Historio di Italia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Ica seciono od artiklo havas un o plura problemi:
- erori pri sintaxo o gramatiko
- konfuza texto o mala tradukuro
- manko di importanta informi pri la temo
- violaco di autoroyuro.

Ol mustos riskribesar komplete.

Italiana peninsulo montras evidentajo di habito per anatomiale moderna homi komencas circa 43.000 yari ante nun. Esas atingita da neolitiko* tante frua kam 6000 aK. Italiana bronzo evo komencas cirkum 1500 aK, probabla korespondanta a l'arivo di Indo-Europana parolanti qua divenos Italiana populi di fera evo; apud frua Italian kulturi, etruskana civilizeso en centrala Italia e grekia kolonii en la sudo dum 8 til 5 yarcenti aK.

Inter italiana populi, Latini, origine situita en la regiono "Lacio", e lua linguo, dominacis la peninsulo kun la romana konquesto di Italia dum la triesma yarcento aK. Romana republiko e plu tarde romana imperio dominacis Italia dum multa yarcenti, e plue establisita la kulturo e civilizeso di westala Europa ordinare, inkluzite l'adoptado e posa difuzo di Kristanismo kam statala religio dum fina di quar yarcento.

La dekado de fiasko di westala imperio dum fina di 5ma yarcento esas prenita por indikar la fino di lasta antiqueso. Lombardiano rejio di Italia establisesis, quankam parti di peninsulo restita sub bizantina guvernerio ed influado til 11ma yarcento. Lombardiano rejio esis inkluzata en Francia ed fine Santa Romana Imperio, quankam l'expanso di urbana stati, e specale la potenta maritima republiki dum mezepoka periodo duktis a politikala fragmentigo. Fine, pos funesta Italiana militi, la peninsula esis dividita inter la granda povi di frua moderna Europa, Hispania ed Austria, e lasta faligita sub Franca imperio di Napoleon 1ma, Papala stati esis reducita a la kontrolo di santa sideyo en Roma.

Kun l'expanso di nationalismo e l'ideo di naciono stato dum 19ma yarcento, la peninsulo esis unigita dum lasta 19ma yarcento. La nova rejio di Italia, establisita ye 1861, quick modernigita e konstruktis larja koloniala imperio, kolonizanta parti di Afrika, e landi alonge Mediteraneo. Tamen, multa regioni di yuna naciono (note, la sudo) restis rurala e povra, inicianta la diasporo italiana. Membro di vinkanta federata povi dum unesma mondomilito, Italia vinkis lua historiala enemiko, Austrian imperio. Balde pose, tamen, la liberala stati krulis a social agiteso; la fashisti, duktanta da Benito Mussolini, prenas la povo e kreita autoritatoza diktatoreso. Italia unionis Axala povi dum duesma mondomilito, falanta en sangala civila milito en 1943, kun fashista sedicio fine vinkita en printempo 1945.

En 1946, kom rezulto di konstitucala referovoto, la monarkio esis abolisita[1]. La nova republiko esis proklamita ye 2ma di junio 1946. Dum 1950a e 1960a, Italia vidis periodo di rapida moderneso* e sustenita ekonomikala augmento, la ta-nomizita Italiana ekonomiko miraklo. La lando, rivenita a internacionala politiko inter westala demokratika povi, juntita Europa ekonomika komuneso (qua esis pose konstitutita Europana Uniono), Unionita nacioni, NATO, G7 ed Organizuro por ekonomikala kooperado e developado. Italia esas nuna klasifikita kam precipua Europana povo[2][3][4][5][6].

Prehistorio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Prehistoriala Italia
Matera, qua evas de paleolitiko* 10ma yarmilo aK, (regiono di Basilikata).

En prehistoriala tempo, Italiana peninsulo esis diferanta de lua nuna formo. Dum la lasta glaciala evo, l'insuli di Elba e Sicilia esis konektita kun kontinentala teritorio. Adriatika maro esis multa plu mikra, dekande komencas a qua esas nuna Gargano peninsulo, e qua esas nuna la gulfo di Venezia esas fertila planajo kun humida klimato.

Utensili di silexo deskovrita an la nordo di Piro norda indikas ke homi habitis Italia 1,5 milion yari ante nun[7]. La prezenteso di homo neanderthalensis* esis demonstrita en arkeologiala konstati datanta en c. 50,000 yari ante (lasta Pleistoceno). Homo sapiens sapiens aparis dum alta Paleolitiko*[8].

Historio[redaktar | redaktar fonto]

L'Etruriani esis di l'unesma habitanti di Italia.

Homi ja habitis teritorio di nuna Italia dum Paleolitiko, cirkume 200 000 yari ante nun.[9] Italiana tribui, kom Umbri, Latini, Volsci, Samniti, Kelti e Liguri havis Indo-Europana origino. De la 17ma yarcento aK til la 11ma yarcento aK, Greki mantenis kontakti kun Italia, e dum la 8ma e 7ma yarcenti aK Greka kolonii establisesis en litoro, origino di nomizita Magna Graecia.

Lupa Capitolina

L'Etruski, populo qua vivis en la nuna Toskania, an la westo di Umbria ed en la valo di Po, kreis civilizeso qua duris de la 8ma til 3ma yarcento aK, ed esis komplete asimilita en l'1ma yarcento aK, dum Romana Republiko[10]. Roma fondesis ye 753 aK proxim Etruria, rejolando di Etruski, ed existas evidentaji ke li dominacis Roma til 396 aK, kande Romani espoliis Veii, etruska urbo 16 km norda-norda-weste de Roma. En 509 aK rejulo Lucius Tarquinius Superbus esis renversita de povo e Roma divenis republiko komandita da du konsuli. La republiko duris til 27 aK.

Garibaldi ye 1866

Dum granda parto di la historio pos finar la Romana imperio, Italia jacis dividita en multa rejii. En 1859 komencis proceso di riunigo en unika stato. Giuseppe Garibaldi komandis grupo di soldati, qui divenis konocita kom i Mille (la mili) e kombatis kontre la Rejio di la du Sicilii. Li vinkis la milito en 1860 e posibligis l'unigo kun la Rejio di Sardinia. Li anke helpis liberigar Lombardia de Austrian imperio. Fine, Italia divenis unionita stato ye la 17ma di marto 1861. Vittorio Emmanuele la 2ma esis l'unesma rejo di moderna Italia.

Dum l'unesma mondomilito Italia kombatis kontre Austria-Hungaria e Germana imperio ma recevis poka kompenso por kombatar kune la federiti. En 1922 Benito Mussolini divenis chefministro di Italia ed instalis fashista rejimo. En 1929 il signatis kontrato per qua agnoskis la nedependo di Vatikano.

Pos plebicito, Italia divenis republiko ye la 2ma di junio 1946[11]. En ta plebicito, mulieri votis unesma-foye. Umberto la 2ma koaktesis abdikar, ed exilis su. Pos pacala pakto en 1947 kun Yugoslavia, italia perdis parto di lua estala frontieri, e la Libera Teritorio di Trieste dividesis inter Yugoslavia ed Italia.

En l'unesma elekto pos plebicito, Demokrata Kristani vinkis komunisti kun larja majoritato, ed Alcide De Gasperi divenis chefa ministro. En 1949 Italia divenis membro di NATO. Marshall plano helpis lando rekuperar lua ekonomio, e kreskar til komenco di yari 1960ma. En 1957 lando divenis un di fondinta membri di Europana Komuneso Ekonomiala.

De fino di yari 1960ma til komenco di yari 1980ma eventis multa ekonomiala, politikala e kriminala nestabilesi en lando. En 1973 lando sufris kun la krizo di petrolo en 1978 Aldo Moro, chefo di Demokrata kristani, esis asasinita da "Reda brigadi", radikala politikala grupo di sinistra. Dum yari 1980ma, unesma-foye pos Duesma mondomilito, lando havis du chefministri ke ne esis demokrata kristani: Giovanni Spadolini (liberalo) e Bettino Craxi (socialisto). Dum guvernisteso di Craxi, l'ekonomio rekovris, e lando divenis la 5ma industrial ekonomio dil mondo. Malgre ta, guvernal expensi kreskis, ed interna debo superiris 100% de la KLP.

Anke dum la yari 1980ma, judiciisti Giovanni Falconi e Paolo Borsellino komencis judiciar e sendar a karcero membri di Mafia, kriminala organizesi di sudo di Italia. Kom rezulto, en 1987, 360 mafiosi esis sendita a karcero por grava krimini. Inquesti dum komenco di yari 1990ma anke deskovris krimini, kom suborni e korupto praktikita da entraprezisti e politikisti. Ta inquesti divenis konocita kom stagione mani pulite ("operaco neta manui"). Sequanta politikala krizo afektis la precipua partisi, specale Demokrata kristana partiso, qua guvernis dum preske 50 yari, e krevis en multa partiseti. Ja komunista partiso transformis su en sociala demokrata forco.

Dum la yari 1990ma e la yari 2000ma centra-dextra (komandita da Silvio Berlusconi) e centra-sinistra koalisuri alternative guvernis lando, qua eniris en periodo di ekonomiala stagnado.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. History of ITALY. Historyworld.net. URL vidita ye la 24 April 2010.
  2. jstor.org. Links.jstor.org. URL vidita ye la 24 April 2010.
  3. foreignaffairs.org| Ben W. Heineman, Jr., and Fritz Heimann speak of Italy as a major country or "player" along with Germany, France, Japan, and the United Kingdom, in "The Long War Against Corruption".
  4. M. De Leonardis, Il Mediterraneo nella politica estera italiana del secondo dopoguerra, Bologna, Il Mulino, 2003, p. 17
  5. carabinieri.it. Google. URL vidita ye la 24 April 2010.
  6. (1998) - books.google.com - . books.google.com. Google Books.
  7. http://www.researchgate.net/publication/222701100_Out_of_Africa_The_first_evidence_of_Italian_peninsula_occupation/file/d912f507e545a869d9.pdf
  8. (2 November 2011) - Fossil Teeth Put Humans in Europe Earlier Than Thought - Fossil Teeth Put Humans in Europe Earlier Than Thought. The New York Times
  9. Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2.
  10. Rix, Helmut. "Etruscan." en The Ancient Languages of Europe, ed. Roger D. Woodard. Cambridge University Press, 2008, pp. 141-164
  11. Damage Foreshadows A-Bomb Test , 1946/06/06 (1946) Universal Newsreel

Videz anke[redaktar | redaktar fonto]


LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano