Historio di Suedia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Pikti trovita en Tanum.

La prehistorio di Suedia komencis cirkum 12,000 yari aK, dum la supra paleolitiko. Petra flechopinti de ta epoko trovesis en la sudo di lando. Pikti de 1,800 til 500 aK (bronz-epoko) trovesis en Tanum, 150 km norde de nuna Göteborg.

Vikinga expedicioni.

Vikinga rejio di Suedia duris de cirkume la 8ma til la 11ma yarcento. Dum ta periodo, probable Suedi expansis su vers la sudo di teritorio. On kredas ke vikingi expansis su vers Finlando, Baltika regiono, Rusia Bielorusia, Ukraina til la Nigra maro o posible Baghdad. Vikingi konsideresas la patri di Kyiva Rusia. Lua historio skribesis en runi.

Santa Ansgar od Oscar introduktis kristanismo en Suedia en 829, ma paganismo ne desaparis de la regiono til la 12ma yarcento. Tamen, on povas konsiderar Suedia kristana lando depos 1050.

Ecepte en la provinco di Skania, kontrolita da Daniani dum ta periodo, feudismo ne developis en Suedia simile en formo ad altra Europana landi[1]. Konseque, rurani restis larje un klaso di libera agrokultivisti dum granda parto di Suediana historio. Sklaveso ne esis komuna en Suedia.[2] Sklaveso e serfeso abolisesis dum la rejio di Magnus Eriksson en 1335. Ex-sklavi ofte absorbesis en la rurala societato o divenis laboristi en l'urbi ed urbeti.

Dum la 14ma yarcento Suedia frapesis da bubono-pesto, e lua habitantaro esis decimacita[3]. Dum ta periodo, Sueda urbi aquiris plu yustesi, e recevis forta influi da Germana komercisti de Hanso-uniono. En 1319 rejulo Magnus Eriksson unionis Suedia e Norvegia, ed en 1397 rejino Margrete la 1ma di Dania unionis Dania, Norvegia e Suedia en Kalmar-uniono. En 1520 rejulo Christian la 2ma di Dania imperis masakro kontre Sueda nobeleso, konocata kom la "sango-balno di Stockholm". Ta masakro incitis Sueda nobeleso a rezistar, e la 6ma di junio 1523 Sueda nobeli aklamis Gustaf la 1ma Vasa kom lua rejulo. Balde pose, li rejektis katolikismo kom religio. En l'ekonomio, Gustaf Vasa ruptis komercala monopolo di Hanso-uniono.

Suedian imperio de 1560 til 1815.

Dum la 17ma yarcento Suedia transformesis en povoza lando. Ante divenar imperio ol esis povra lando kun poka habitantaro, poka povo e poka reputo. Ol kaptis teritorii de Rusia e Polonia-Lituania tra diversa militi, inkluzite Triadek-yara milito.

Dum Triadek-yara milito, Suedia konquestis preske la duimo di Santa Romana stati. Gustaf la 2ma Adolf deziris divenar la nova Santa Romana Imperiestro e guvernar Skandinavia plu la Santa Romana stati unionite, ma ilu mortis dum la batalio di Lützen en 1632. Pos la batalio di Nördlingen (l'unika importanta vinkeso di Suedia dum la milito) la sentimento favorebla a Suedi desaparis gradope en Germana stati. Suedia nur mantenis poka teritorii en la nordo di nuna Germania, exemple Suediana Pomerania, Bremen-Verden e Wismar.

En 1696 devastinta famino viktimigis Finlando e mortigis 1/3 de lua habitantaro. La famino anke atingis Suedia e viktimigis 10% de lua habitanti[4]. En 1700 pos la batalio di Narva Rus armeo esis preske destruktita, ma rejulo Karl la 12ma decidis vicee atakar Polonia-Lituania, e vinkis Poloniana rejulo August la 2ma. Ica permisis Rusian imperio modernigar lua armeo. En 1709 kande Suedia atakis Rusia, Rusi vinkis la batalio di Poltava. To esis la komenco dil fino por Sueda imperio.

Norvegia-Suedia en 1905.

En 1809 l'esto dil imperio cedesis a Rusia e divenis l'autonoma Granda Princio di Finlando. Dun Napolenon-epoko Suedia kombatis kontre Francia e, pos vinkar la batalio di Leipzig, ol forcis Dania-Norvegia a cedar Norvegiana teritorio la 14ma di januaro 1814. L'uniono Norvegia-Suedia duris til 1905, kande Norvegia ganis nedependo.

De 1850 til 1910 plu kam 1 milion Suedi ekmigris vers Usa. Granda nombro establisis su en Minnesota. De 1870 til 1914 lando gradope transformis su en industrial ekonomio. En 1889 Sueda social-demokrata partiso fondesis. En 1917 komunista revolto faliis, e la demokratio kontinuis expansar.

Suedia restis neutra dum la du mondomiliti, ma lua neutreso esis kontroversa.[5] Dum la duesma mondomilito lando esis sub influo de nacional-socialista Germania. Quankam furnisinto di stalo a Germania dum la milito ol suportis Norvegiana rezisto, ed en 1943 ol helpis Dana judi eskapar de la deporti vers koncentreyi. Sueda diplomacisto Raoul Wallenberg e lua kunlaborinti helpis salvar plu kam 100,000 judi de Hungaria.[6]

Dum la disputo inter NATO e pakto di Warszawa Suedia anke restis neutra. Tamen ol mantenis forta relati kun Usa, e recevis rekursi del plano Marshall. Socialdemokrata partiso (Suede: Socialdemokraterna) formacis la plu multa guvernerii pos la duesma mondomilito. La partiso establisis "pakto" inter la entraprezi e la sindikati, organizita en la Federuro di Sueda Sindikati (LTC) qua filialigis a la sama partiso.

Suedian ekonomio afektesis forte pro la krizi dil petrolo de 1973 til 1974 e de 1978 til 1979. Dum la 1980a yari lua industriala bazo modifikesis: navala konstrukto desmuntesis, l'extraktado di ligno integrigesis a la produktado di papero, l'industrio di stalo developesis, e mekanika injeniorarto integrigesis a la robotiko.[7]

La 1ma di januaro 1995 Suedia divenis membro di Europana Uniono. Nune ol havas un di la maxim alta Indexo pri humana developeso del mondo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Franklin D. Scott, Sweden: The Nation's History (University of Minnesota Press: Minneapolis, 1977) p. 58
  2. Träldom Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 30. Tromsdalstind - Urakami /159-160, 1920 (en Suediana linguo)
  3. Scott, pp. 56-57.
  4. Elizabeth Ewan, Janay Nugent (2008). "Finding the family in medieval and early modern Scotland".
  5. Nordstrom, p. 315: "Sweden's government attempted to maintain at least a semblance of neutrality while it bent to the demands of the prevailing side in the struggle. Although effective in preserving the country's sovereignty, this approach generated criticism at home from many who believed the threat to Sweden was less serious than the government claimed, problems with the warring powers, ill feelings among its neighbours, and frequent criticism in the postwar period."
  6. Jewishvirtuallibrary.org. "Raoul Wallenberg".. URL vidita ye la 13ma di marto 2013.
  7. Krantz, Olle (2007) - Swedish Historical National Accounts, 1800-2000 - . (Lund).


LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano