Historio di Italia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez

Italiana peninsulo montras evidentajo di habito per anatomiale moderna homi komencas circa 43,000 yari ante nun. Esas atingita da neolitiko* tante frua kam 6000 aK. Italiana bronzo evo komencas cirkum 1500 aK, probabla korespondanta a l'arivo di Indo-Europana parolanti qua divenos Italiana populi di fera evo; apud frua Italian kulturi, etruskana civilizeso en centrala Italia e grekia kolonii en la sudo dum 8 til 5 yarcenti aK.

Inter italiana populi, Latini, origine situita en Latium* regiono, e lua latina linguo divenos a dominacar la peninsulo kun la romana konquesto di Italia dum triesma yarcento aK. Romana republiko e plu tarde romana imperio dominacis Italia dum multa yarcenti, e plue establisita la kulturo e civilizeso di westala Europa generale, inkluzanta l'adoptado e posa difuzo di Kristanismo kam statala religio dum fina di quar yarcento.

La dekado de fiasko di westala imperio dum fina di 5ma yarcento esas prenita por indikar la fino di lasta antiqueso. Lombardiano rejio di Italia esis establisita, quankam parti di peninsulo restita sub bizantina guverno ed influado til 11ma yarcento. Lombardiano rejio esis inkluzata en Francia ed fine Santa Romana Imperio, quankam l'expanso di urbana stati, e specale la potenta maritima republiki dum mezepoka periodo duktis a politikala fragmentigo. Fine, pos funesta Italiana militi, la peninsula esis dividita inter la granda povi di frua moderna Europa, Hispania ed Austria, e lasta faligita sub Franca imperio di Napoleon 1ma, Papala stati esis reducita a la kontrolo di santa sideyo en Roma.

Kun l'expanso di nationalismo e l'ideo di naciono stato dum 19ma yarcento, la peninsulo esis unigita dum lasta 19ma yarcento. La nova rejio di Italia, establisita ye 1861, quick modernigita e konstruktis larja koloniala imperio, kolonizanta parti di Afrika, e landi alonge Mediteraneo. Tamen, multa regioni di yuna naciono (note, la sudo) restis rurala e povra, inicianta la diasporo italiana. Membro di vinkanta federata povi dum unesma mondomilito, Italia vinkis lua historiala enemiko, Austrian imperio. Balde pose, tamen, la liberala stati krulis a social agiteso; la fashisti, duktanta da Benito Mussolini, prenas la povo e kreita autoritatema diktatoreso. Italia unionis Axala povi dum duesma mondomilito, falanta en sangala civila milito en 1943, kun fashista sedicio fine vinkita en printempo 1945.

En 1946, kom rezulto di konstitucala referovoto, la monarkio esis abolisita[1]. La nova republiko esis proklamita ye 2 di junio 1946. Dum 1950a e 1960a, Italia vidis periodo di rapida moderneso* e sustenita ekonomikala augmento, la ta-nomita Italiana ekonomiko miraklo. La lando, rivenita a internacionala politiko inter westala demokratika povi, juntita Europa ekonomika komuneso (qua esis pose konstitutita Europana Uniono), Unionita nacioni, NATO, G7 ed Organizuro por ekonomikala kooperado e developado. Italia esas nuna klasifikita kam precipua Europana povo[2][3][4][5][6].

Prehistorio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Prehistoriala Italia
Matera, qua datizas de paleolitiko* 10ma yarmilo aK, (regiono di Basilikata).

En prehistoriala tempo, Italiana peninsulo esis diferanta de lua nuna formo. Dum la lasta glaciala evo, l'insuli di Elba e Sicilia esis konektita kun kontinentala teritorio. Adriatika maro esis multa plu mikra, dekande komencas a qua esas nuna Gargano peninsulo, e qua esas nuna la gulfo di Venezia esas fertila planajo kun humida klimato.

Utensilosilexi deskovrita en Piro norda montras ke antiqua homi asistis en Italia 1.5 miliono ante nun[7]. La prezenteso di homo neanderthalensis* esis demonstrita en arkeologiala konstati datanta en c. 50,000 yari ante (lasta Pleistoceno). Homo sapiens sapiens aparis dum alta Paleolitiko*[8].

Historio[redaktar | edit source]

L'Etruriani esis di l'unesma habitanti di Italia.

Homi ja habitis teritorio di nuna Italia dum Paleolitiko, cirkum 200,000 yari ante nun.[9] Italiana tribui, kom Umbri, Latini, Volsci, Samniti, Kelti e Liguri havis Indo-Europana origino. De 17ma yarcento aK til 11ma yarcento aK, Greki mantenis kontakti kun Italia, e dum 8ma e 7ma yarcenti aK Greka kolonii esis establisita en litoro, origino di nomizita Magna Grekia.

Lupa Capitolina

Etruski, populo qua vivis en nuna Toskania, en westo di Umbria ed en la valo di Po, kreis civilizeso qua lastis de 8ma til 3ma yarcento aK, ed esis komplete asimilita en l'1ma yarcento aK, dum Romana Republiko[10]. Roma esis fondita ye 753 aK proxim Etruria, rejiolando di etruski, ed existas evidentaji ke li dominacis Roma til 396 aK, kande Romani espoliis Veii, etruska urbo 16 km norda-norda-weste de Roma.

Garibaldi ye 1866

Dum granda parto di la historio pos fino di Romana imperio, Italia esis dividita inter multa rejii. Ye 1859 komencis proceso di riunigo en unika stato. Giuseppe Garibaldi komandis un grupo di soldati, qua divenis konocita kom i Mille (la mili), ke kombatis kontre la Rejio di du Sicilii, vinkis la milito ye 1860 e facis posibla l'unigo kun Rejio di Sardinia. Il anke helpis liberigar Lombardia de Austriana imperio. Finale, Italia divenis unionita stato ye 17 di marto 1861. Victorio Emmanuele 2ma esis l'unesma rejo di moderna Italia.

Dum unesma mondomilito Italia kombatis kontre Austria-Hungaria e Germaniana Imperio ma recevis poka kompenso por kombatar kune vinkinti. Ye 1922 Benito Mussolini divenis chefa ministro di Italia ed instalis fashista rejimo. Ye 1929 il signatis kontrato ke agnoskis la nedependeso di Vatikano.

Pos referendo, Italia divenis republiko ye 2 di junio 1946[11]. En ta referendo, mulieri votis por unesma foyo. Umberto 2ma esis koaktita ad abdikar, ed exilis su. Pos pacala pakto ye 1947 kun Yugoslavia, italia perdis parto di lua estala frontieri, e Libera Teritorio di Trieste esis dividita inter Yugoslavia ed Italia.

En l'unesma elekto pos referendo, Demokrata Kristani vinkis komunisti kun larja majoritato, ed Alcide De Gasperi divenis chefa ministro. Ye 1949 Italia divenis membro di NATO. Marshall plano helpis lando rekuperar lua ekonomio, e kreskar til komenco di 1960a yari. Ye 1957 lando divenis un di fondinta membri di Europana Komuneso Ekonomiala.

De fino di 1960a yari til komenco di 1980a yari okuris multa ekonomiala, politikala e kriminala nestabilesi en lando. Ye 1973 lando sufris kun la krizo di petrolo ye 1978 Aldo Moro, chefo di Demokrata kristani, esis asasinita da "Reda brigadi", radikala politikala grupo di sinistra. Dum 1980a yari, por unesma foyo pos Duesma mondomilito, lando havis du chefa ministri ke ne esis demokrata kristani: Giovanni Spadolini (liberalo) e Bettino Craxi (socialisto). Dum guvernisteso di Craxi, l'ekonomio rekovris, e lando divenis la 5ma industrial ekonomio dil mondo. Malgre ta, guvernal expensi kreskis, ed intrna debo superigis 100% di KLP.

Anke dum 1980a yari, judiciisti Giovanni Falconi e Paolo Borsellino komencis judiciar e sendar a karcero membri di Mafia, kriminala organizesi di sudo di Italia. Kom rezulto, ye 1987, 360 mafiosi esis sendita a karcero por grava krimini. Inquesti dum komenco di 1990a yari anke deskovris krimini, kom suborni e korupto praktikita da entraprezisti e politikisti. Ta inquesti divenis konocita kom stagione mani pulite ("operaco neta manui"). Sequanta politikala krizo afektis la precipua partisi, specale Demokrata kristana partiso, qua guvernis dum preske 50 yari, e krevis en multa partiseti. Ja komunista partiso transformis su en sociala demokrata forco.

Dum 1990a yari e 2000 yari centra-dextra (komandita da Silvio Berlusconi) e centra-sinistra koalisuri alternative guvernis lando, qua eniris en periodo di ekonomiala stagnado.

Referi[redaktar | edit source]

  1. History of ITALY. Historyworld.net. URL vidita ye la 24 April 2010.
  2. jstor.org. Links.jstor.org. URL vidita ye la 24 April 2010.
  3. foreignaffairs.org| Ben W. Heineman, Jr., and Fritz Heimann speak of Italy as a major country or "player" along with Germany, France, Japan, and the United Kingdom, in "The Long War Against Corruption".
  4. M. De Leonardis, Il Mediterraneo nella politica estera italiana del secondo dopoguerra, Bologna, Il Mulino, 2003, p. 17
  5. carabinieri.it. Google. URL vidita ye la 24 April 2010.
  6. (1998) - books.google.com - . books.google.com. Google Books.
  7. http://www.researchgate.net/publication/222701100_Out_of_Africa_The_first_evidence_of_Italian_peninsula_occupation/file/d912f507e545a869d9.pdf
  8. (2 November 2011) - Fossil Teeth Put Humans in Europe Earlier Than Thought - Fossil Teeth Put Humans in Europe Earlier Than Thought. The New York Times.
  9. Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2.
  10. Rix, Helmut. "Etruscan." en The Ancient Languages of Europe, ed. Roger D. Woodard. Cambridge University Press, 2008, pp. 141-164
  11. Damage Foreshadows A-Bomb Test , 1946/06/06 (1946) Universal Newsreel

Videz anke[redaktar | edit source]


LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano