Historio di Francia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Cscr-featuredtopic.svg Artiklo di qualeso
Royal Standard of the Kingdom of France.svg Flag of France.svg
Historio di Francia

Francia esas di la plu anciena stati di Europa, quankam nur aperas kun tala nomo depos Mez-epoko.

La nomo di Francia devenas di germanala tribuo, la Franki, atestita de 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di Rheno. Lua rejo Klodovig, pose lua fili, konquestis, inter 481 e 535, preske l'omna Roman antiqua provinco di Gaula, to esas, la majoritato dil teritorio di aktuala Francia. Le nomo di Francia ne uzeis oficale til 1190, kande la rejio Philippe Auguste komencis uzar la nomo rex Franciæ (rejio di Francia) vice rex Francorum (rejio dil Franki) por designar lua svereneso anke la nomo uzesis por nomar la teritorio (ne tre bone definita), kam oni povas legar en la Chanson de Roland, skribita una yarcento ante. De junio 1205, la teritorio nomesas en mapi kun la nomo regnum Franciæ (rejio di Francia).

Prehistorio[redaktar | edit source]

Ol existas grava resti di infra paleolitiko en la rivero Somme ed en Pirinei, anke e La Chapelle-aux-Saints, Le Moustier e La Ferrasie. Dil supra Paleolitiko il existas abundanta vestigii dil homi di Cro Magon Grimaldi e Chancelade, datita di 25,000 yari di antiqueso, qua esas lokizita en la valo di Dordogne. Inter la famoza rupestra pikturi trasita sur la groto Lascaux e Font de Gaume, en Pirinei.

Antiqueso[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Gallia.
Gaula e lua administrativa dividi (58 aK).

On rikonocas Gaula kom historiala antecedento di Francia, quankam Gaula extensis sur surfaco plu granda kam aktuala Francia (suda parto di Belgia).

Ol esis populizata da Gauli, Keltika populo di Indo-Europana origino. En la sudo la Greki fondis Massalia (Marseille) ed altra urbi.

Julius Cezaro venkis la Gaula chefo Vercingetorix en 51 aK kreinta matrico inter Roma e la Germana populi, ke kun lia migracioni akosis Roma periodale. Pose producis genocido qua diminutis la populaciono di Gaula. To faciliesis latinigado ma anke la kristanigado. Tale, la maxim granda parto di Gaula facesis tre rapide Latina e Kristana. Lugdunum (Lyon) facesis grava Kristana centro. Latina e Kristana Gaula, plu richa, atingis importanta kulturala niveli qua transvivis barbara invadi. Pose barbara invadi, la Germanani tornis Latini e deklaris milito a l'Alamani.

Mez-epoko[redaktar | edit source]

Teritoriala ampliado dil Franki inter 481 e 814.

Franki, qui dum la dekado dil Ocident-Romana imperio ye 5ma yarcento, invadis la loko kun la Visigoti pos la falita esayo dil Huni guidita da Atila (451).

L'ideo di Francia ne aperas plus ke tre progrese al longo dil yarcenti. Uli konsideras ke on ne povas parolar pri Francia til traktato di Verdun, ke esus anke l'origino di Germania; altri ke til l'aceso di Hugo Kapeto a la trono (987) ed altri ke mem plus tarda. La tradicio dil skoli di Francia, rimontas l'origino dil lando al unifikado dil Franki, do Francia esas heredanto dil Franka rejio di Kloviso 1ma ed existas perpetue de la yaro 486 til hodie.

Sur la teritorii qua kompozis mez-epoka Francia rejis la sequanta dinastii:

  • Merovingi
  • Karolingi
  • Kapetingi

Merovinga dinastio guvernis l'aktuala Francia a parto di Germania inter 5ma e 8ma yarcenti. L'unesma rejio esis Klodovig qua konquestis granda parto di Gaula teritorio inter 486[1] e 507; e kristianigis esanta baptita en Reims en 496 atinganta l'apogo di Gaula-Romana eliti e stablinta grava historiala lazo inter la Franciana krono e la Katolik eklezio.

En epoko dil Merovingi, disaparis la nociono di stato, nekonocata instituciono inter la Germaniana populi ed imperis konfuziono inter la havaji dil stato e la privata havaji dil suverano. To provokis ke pos la morto dil rejulo, la rejio dividesis inter lua filii. Ne esos til plu tarda ke la Romana yuri rekuperesos e augmentez la povo dil monarko por la renacado dil nociono di stato e la monarkio esez heredebla.

Quankam instauresis politikala divido inter westo ed esto, la nomo di Gaula kontinis uzinta inter kristani til la sequanta dinastio, ta dil Karolingi. Fine la Merovingia etapo, la reji perdabis la majoritato di lua povo, dum ke la Franka aristokrati direktis l'aferi dil rejio.

Karl la Granda segun ilustrado da Albrecht Dürer. (1511).

Pose la dinastio dil Merovingi, sucedesus ol Karolingia, kande Charles Martel, vinkesto kontre l'Arabiani, konvertesis en mastro dil rejio dil Merovingi; lua sucedanto Pipin la Mikra, atingis la Papo konsento por destitucar la Merovingi ed erektar su kam l'unesma rejo dil dinastio en 751, e konquestis Lombardana teri kreinta ibi la Stati dil Eklezio, anke konocita kam Pontificala stati o "Patrimonio di San Petro", nam donacis li al Papo e deklaresis garanta dil mem.[2] Dum Mez-epoko, l'unesma durebla politikala uniono okazis kun Karl la Granda, qua de plus konquestis altra teri kreinta imperio, qua pose divizis lua filii. En Karolingia periodo produktis remarkinda developo di arti e letri, qua konocesas kam "Karolingia renacado".

Jeanne d'Arc, unu de la personi di Cent-yara milito.

La Kapetani guvernis Francia, qua subdividis singla vice plus, karakteristiko nomizita kam "klaika feudalismo". En omna periodo la rejio konfrontis la nobeli di lua rejio, qua akiris multa povo por defiar rela autoritato. En ta periodo produktesis Krucomiliti e Cent-yara milito. Francia inventis Gotik arto ed Europa eis viktimo di pesto. Anke partoprenis dil Humanismo, qua esus prekursoro di Renesanco.

Francia en 1477.

Moderna ero[redaktar | edit source]

Pos la fino dil Mez-epoko, Francia experimentis lua solidigo kam naciono. La religi-militi di Francia dominacis la vivo dil lando de 16ma sieklo paciginta interne kun l'Edikto di Nantes (l'extern-paco arivis en l'unesma duimo di 17ma sieklo, kun Paco di Westfalia.

En l'unesma parto dil yarcento, la Franciana rejo François 1ma, konfrontis Carlos 1ma di Hispania. Tale konfrontis la disnastikala domi di Bourbon ed Austria ed en Austria e Nederlando disputis la dominio di Europa. Henri 2ma, sucedanto di François 1ma ne dubis en federar kun la Turkani por kontinar lua lukto kontre lua patro.

17ma yarcento esas markita da l'instaurado di l'"absoluta monarkio" o "absolutismo", qua konsolidis kun Louis 14ma, "sunala rejulo". La probo di imito di vecina populi e lua guvernanti pro l'admirado di Francia komencis la "racion-epoka despotismo". La preso ke producis la povo di Francia duktis a milito kun omna vicini. Lua sucedanti esis Louis 15ma e Louis 16ma. Ek la fino dil yarcento e dum la sequanta la lando esis la centro di intelektuala tendenci sub la nomo di Racion-epoko, avanchambro di Franca revoluciono e l'industriala revoluciono. Ta movado di granda influo en cienci ed arto, havis kam precipua reprezenteri l'enciklopedisti Denis Diderot e D'Alembert e la filozofi Jean-Jacques Rousseau e Voltaire. L'influo dil revolucionala ideali esos la komenco di grava transformaciono di granda konsequanci en la mondo.

Franca Revoluciono[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Franca revoluciono.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Unesma Franciana Republiko.

Ol esis sociala e politikala proceso qua developis inter 1789 e 1799 qui principua konsequi esis l'abolociono dil absoluta monarkio e la proklamo dil Republiko, efacanta l'ekonomiala e sociala bazi di l'antiqua rejimo.

Nun-tempala ero[redaktar | edit source]

Unesma Franciana Imperio[redaktar | edit source]

Napoléon 1ma
Exquisite-kfind.png Videz anke: Unesma Franciana Imperio.

La Konsuleso e l'Unesma Republiko sucedas Napoléon Bonaparte. Luktante en Italia ed Egiptia, li direktis la Franciana kontraofensivo che l'europeana potenci qui pretendis restaurigi l'antiqua rejimo, talmaniere, vinkala generalo konvertigita en heroo dil Revoluciono, il kronis kam imperatoro di Francia ye 1804 e il konstruis vasta imperio qua direktis la kontinento. Dum ica imperio, franciana teritorii expandis til la frontiero kun Rusia. Il dissolvis la Santa Imperio Romana-Germana ed expandis la revolucionala ideali per omna Europa, e konseque, lua kolonii.

Franciana restaurado[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Bourbona restaurado en Francia.
Ferdinand de Lesseps, Franciana diplomatiko qua konstruktis Suez-kanalo.

Louis 18ma prenis duesme l'imperio ye 1815. En la Kongreso di Wien esayis restaurar la politikala mapo di Europa. Tamen l'antiqua fundamenti di Europa esis chanjita e ol ne esus la mem. Luis 18ma esis entronigita e sucedigita da Charles 10ma e Louis Philipe 1ma, la "citatano-rego". En 1830 e 1848 revolucioni naskita en Francia reperkutis en omna Europa, en 1839 Francia deklaris milito a Mexikia (konocata kom Milito di Kuki).

Duesma Franciana Republiko[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Duesma Franciana Republiko.

Ye 22 februario 1848, la povo interdiktas festino e morga dio demonstri sequis. Lore, la trupi pafis kontre la manifestisti. Kande ica notico konocesas, omna Populara Pariso inflamesas. La rejulo abdikas la sequanta dio nam il ne volas esar responsanta di masakro di Parisina turbo. La revoltanti postulis ke la republikani esis en provizora guverno. Ica tardo Republiko proklamesas e tale komencis la Duesma Franciana Republiko.

Duesma Franciana Imperio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Duesma Franciana Imperio.

Napoléon 3ma, nevulo di Napoléon 1ma, stato-strikis ed instauris nova imperio. Nova rejimo intencis unionigar personala ed autoritala guverno kun la manteno di burgeza liberala precipue. Napoléon 3ma exercas exekutala povo helpata da lua ministri. Legislativa povo repartesas en tri kamari: Konsilio di Stato, designata da l'Imperatoro ed qua elaboris la yuro-proyekti; Senato, gardeno di l'Imperiala konstituco e kompozita da dumviva senatori anke nomizita da Napoléon; e Kongreso, elektita da maskula universala voto ma sen legala iniciativo. Sub l'aparo di populala participado, mantenis konservema rejimo prizata da l'alta burgezio. Politikala stabileso esis akompanita di ekonomiko qua helpis la devolopo di omna produktiva sektori e l'augmento dil social apogi al rejimo. Por restaurar la grandeso di Francia Napoléon 3ma developis aktiva imperialista politiko faciganta exploradi en Afrika ed en Azia, venkis kun Anglia a Rusia en milito di Krimea ma intervenis sine suceso en Mexikia por intencar konstitucar liberala imperio guvernita da Maximiliano 1ma e sukombis pos la desvinko en Francia-Prusia milito di 1870-1871. Victor Hugo esis intelektalo qua denoncis la misuzi di la rejimo. Dum ta periodo on tovas la maxim radikal urbanistikala transformado dil historio di Paris. Pos l'abdikado di Napoléon 3ma, spricis "Komuno di Paris".

Triesma Republiko[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Triesma Republiko.

Dum l'ultima dekadi di 19ma yarcento, Francia, kam l'altra Europana potenci kolinigeskis Afrika ed Azia. La situeso originis multa konflikti kam l'incidento di Fachoda kontre Unionita Rejio por Sudan, resolvita en Kordiala Entente o Krizo di Tanger kun Germania, pro la hegemonio en Maroko qua anke solvis favoreble.

Unesma mondomilito[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Unesma mondomilito.

Pro lua karakteristiki, l'unesma mondomilito povas rezumar en milito inter Francia e lua asociiti kontre Germania e lua asociisti. Francia vinkis ta milito qua duris inter 1914 e 1918 e qua permesis rikuperar Alzacia e Lotringia, anexita da Germania en 1870. De 1918, Francia havis la kontrolo dil regioni di Sarre til 1935, kan pos plebicito, ritornis ol a Germani. Destrukti lasis la lando plu mala kam Germania.

Duesma mondomilito en Francia[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Duesma mondomilito.

Du dii pos l'invado di Polonia en 1939 da Nacista Germania, Francia e l'Unionita Rejio deklaris milito kontre Germania, la 3ma di septembro 1939. Malgre to, Francia ne sendis soldati por luktar kontre nacisti en Poloniana teritorio invadita da Germana Wehrmacht. On okuris poka kombati en westala fronto til mayo 1940, kande nacisti preparis direkt atako kontre Francia. L'infantrio marchis tra la foresto di Ardeni por evitar Maginot-lineo. Ante atakar Francia, nacisti atakis ed invadis komplete Nederlando e Belgia en poka dii, kom diversiono. Pos okupar la du landi, li lansis final atako, e vinkis Franciani pos 6 semani. Francian armeo perdis cirkum 90,000 soldati[3] Cirkum 2 milioni di refujanti de Belgia e Nederlando, plu 8 til 10 milioni de Francia fugis vers sudo o westo di lando kom konsequo di ta kampanio. Mili di Franca soldati esis evakuita de Dunkirk, e pos helpis Britani kontr-atakar Germani dum la milito.

Paris esis invadita da Germani ye 14 di junio 1940. Ye 22 di junio marshalo Philippe Pétain, anciena heroo di Francia dum unesma mondomilito, establisis guverno en guverno en sudo di Francia qua kunlaboris kun nacisti. Diferanta de altra kunlaboranta rejimi, Pétain establisis la kunlaboro kun la helpo di la parlamento: 569 deputati kontre 80 de la parlamento plu 20 absteni votis por dissolvar la triesma republiko ye 10 di julio ed establisar autoritatema rejimo kun sideyo en Vichy. Pierre Laval divenis chefministro di kunlaboranta rejimo.

Pétain kunlaboris kun nacisti por mantenar la paco e preventar l'invado di sudo di Francia, quankam kun la perdajo di liberesi ed individuala sekureso. Kom exemplo, 76,000 judi esis deportita e mortis en koncentreso-kampeyi[4], e kelka Franci divenis membri di SS. Malgre to, multa Franciani ne aceptis German invado e la kunlaboro dil rejimo di Pétain. Generalo Charles de Gaulle, exiliita en London, kunvokis Franci a rezistar kontre Germani (la Résistance).

Pos batalii en nordo di Afrika e l'invado di Italia en 1943 finale ye 6 di junio 1944 Britana, Usana, Kanadana e Franca soldati (l'"unionita forci") lansis invadi en la plaji di Normandia por liberigar Franciana teritorio. En 15 di agosto sam yaro l'unionita forci invadis Provenco e komencis avancar vers nordo. Paris esis finale liberigita da generalo Leclerc de 19 til 25 di agosto. La membri dil guverno di Vichy Francia fugis vers Germania ye 7 di septembro 1944 e sejornis en l'urbo di Sigmaringen til aprilo 1945, kande la trupi di George S. Patton e Franciana trupi komencis atakar l'urbo. Pétain retroiris a Francia en 24 di aprilo 1945, e Laval e lia spozino esis sendita da Usani vers Francia. Damo Laval esis liberigita de karcero, dum ke Pétain e Pétain Laval esis judiciita por trahizo[5]. Pétain esis kondamnita a karcero dumvivo, dum ke Laval recevis morto-puniso ed esis exekutita ye 15 di oktobro 1945.

Francia pos Duesma mondomilito[redaktar | edit source]

Pos la milito, Francia esis purigado di kunlaboranti e rikonstrukteskis l'ekonomiko kun helpo di Marshall plano. De plus, konvertesis en unu de la kin potenci kun yuro di veto en l'Unionita Nacioni ed en unu de la quar potenci okupinta di Germania. Ol havis de nove la kontrolo di Sarre til 1957, kande ol esis retrocedita a Germania.

Quaresma republiko[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Quaresma Franciana Republiko.

Pos finar la milito, provisora guverno prezidita da Charles de Gaulle formesis, komencanta la quaresma republiko. La quaresma republiko devis administrar la deskolonigo-proceso, di qua maxim dramatala solvi okazis en Vietnam ed Aljeria, traumatala por la koloni ed anke por la futura citatani dil nova stati.

Francia e la konstruktado di l'Europana Uniono[redaktar | edit source]

Francia esas unu ek la fundatori stati dil Europana Komuneso qua originis nuna Europana Uniono.

Ek 1950, Robert Schuman, Ministro di extera aferi, prononcis lua celebra deklaro, amba landi (Francia e Germania) esas konsiderita la motoro di l'Europana komuneso.

Inter la grava personi di l'Europana Uniono, ecelas la Franciana Jean Monnet, Jacques Delors e propra Schuman.

Kinesma Republiko[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Kinesma Franciana Republiko.

Ek 1959 til 1969, rivenas De Gaulle, qua reformis la konstituco por donar plu stabileso al guverni e devis afrontar la krizo di "mayo di 68".

Francia konvertis en nukleala potenco e, dum Kolda Milito, unionigis a l'OTAN.

Socialista governo di François Mitterrand, enplantis en Francis de komenci di 1980a, til meze 1990a, remplasita da l'administrado di Jacques Chirac.

Francia apogis Usa en l0unesma milito dil Gulfo (1990), en la lukto kontre la talibani ma, kun Dominique de Villepin kape, lideris la bloko di landi qua opozis l'invado di Irak, minacanta kun uzar lua veto-yuro en la Konsilio di Sekureso di l'Unioninta Nacioni, komencanta konfronto kun Bush-administrado.

La kandidato di dextra alo, Nicolas Sarkozy, divenis ye 2007 la prezidanteso di Francia ed en 2012 ganis François Hollande, riduktita la socialisti en maxim alta povo.

Videz[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. (Franciane) Clovis dans l'Histoire de France, Lycée Polyvalent Privé Le Rebours
  2. G. Bührer-Thierry, L'Europe carolingienne (714-888), 1999, p.19
  3. Joel Blatt (ed), The French Defeat of 1940 (Oxford, 1998)
  4. Robert O. Paxton, Vichy France, Old Guard and New Order, New York, 1972
  5. Warner, Geoffrey, Pierre Laval and the eclipse of France, New York: The Macmillian Company, 1968


LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukrainia | Unionita Rejio | Vatikano
dependanta teritorii: Alando | Faero | Gibraltar | Guernsey | Jersey | Man-Insulo | Svalbard e Jan Mayen