Historio di Norvegia

De Wikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Imaji de la Bronz-epoko trovita en Steinkjer, centrala Norvegia.

L'unesma habitanti di nuna Norvegia esis la nomizita "kulturo Ahrensburg" dum Paleolitiko (11 mil til 10 mil yari ante Kristo). Ol nomizesis segun la vilajo Ahrensburg, en la nuna Schleswig-Holstein, Germania, ube unesmafoye trovesis restaji simila a la altra trovita en Norvegia. Li arivis ibe kande la situo di lua litoro permisis navigar, peskar e chasar. Ca populi esis nomada, e habitis Magerøya cirkume 9.300 aK. Multa historiisti opinionas ke Skandinaviana populi originis de la nuna Germania.

Roki skultita e piktita en Alta.

Sude de la lando trovesis restaji de 5.000 yari aK, qui montras quale esis la vivo di chaseri e peskeri dum ta epoko: petra utensili ed imaji pri animali, exemple cervi, karibui, alki, uceli, marohundi, ursi, baleni e salmoni, qui esis esencala por lia vivo.

Inter 3.000 e 2.500 yari aK la nomizita "kulturo di ceramiko e kordo" (Germane: Schnurkeramik-Kultur) arivis an l'esto di Norvegia. Li esis Indo-Europana farmisti qui plantacis grani ed edukis bovi e mutoni. Li gradope remplasis chaseri-kolekteri sude de la lando, malgre ke chaso e pesko duris esar sekundara vivo-moyeno.

Til la komenco di la 9ma yarcento multa mikra rejii existis em la nuna Norvegia. Harald Hårfagre unionis li e divenis rejulo di Norvegia en 872

Vikinga helmo trovita en Gjermundbu.

Dum Vikinga epoko (de la 8ma til la 11ma yarcento) eventis expanso a nova teritorii ed ekmigrado di habitanti. Vikingi koloniigis Islando, Faero, Grenlando e parto di Britania, Irlando e Francia. Nuna Limerick, Dublin e Waterford, en Irlando, fondesis dal Norvegiana Vikingi.[1] Dum la fino dil 10ma e komenco dil 11ma yarcento, misioneri komencis konvertar la habitantaro di Norvegia a kristanismo. Haakon Haraldsson esis l'unesma kristana rejo di Norvegia, tamen ilu ne sucesis konvertar la cetera habitanti. La reji Olaf Tryggvason, Olav la 2ma di Norvegia - pose Santa Olaf -, stimulis la konverti. En 995, por celebrar sucesoza atako a London kun 390 navi, Olav Tryggvasson konstruktis kirko en l'insulo Moster.

Dum la 14ma e la 15ma yarcenti, Dania, Suedia e Norvegia monarkii unionis e formacis Kalmar-uniono. Suedia abandonis l'uniono en 1523, ma Norvegia restis en ol til 1814.

Norvegia nedependanteskis de Dania ye la 17ma di mayo 1814 e nominis Dana princo Christian Fredrik kom rejulo. Ica fakto esis motivo por Sueda-Norvegiana milito. Norvegia ne povis ganar milito, ed aceptis unionar kun Suedia.

Norvegiana pilotisti en Anglia, dum la duesma mondomilito.

Norvegia nedependanteskis de Suedia ye la 7ma di junio 1905. Dum l'Unesma mondomilito la lando restis neutra, ma dum la Duesma mondomilito nacional-socialista Germania invadis ol, en 1940. Vidkun Quisling instalis guvernerio qua kunlaboris kun Germani, ma parto di la habitantaro ne aceptis l'okupeso, e developis rezisto e sabot-agadi kontre la Germani. En 1945 Germani vinkesis, e Vidkun Quisling arestesis ye la 9ma di mayo 1945 e mortigesis ye la 24ma di oktobro sam yaro.

Einar Gerhardsen divenis l'unesma chefministro di la lando pos la milito, e guvernis de la 25ma di junio 1945 til la 9ma di novembro 1951. Il adoptis Keynesana teorii por rikonstruktar l'ekonomio.

En 1969 petrolo deskovresis em Norvegiana litoro. En 1973 la lando fondis sua propra petrolo-kompanio, Statoil.

En du plebiciti - 1972 e 1994 - Norvegiana populo manifestis deziro pri ne enirar l'Europana Uniono, quankam la lando aceptis partoprenar en la komuna merkato ed en la konkordo Schengen kun EU. En 1981 la lando elektis lua unesma chefministrino: Gro Harlem Brundtland, de la partiso Laborista, qua guvernis de februaro til novembro ta yaro. Elua sucedinto, la konservema Kåre Willoch, adoptis liberala politiki e permisis stranjeri komprar acioni de Norvegian entraprezi. En 1986, dum ekonomiala krizo, stranjeri komencis vendar la moneto Norvegiana, kron, e to koaktis la guvernerio augmentar la procento di interesti, e fine koaktis Willoch renuncar.[2]

En 1986, pos la renunco di Kåre Willoch, Gro Harlem Brundtland itere divenis chefministrino, til 1989. Dum la yari 1990ma, Norvegia pagis komplete lua extera debo.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. RF Foster: "The Oxford History of Ireland", Oxford University Press, 1989
  2. Stenersen, Ivar, and Oivind Libaek. History of Norway from the Ice Age to the Oil Age (3rd ed. Dinamo Forlag 2007)


LocationEurope.png
Historio di Europa
Albania | Andora | Austria | Belgia | Bielorusia | Bosnia e Herzegovina | Bulgaria | Chekia | Dania | Estonia | Finlando | Francia | Germania | Grekia | Gruzia | Hispania | Hungaria | Irlando | Islando | Italia | Kroatia | Latvia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgia | Macedonia | Malta | Moldova | Monako | Montenegro | Nederlando | Norvegia | Polonia | Portugal | Rumania | Rusia | San Marino | Serbia | Slovakia | Slovenia | Suedia | Suisia | Ukraina | Unionita Rejio | Vatikano