Historio di Francia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez


Commons-emblem-trademark-issue.svg
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?
Historio di Francia

Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg
Videz anke
Portalo

Francia esas un di la maxim anciena stati di Europa, quankam nur aperas kun tala nomo depos Mez-epoko.

La vorto "Francia" devenas di Germanala tribuo, la Franki, atestita de la 3ma yarcento sur l'advale dextra rivo di Rheno. Lua rejo Klodovig e pose lua filii konquestis, inter 481 e 535, preske tot anciena Romana provinco di Gaula - to equivalas a la majoritato dil teritorio di nuna Francia. La vorto "Francia" ne uzeis oficale til 1190, kande la rejulo Philippe Auguste komencis uzar la nomo rex Franciæ (rejo di Francia) vice rex Francorum (rejo dil Franki) por designar lia suvereneso. La vorto anke uzesis kustumale por nomar un teritorio klare definita quale en la poemo Chanson de Roland, skribita un yarcento ante. Depos junio 1205 la teritorio nomesis en mapi regnum Franciæ (rejio di Francia).

Prehistorio[redaktar | edit source]

Existas importanta restaji de infra paleolitiko en la rivero Somme ed en Pirinei, anke e La Chapelle-aux-Saints, Le Moustier e La Ferrasie. Dil supra Paleolitiko il existas abundanta vestigii dil homi di Cro Magon Grimaldi e Chancelade, datita di 25,000 yari di antiqueso, qua esas lokizita en la valo di Dordogne. Meze la maxim famoza pikturi en kaverni esis la verki en la groto di Lascaux e Font de Gaume, en Pirinei.

Antiqueso[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Gallia
Gaula e lua administrala subdividuri (58 aK).

On agnoskas Gaula kom historiala antecedento di Francia, quankam Gaula extensis sur surfaco plu granda kam nuna Francia (sudala parto di nuna Belgia).

Ol esis populizata da Gauli, Kelta populo de Indo-Europana origino. En la sudo la Greki fondis Massalia (Marseille) ed altra urbi.

Julius Cezaro vinkis la Gaula chefo Vercingetorix en 51 aK kreinta matrico inter Roma e la Germana populi, ke kun lia migracioni akosis Roma periodale. Pose producis gentocido qua diminutis la habitantaro di Gaula. To faciliesis latinigado ma anke la kristanigado. Tale, la maxim granda parto di Gaula facesis tre rapide Latina e Kristana. Lugdunum (Lyon) facesis grava Kristana centro. Latina e Kristana Gaula, plu richa, atingis importanta kulturala niveli qua transvivis barbara invadi. Pose barbara invadi, la Germanani tornis Latini e deklaris milito a l'Alamani.

Mez-epoko[redaktar | edit source]

Teritoriala ampliado dil Franki inter 481 e 814.

Kun la dekado dil Westala Roman imperio dum la 5ma yarcento, Franki invadis la loko kun la Vizigoti pos la falita esayo dil Huni guidita da Atila (451).

L'ideo di Francia ne aperas plus ke tre progrese al longo dil yarcenti. Uli konsideras ke on ne povas parolar pri Francia til Verdun-pakto, ke esus anke l'origino di Germania; altri ke til l'aceso di Hugo Kapeto a la trono (987) ed altri ke mem plus tarda. La tradicio dil skoli di Francia, rimontas l'origino dil lando al unifikado dil Franki, do Francia esas heredanto dil Franka rejio di Klovis la 1ma ed existas perpetue de la yaro 486 til hodie.

Sur la teritorii qua kompozis mez-epoka Francia rejis la sequanta dinastii:

  • Merovingi
  • Karolingi
  • Kapetingi

Merovinga dinastio guvernis l'aktuala Francia a parto di Germania inter 5ma e 8ma yarcenti. L'unesma rejio esis Klodovig qua konquestis granda parto di Gaula teritorio inter 486[1] e 507; e kristianigis esanta baptita en Reims en 496 atinganta l'apogo di Gaula-Romana eliti e stablinta grava historiala lazo inter la Franciana krono e la Katolik eklezio.

En epoko dil Merovingi, disaparis la nociono di stato, nekonocata instituciono inter la Germana populi ed imperis konfuziono inter la havaji dil stato e la privata havaji dil suverano. To provokis ke pos la morto dil rejulo, la rejio dividesis inter lua filii. Ne esos til plu tarda ke la Romana yuri rekuperesos e augmentez la povo dil monarko por la renacado dil nociono di stato e la monarkio esez heredebla.

Quankam instauresis politikala divido inter westo ed esto, la nomo di Gaula kontinis uzinta inter kristani til la sequanta dinastio, ta dil Karolingi. Fine la Merovingia etapo, la reji perdabis la majoritato di lua povo, dum ke la Franka aristokrati direktis l'aferi dil rejio.

Karl la Granda segun ilustrado da Albrecht Dürer. (1511).

Pose la dinastio dil Merovingi, sucedesus ol Karolingia, kande Charles Martel, vinkesto kontre l'Arabi, konvertesis en mastro dil rejio dil Merovingi; lua sucedanto Pipin la Mikra, atingis la Papo konsento por destitucar la Merovingi ed erektar su kam l'unesma rejo dil dinastio en 751, e konquestis Lombardana teri kreinta ibi la Stati dil Eklezio, anke konocita kom Pontificala stati o "Patrimonio di San Petro", nam donacis li al Papo e deklaresis garanta dil mem.[2] Dum Mez-epoko, l'unesma durebla politikala uniono okazis kun Karl la Granda, qua de plus konquestis altra teri kreinta imperio, qua pose divizis lua filii. En Karolingia periodo produktis remarkinda developo di arti e letri, qua konocesas kam "Karolingia renacado".

Jeanne d'Arc, unu de la personi di Cent-yara milito.

La Kapetani guvernis Francia, qua subdividis singla vice plus, karakteristiko nomizita kam "klaika feudalismo". En omna periodo la rejio konfrontis la nobeli di lua rejio, qua akiris multa povo por defiar rela autoritato. En ta periodo produktesis Krucomiliti e Cent-yara milito. Francia inventis Gotik arto ed Europa eis viktimo di pesto. Anke apartenis dil Humanismo, qua esus prekursoro di Renesanco.

Francia en 1477.

Moderna epoko[redaktar | edit source]

Pos la fino dil Mez-epoko, Francia experimentis lua solidigo kam naciono. La religi-militi di Francia dominacis la vivo dil lando de 16ma sieklo paciginta interne kun l'Edikto di Nantes (l'extern-paco arivis en l'unesma duimo di 17ma sieklo, kun Paco di Westfalia.

En l'unesma parto dil yarcento, la Franciana rejo François la 1ma, konfrontis Carlos 1ma di Hispania. Tale konfrontis la disnastikala domi di Bourbon ed Austria ed en Austria e Nederlando disputis la dominio di Europa. Henri la 2ma, sucedanto di François la 1ma ne dubis en federar kun la Turki por kontinar lua lukto kontre lua patro.

La 17ma yarcento Francia divenis "absoluta monarkio". L'"absolutismo" kulminis dum l'administrado di Louis la 14ma, la "suno-rejo". La probo di imito di vicina populi e lua guvernanti pro l'admirado di Francia komencis la "racion-epoka despotismo". La preso ke produktis la povo di Francia duktis a milito kun omna vicini. Lua sucedanti esis Louis la 15ma e Louis la 16ma. Ek la fino dil yarcento e dum la sequanta la lando esis la centro di intelektala tendenci sub la nomo di Racion-epoko, avanchambro di Franca revoluciono e l'industriala revoluciono. Ta movado di granda influo en cienci ed arto, havis kam precipua reprezenteri l'enciklopedisti Denis Diderot e D'Alembert e la filozofi Jean-Jacques Rousseau e Voltaire. L'influo del revolucionala ideali esos la komenco di grava transformo kun granda konsequi en la mondo.

Franca Revoluciono[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Franca revoluciono
 Precipua artiklo: Unesma Franciana Republiko

Ol esis sociala e politikala proceso qua eventis inter 1789 e 1799, e lua precipua konsequi esis l'aboliso dil absoluta monarkio e la proklamo di la Republiko, efacante l'ekonomiala e sociala bazi di l'antiqua rejimo.

Nun-tempala epoko[redaktar | edit source]

Unesma Franca imperio[redaktar | edit source]

Napoléon 1ma
 Precipua artiklo: Unesma Franciana Imperio

La Konsuleso e l'Unesma Republiko sucedas Napoléon Bonaparte. Luktante en Italia ed Egiptia, li direktis la Franciana kontraofensivo che l'Europana potenci qui pretendis restaurigi l'antiqua rejimo, talmaniere, vinkala generalo konvertigita en heroo dil Revoluciono, il kronis kam imperiestro di Francia en 1804 e il konstruktis vasta imperio qua direktis la kontinento. Dum ica imperio, franciana teritorii expansis til la frontiero kun Rusia. Il dissolvis la Santa Imperio Romana-Germana ed expansis la revolucionala ideali per omna Europa, e konseque, lua kolonii.

Franciana restaurado[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Bourbona restaurado en Francia
Ferdinand de Lesseps, Franciana diplomatiko qua konstruktis Suez-kanalo.

Louis la 18ma prenis duesme la regno en 1815. En la Kongreso di Wien esayis restaurar la politikala mapo di Europa. Tamen l'antiqua fundamenti di Europa esis chanjita e ol ne esus la mem. Luis 18ma esis entronigita e sucedigita da Charles 10ma e Louis Philipe 1ma, la "citatano-rego". En 1830 e 1848 revolucioni naskita en Francia reperkutis en omna Europa, en 1839 Francia deklaris milito a Mexikia (konocata kom Milito di Kuki).

Duesma Franciana Republiko[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Duesma Franciana Republiko

Ye la 22ma di februaro 1848 la habitantaro interdiktis festino e la sequanta dio demonstri sequis. Lore, la trupi pafis kontre la manifestisti. Kande ica notico konocesas, omna Populara Pariso inflamesas. La rejulo abdikas la sequanta dio nam il ne volas esar responsanta di masakro di Parisina turbo. La revoltanti postulis ke la republikani esis en provizora guvernerio. Ica tardo Republiko proklamesas e tale komencis la Duesma Franciana Republiko.

Duesma Francian imperio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Duesma Franciana Imperio

Napoléon 3ma, nevulo di Napoléon 1ma, stato-strikis ed instauris nova imperio. Nova rejimo intencis unionigar personala ed autoritala guvernerio kun la manteno di burgeza liberala precipue. Napoléon 3ma exercas exekutala povo helpata da lua ministri. Legislativa povo repartesas en tri kamari: Konsilio di Stato, designata da l'imperiestro ed qua elaboris la yuro-proyekti; Senato, gardeno di l'Imperiala konstituco e kompozita da dumviva senatori anke nomizita da Napoléon; e Kongreso, elektita da maskula universala voto ma sen legala iniciativo. Sub l'aparo di populala participado, mantenis konservema rejimo prizata da l'alta burgezio. Politikala stabileso esis akompanita di ekonomiko qua helpis la devolopo di omna produktiva sektori e l'augmento dil social apogi al rejimo. Por restaurar la grandeso di Francia Napoléon 3ma developis aktiva imperialista politiko faciganta exploradi en Afrika ed en Azia, vinkis kun Anglia a Rusia en milito di Krimea ma intervenis sine suceso en Mexikia por intencar konstitucar liberala imperio guvernita da Maximiliano 1ma e sukombis pos la desvinko en Francia-Prusia milito di 1870-1871. Victor Hugo esis intelektalo qua denoncis la misuzi di la rejimo. Dum ta periodo on tovas la maxim radikal urbanistikala transformado dil historio di Paris. Pos l'abdikado di Napoléon 3ma, spricis "Komuno di Paris".

Triesma Republiko[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Triesma Republiko

Dum l'ultima dekadi di 19ma yarcento, Francia, kam l'altra Europana potenci kolinigeskis Afrika ed Azia. La situeso originis multa konflikti kam l'incidento di Fachoda kontre Unionita Rejio por Sudan, resolvita en Kordiala Entente o Krizo di Tanger kun Germania, pro la hegemonio en Maroko qua anke solvis favoreble.

Unesma mondomilito[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Unesma mondomilito

Pro lua karakteristiki, l'unesma mondomilito povas rezumar en milito inter Francia e lua asociiti kontre Germania e lua asociisti. Francia vinkis ta milito qua duris inter 1914 e 1918 e qua permesis rikuperar Alzacia e Lotringia, anexita da Germania en 1870. De 1918, Francia havis la kontrolo dil regioni di Sarre til 1935, kan pos plebicito, ritornis ol a Germani. Destrukti lasis la lando plu mala kam Germania.

Duesma mondomilito en Francia[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Duesma mondomilito

Du dii pos l'invado di Polonia en 1939 da nacional-socialista Germania, Francia e l'Unionita Rejio deklaris milito kontre Germania, la 3ma di septembro 1939. Malgre to, Francia ne sendis soldati por luktar kontre Naziisti en Poloniana teritorio invadita da Germana Wehrmacht. On eventis poka kombati en westala fronto til mayo 1940, kande Naziisti preparis direkt atako kontre Francia. L'infantrio marchis tra la foresto di Ardeni por evitar Maginot-lineo. Ante atakar Francia, Naziisti atakis ed invadis komplete Nederlando e Belgia en poka dii, kom diversiono. Pos okupar la du landi, li lansis final atako, e vinkis Franciani pos 6 semani. Francian armeo perdis cirkum 90,000 soldati[3] Cirkum 2 milioni di refujanti de Belgia e Nederlando, plu 8 til 10 milioni de Francia fugis vers sudo o westo di lando kom konsequo di ta kampanio. Mili di Franca soldati evakuesis de Dunkirk, e pose helpis Britaniani kontr-atakar Germani dum la milito.

Paris esis invadita da Germani ye la 14ma di junio 1940. En la 22ma di junio marshalo Philippe Pétain, anciena heroo di Francia dum unesma mondomilito, establisis guvernerio en guvernerio en sudo di Francia qua kunlaboris kun Naziisti. Diferanta de altra kunlaboranta rejimi, Pétain establisis la kunlaboro kun la helpo di la parlamento: 569 deputati kontre 80 de la parlamento plu 20 absteni votis por dissolvar la triesma republiko ye la 10ma di julio ed establisar autoritatema rejimo kun sideyo en Vichy. Pierre Laval divenis chefministro di kunlaboranta rejimo.

Pétain kunlaboris kun nacional-socialisti por mantenar la paco e preventar l'invado di sudo di Francia, quankam kun la perdajo di liberesi ed individuala sekureso. Kom exemplo, 76,000 judi esis deportita e mortis en koncentreyi[4], e kelka Franci divenis membri di SS. Malgre to, multa Franciani ne aceptis German invado e la kunlaboro dil rejimo di Pétain. Generalo Charles de Gaulle, exiliita en London, kunvokis Franci a rezistar kontre Germani (la Résistance).

Pos batalii en nordo di Afrika e l'invado di Italia en 1943 fine ye la 6ma di junio 1944 Britaniana, Usana, Kanadana e Franca soldati ("Westala federiti") lansis invadi en la plaji di Normandia por liberigar Franca teritorio. En 15 di agosto sam yaro Westala federiti invadis Provenco e komencis avancar vers nordo. Paris fine liberigesis da generalo Leclerc de la 19ma til la 25ma di agosto. La membri dil guvernerio di Francia di Vichy fugis vers Germania en 7 di septembro 1944 e sejornis en l'urbo di Sigmaringen til aprilo 1945, kande la trupi di George S. Patton e Franciana trupi komencis atakar l'urbo. Pétain retroiris a Francia en 24 di aprilo 1945, e Laval e lia spozino esis sendita da Usani vers Francia. Damo Laval esis liberigita de karcero, dum ke Pétain e Pétain Laval esis judiciita por trahizo[5]. Pétain esis kondamnita a karcero dumvivo, dum ke Laval recevis mortopuniso e mortigesis ye la 15ma di oktobro 1945.

Francia pos Duesma mondomilito[redaktar | edit source]

Pos la milito, Francia esis purigado di kunlaboranti e rikonstrukteskis l'ekonomiko kun helpo di Marshall plano. De plus, konvertesis en unu de la kin potenci kun yuro di veto en l'Unionita Nacioni ed en unu de la quar potenci okupinta di Germania. Ol havis de nove la kontrolo di Saarlando til 1957, kande ol esis retrocedita a Germania.

Quaresma republiko[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Quaresma Franciana Republiko

Pos finar la milito, provisora guvernerio prezidita da Charles de Gaulle formacesis, komencanta la quaresma republiko. La quaresma republiko devis administrar la deskoloniigo-proceso, di qua maxim dramatala solvi okazis en Vietnam ed Aljeria, traumatala por la kolonii ed anke por la futura civitani dil nova stati.

Francia e la konstruktado di l'Europana Uniono[redaktar | edit source]

Francia esas unu ek la fundatori stati dil Europana Komuneso qua originis nuna Europana Uniono.

Ek 1950, Robert Schuman, Ministro di extera aferi, prononcis lua celebra deklaro, amba landi (Francia e Germania) esas konsiderita la motoro di l'Europana komuneso.

Inter la grava personi di l'Europana Uniono, ecelas la Franciana Jean Monnet, Jacques Delors e propra Schuman.

Kinesma Republiko[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Kinesma Franciana Republiko

Ek 1959 til 1969, rivenis De Gaulle, qua reformis la konstituco por donar plua stabileso al guverni e devis afrontar l'"eventi di mayo 1968".

Francia konvertis en nukleala potenco e, dum Kolda Milito, unionigis a l'OTAN.

Socialista governo di François Mitterrand eventis de la komenco dil 1980a yari til la duimo dil 1990a yari, remplasita per l'administrado di Jacques Chirac.

Francia apogis Usa en l0unesma milito dil Gulfo (1990), en la lukto kontre la talibani ma, kun Dominique de Villepin kom chefministro, lideris la bloko di landi qua opozis l'invado di Irak, minacanta kun uzar lua veto-yuro en la Sekureso-Konsilantaro dil Unionita Nacioni, komencanta konfronto kun l'administro di George Bush.

La kandidato di dextra alo, Nicolas Sarkozy, divenis prezidanto di Francia en 2007 ed en 2012 ganis François Hollande, riduktita la socialisti en maxim alta povo.

Videz[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. (Franciane) Clovis dans l'Histoire de France, Lycée Polyvalent Privé Le Rebours
  2. G. Bührer-Thierry, L'Europe carolingienne (714-888), 1999, p.19
  3. Joel Blatt (ed), The French Defeat of 1940 (Oxford, 1998)
  4. Robert O. Paxton, Vichy France, Old Guard and New Order, New York, 1972
  5. Warner, Geoffrey, Pierre Laval and the eclipse of France, New York: The Macmillian Company, 1968


LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano