro subisis deporti e famino. Pos la duesma mondomilito, granda nombro di Rusi, Ukrainiani e Bielorusi enmigris vers la regiono. Dum la yari 1980ma kreskis la demandi pri nedependo. Fine, pos la falio di stato-stroko en Sovietia kontre la reformi di perestroika e glasnost, Moldova deklaris lua nedependo, ye la 27ma di agosto 1991.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Igor Dodon, la nuna prezidanto.
Parlamento di Moldova.

On povas dividar Moldova en du arei. Streta areo che esta limito, Transdniestria volas unionar su a Rusia, pro ke la maxim multa ek lua habitanti parolas la Rusa. L'altra Moldova volas - se ne unionar su kun Rumania - adminime sequar Rumania ad Europana Uniono.

Segun la konstituco adoptita en 1994, Moldova esas parlamentala republiko. L'exekutiva povo konsistas ek la prezidanto, la chefministro e la ministraro. La prezidanto esas la chefo di stato di la lando ed elektesas dal parlamento por 4-yara periodo. Pos la 23ma di decembro 2016 esas Igor Dodon. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal prezidanto pos lu konsultar la parlamento. La chefministro selektas l'altra 16 ministri.

La legifala povo konsistas ek la parlamento (Parlamentul), qua havas unika chambro kun 101 membri. Li elektesas da la populo por 4-yara periodo.

La konstituko ank establisas nedependanta Konstitucala Korto, qua konsistas ek 6 judiciisti (di qui du indikesas dal prezidanto, du indikesas dal parlamento e du indikesas da la Supra Judiciala ofico). La korto povas revizar l'agadi dil parlamento, la dekreti dal prezidanto, e l'internaciona pakti signatita dal guverno. Anke existas apelo-korti, korti pri aferala kontrolo, e municipala korti.[3]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Fluvio Prut formacas la frontiero inter Rumania e Moldova.
Peizajo Moldovana, kun la fluvio Dniester.

Moldova jacas inter latitudi 45º e 49ºN, ed inter la meridiani 26º e 30ºE (nur mikr areo jacas este de 30ºE). Lua totala surfaco eas 33.851 km²

Lando jacas inter du fluvii: Dniester e Prut. Prut, ante ekfluar en Danubio, naturale formacas la westala frontiero di Moldova kun Rumania. Nur 480 metri de Danubiana rivo apartenas a Moldova, e l'urbeto Giurgiulești esas l'unika Moldovana portuo en Danubio.

Quankam lua teritorio esas kolinoza, l'altitudo nulatempe superiras 430 metri - la maxim alta monto esas la kolino Bălănești, kun 429 metri di altitudo. La precipua urbi di lando esas Chisinau (la chef-urbo, kun 647.513 habitanti en 2004), Tiraspol, Bălți (en la nordo) e Bender (en sud-esto). Comrat esas l'administrala centro di Gagauzia.

La klimato di la lando esas modereme kontinentala. La proximeso kun Negra Maro permisas milda e sunoza klimato. La someri esas varma e longa, e lua mezavalora temperaturo eas 20 °C. Vintri esas sika e relate dolca, e la mezavalora temperaturi en januaro esas -4ºC. Yarala pluvozeso esas cirkume 600 mm en la nordo e 400 mmm en la sudo di la lando. Plu intensa pluvi eventas dum la somero ed en oktobro

Transdniestria kovras l'estala rivo dil fluvio Dniester e havis 4.163 km² di surfaco e 505 153 habitanti en 2014.[4]

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Moldova

Valuto: Leu di Moldova.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Segun l'unesma informi pri la demografiala kontado di 2014, Moldova havis 2 998 235 habitanti.[1] To signifikas ke la habitantaro diminutis 11,3% de 2004 til 2014. De la habitantaro qua deklaris lua raso, 75,1% esis Moldovani, 7.0% esis Rumani, 6,6% esis Ukrainiani, 4,6% Gagauzi, 4,1% Rusi, 1,9% Bulgari, 0,4% Cigani Roma, e 0,5% altri.[1]

La maxim granda urbo esas la chef-urbo, Chisinau, kun plua kam 600 mil habitanti. Altra importanta urbi esas Tiraspol (194 000 habitanti, la chef-urbo di Transdniestria) e Bălți (155 000).

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Moldovana kulturo havas Latina e Slava influi. Latina influo datizas de la 2ma yarcento pos Kristo, kande Romana imperio okupis Dacia. Gagauzi (4.4% de la habitantaro) esas Turka Kristani, e la maxim granda rasala minoreso di Moldova.

Poeto Mihai Eminescu e skriptisto Ion Creangă konsideresas nacionala artisti ambe en Moldova e Rumania. Altra skriptisti qui kontributis por la literaturo di la du landi esas la Besarabiani Alexandru Donici, Alexandru Hâjdeu, Bogdan Petriceicu Hasdeu, Constantin Stamati, Constantin Stamati-Ciurea, Costache Negruzzi, Alecu Russo e Constantin Stere.

Pri la muziko la maxim importanta Moldovana kompozisti esas Gavriil Musicescu, Ștefan Neaga e Eugen Doga. Pri populara muziko, la bando O-Zone atingis notoreso la yaro 2003 kun la muziko Dragostea Din Tei. Altra du pop-bandi qui obtenis notoreso dum recenta yari esas SunStroke Project - qua partoprenis en l'Eurovidado konkurso en 2010 - e Zdob și Zdub.

En oktobro 1939 Radio Basarabia, l'unesma radio-staciono di Moldova, komencis brodkastar de Chișinău. Televiziono komencis brodkastesar en 1958, en la kadro de Sovietiana televiziono. Tra kablo-televiziono, Moldovani recevas granda nombro di televizion-stacioni de Rusia, kelka de Rumania, kelka internaciona stacioni qui transmisas en Rusa linguo e diversa lokala stacioni.

La lukto nomizita Trânta esas la nacionala sporto di Moldova, dum ke futbalo esas la maxim populara. Basketbalo e rugbio* anke havas granda populareso.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 (31ma di marto 2017) The Population of the Republic of Moldova at the Time of the Census was 2,998,235. URL vidita ye la 9ma di agosto 2017. CC-BY-4.0
  2. "Phase and chemical composition analysis of pigments used in Cucuteni Neolithic painted ceramics", Bogdan Constantinescu e Roxana Bugoi
  3. Moldova Judicial branch. URL vidita ye la 12ma di oktobro 2017.
  4. (1ma di januaro 2014) Moldova. Citypopulation. URL vidita ye la 17ma di aprilo 2014.

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]