Historio di Bulgaria

Europana prehistorial kulturi cirkume 4000 yari aK.

Che teritorio di la nuna Bulgaria trovesis restaji da homi de Paleolitiko, exemple animala osti kun signi skultita. La "kulturo Vinča" o Vincha esis la maxim anciena konocita qua existis en Europa, e habitis la regiono cirkume 5 mil o 6 mil yari ante Kristo.

Trakiani, un ek l'ancestri di la nuna Bulgari, habitis urbeti separita l'una di l'altra til ke lora rejulo Teres la 1ma unionis li cirkume 500 aK. Li submisesis da Alexandros la Magna, e cirkume yaro 15, la regiono divenis provinco di Romana imperio. Slavi establisis su en la regiono dum la 6ma yarcento, ed asimilis Trakiani. Cirkume la 9ma yarcento la mixo inter Slavi e Bulgari kompleteskis.

Baziliko en Plaska, simbolo di la povo dil Unesma Bulgara Imperio ed olua kulturala centro.

En 680 o 681, lora rejulo Asparukh establisis l'Unesma Bulgara imperio. Dum la 8ma e la 9ma yarcenti, lua sucedinti plufortigis l'imperio. En 717, rejulo Tervel vinkis Araba armeo kun 22.000 soldati. Krum, qua regnis depos 803 til 814, introduktis skribita legaro. En 864, Rejulo Boris la 1ma adoptis ortodoxa kristanismo kom religio, ed introduktis kirila alfabeto. Dum la regno di Simeon la granda, l'imperio atingis lua maxia vasteso. L'Anciena Bulgara linguo divenis lingua franca en estal Europa.

Pos la morto di Simeon, l'imperio komencis febleskar. En 1014, Bizancan imperiestro Basil la 2ma vinkis Bulgari en la batalio di Kleidion. En 1018, Bulgaria komplete enkorpigesis dal Bizancana imperio. En 1185, Ivan Asen la 1ma e Petar la 4ma organizis revolto kontre Bizancani, e kreis la Duesma Bulgara imperio. Otoman imperio de la divido di febla Bulgara stati. En 1362 li kaptis Filipolis (Plovdiv) ed en 1382 li kaptis Sofiya. En 1393, li kaptis Tarnovo, chef-urbo di Duesma Bulgara imperio. En 1396, Otomani vinkis Blugara cario Vidin, ed okupis komplete Bulgara teritorio.

Ordinare, Otomani ne koaktis kristani divenar Mohamedani. Tamen, kelkafoye li koaktis individui o mem grupi konvertar su, nome en Rodopi. La dekado di Otomana sistemo komencis dum la 17ma yarcento, e dum la fino dil 18ma yarcento ol intensigesis. En 1598, 1686 e 1689 eventis revolti kontre Otoman okupo.

Dum la komenco dil 19ma yarcento, Bulgara nacionala sento rivivigis, influita da idei propagita en ocidento, exemple liberalismo e nacionalismo, qui atingis la lando pos Franca revoluciono, precipue tra Grekia. Greka revolto kontre Otomani, qui finis en 1821, ank influis la mikra Bulgarana edukita elito. En 1872, kreesis exarko Ortodoxa en Bulgaria. Kom rezulto de la milito Rusa-Turka de 1877 til 1878, e pose de la kontrato di Santa Stefan, establisesis autonoma princio en Bulgaria. Princio Bulgaria nedependanteskis de Otoman imperio ye la 22ma di septembro 1908.

Murego de la fortreso Tsarevets en Veliko Tarnovo, chef-urbo di Duesma Bulgara imperio.

Dum l'Unesma Balkana milito Bulgaria luktis kontre Otoman Imperio kun la helpo di Grekia, Serbia e Montenegro, ma dum la Duesma Balkana Milito ol luktis kune l'Otomani, e subisis ataki de lua ex-helpinti. Dum l'unesma mondomilito Bulgaria decidis luktar kune la Centrala potenti, ed itere vinkesis e perdis teritorii. Entote 87.500 Bulgara soldati mortis dum la milito. Plua kam 230.000 personi enmigris vers Bulgaria kom rezulto de la militi, e kreis plusa problemi por l'ekonomio di la lando.

Sociala e politikala konflikti duris pos la militi, e stimulis lora caro Boris la 3ma implantacar autoritatoza rejimo. En 1940, Nacional-Socialista Germania ed Italia koaktis Rumania cedar la sudo di Dobrudja a Bulgaria. La lando divenis bazo por naziista operaci en Balkani kontre Soviet-Uniono. Kambie, Germania permisis Bulgaria okupar granda parto di Makedonia de Yugoslavia e de Grekia. Bulgaria deklaris milito kontre Usa e Soviet-Uniono en 1941. Lora rejulo Boris la 3ma mortis mistikale en 1943, e lua 6-yar evinta filiulo Simeon divenis Simeon la 2ma di Bulgaria.

Ye la 5ma di septembro 1944 Soviet-Uniono deklaris milito kontre Bulgaria, e vinkis ol ye la 10ma di septembro sam yaro. La komunista rejimo komencis kande la monarkio abolisesis e la republiko instalesis, pos elekto en septembro 1944. Ye la 15ma di septembro 1946, instalesis komunista diktatoreso e, gradope, komunisti simpatiinda a Soviet-Uniono remplasis nacionalisti en la guvernerio. En 1950 Vulko Chervenkov, simpatiinda a Iosif Stalin, divenis chefministro.

De 1946 til 1990 Bulgaria esis socialista stato. En julio 1990, eventis unesma libera elekti pos la fino di komunista rejimo. La partiso Socialista, qua sucedis la partiso komunista, ganis la povo. En julio 1991, la lando adoptis lua nuna konstituco qua institucis l'ofico di chefministro.

En 2004, la lando membreskis NATO, ed en 2007 ol membreskis Europana Uniono.