Kabo Verda

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Kabo Verda
República de Cabo Verde
Flag of Cape Verde.svg Coat of arms of Cape Verde.svg
Flago di Kabo Verda Blazono di Kabo Verda
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Cântico da Liberdade
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
LocationCapeVerde.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi:
Chefurbo: Praia
· Habitanti: 107.045 (2003)
· Habitanti: {{{Habitanti_chefurbo}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: Praia
· Habitanti: {{{Habitanti_precipua}}}
Linguo:
Oficala linguo: {{{Oficala_linguo}}}
Lingui:
Oficala lingui: Portugalana
Nacionala linguo: {{{Nacionala_linguo}}}
Nacionala lingui: {{{Nacionala_lingui}}}
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Etnii:
· {{{Etnii_procenti}}} {{{Etnii}}}
· {{{Etnii2_procenti}}} {{{Etnii2}}}
· {{{Etnii3_procenti}}} {{{Etnii3}}}
· {{{Etnii4_procenti}}} {{{Etnii4}}}
· {{{Etnii5_procenti}}} {{{Etnii5}}}
· {{{Etnii6_procenti}}} {{{Etnii6}}}
· {{{Etnii7_procenti}}} {{{Etnii7}}}
· {{{Etnii8_procenti}}} {{{Etnii8}}}
· {{{Etnii9_procenti}}} {{{Etnii9}}}
· {{{Etnii10_procenti}}} {{{Etnii10}}}
Demonimo: {{{Demonimo}}}
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Jorge Carlos Fonseca
· Prezidanto (serbo): {{{Serbiana_prezidanto}}}
· Prezidanto (kroato): {{{Kroata_prezidanto}}}
· Prezidanto (Bosno): {{{Bosna_prezidanto}}}
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
Chefo di la Kongreso dil Populo: {{{Chefi_di_la_Kongreso_dil_Populo}}}
· Generala-guberniestro: {{{Generala_guberniestro}}}
· Chefministro: Ulisses Correia e Silva
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio:
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco: (172ma granda)
· Totala: 4,033 km²
· Aquo: neglijebla%
Habitanti: (165ma granda)
· Totala: {{{Lojanti}}} (2016)
· Totala: 553,432[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: {{{Lojanto-denseso}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: 125,5 hab./km²
KLP (KPP):
· Totala: {{{KLP_KPP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_KPP_segun_persiono}}}
KLP:
· Totala: {{{KLP_totala}}}
· Segun persiono: {{{KLP_segun_persiono}}}
Gini: ([[{{{Gini_yaro}}}]])
{{{Gini_chanjo}}} {{{Gini}}}
{{{Gini_valoro}}} · {{{Gini_rango}}}
IHD: ([[{{{IHD_yaro}}}]])
{{{IHD_chanjo}}} {{{IHD}}}
{{{IHD_valoro}}} · {{{IHD_rango}}}
Pluse informi:
Valuto: Escudo di Kabo Verda
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Tempo-zono: {{{Tempo_zono}}}
· Somero tempo: {{{Somero_tempo}}}
Dato-formato: {{{Dato_formato}}}
Veho-latero: {{{Veho_latero}}}
Telefono-kodexo: {{{Telefono_kodexo}}}
ISO: {{{ISO}}}
{{{ISO2}}}
{{{ISO3}}}
Reto-domeno: .cv
Reto-domeni: {{{Reto_kodi}}}
{{{Reto_kodo2}}}
{{{Reto_kodo3}}}
{{{Reto_kodo4}}}
{{{Reto_kodo5}}}
Precipua religio: kristanismo, 95,1%
Oficala retosituo: {{{Oficalaretosituo}}}


Kabo Verda esas arkipelago e lando en Afrika kun dek precipua insuli, pluse 5 insuleti. Ol jacas 570 km fore la litoro di Senegal, an l'Oceano Atlantiko. Lua nomo en Portugalana linguo esas Cabo Verde, [pronuncez 'Kabu Verdi], quo signifikas 'verda kabo'.

Bazala fakti pri Kabo Verda.

Historio[redaktar | edit source]

 Precipua artiklo: Historio di Kabo Verda
Mapo de 1598 montras Kabo Verda.

Til Portugalani deskovrir l'insuli dum la 15ma yarcento, Kabo Verda esis nehabitita arkipelago. Segun Portugalana historio, Genovana navigisto Antonio da Noli deskovris l'insuli por Portugal en 1456. En 1462 Portugalani establisis su en l'insulo Santiago e komencis koloniigar ol ed utiligar l'arkipelago kom bazo por komerco di sklavi vers la Nova Mondo[2]. Li anke probis kultivar sukrokano en l'insuli sensucese, pro la sika klimato e pro la poka fonti di aquo.

Kelkafoye Angla, Franca e Nederlandana pirati atakis Portugalan urbeti en l'insulo. Francis Drake spoliis Ribeira Grande En 1585[2]. Por protekar l'insuli, Portugal komencis koloniigar ol kun agrokultivisti de la regiono Alentejo. En 1712 pos atako da Franci, Ribeira Grande perdis relativa importo por Praia, qua divenis la chefurbo dil arkipelago[2].

Kun la dekado di la komerco di sklavi, la prospero dil arkipelago desaparis. Tamen, lua geografiala situo - an l'Atlantiko, cirkume 570 km de Afrika - transformis Kabo Verda en ideala loko por riprovizar navi. Pro lua ecelanta portuo, Mindelo (en l'insulo di São Vicente) divenis importanta komercala centro dum la 19ma yarcento.

Blazono di Kabo Verda dum kolonial epoko.

En 1951 Portugal chanjis la stando di Kabo Verda de kolonio vers ultramarala provinco, probante desstimular lokala nacionalismo. En 1956 Amílcar Cabral fondis l'"Afrikana Partiso por la Nedependo di Guinea e Kabo Verda" (Portugalane: Partido Africano pela Independência da Guiné e Cabo Verde - PAIGC. Amílcar movis la bazo dil partiso vers Conakry en Guinea e komencis militarala rebeleso kontre Portugalani en 1961. Ilu mortigesis ye la 20ma di januaro 1973 ma la rebeleso duris.

Unesma flago di Kabo Verda, pos la nedependo.

En 1974 la koloniala rejimo faliis, e pos un transitala guvernerio Kabo Verda fine divenis nedependanta ye la 5ma di julio 1975. La nova guvernerio adoptis agrala reformo kun prioreso en la produktado di nutrivi por la populo (ante, lando produktis nur 5% de la bezonita nutrivi). La kultivado di arbori en kelka zoni, por furnisar lenio e diminutar l'efekti di sikeso, anke komencis ta epoko.

En 1980 pos stato-stroko en Guinea Bisau, Kabo Verda ruptis diplomacala relati kun ol ed abandonis l'ideo pri l'uniono politikala di la du landi. L'"Afrikana Partiso por la Nedependo di Kabo Verda" - PAICV - formacesis. Ol guvernis lando kom singla partiso til 1990. En 1991 António Mascarenhas Monteiro (qua antee esis la chefo di la Supra Korto di Kabo Verda dum 10 yari) elektesis prezidanto en l'unesma elekti kun plura partisi. Il komencis transformar Kabo Verda en un ekonomio di merkato.

Kom rezulto dil elekti en februaro 2001, la partiso PAICV itere ganis povo. Pedro Verona Rodrigues Pires ganis l'elekti kun mikr avantajo - 50,05% kontre 49,95%, o nur 13 voti[2] - kontre Carlos Alberto Wahnon de Carvalho Veiga de la partiso MPD.

Politiko[redaktar | edit source]

Prezidantala palaco en Praia.
Nacional Asemblajo di Kabo Verda, en Praia.

Kabo Verda esas miparlamentala republiko, ed un ek la maxim stabila demokratii de Afrika. Lua konstituco adoptesis en 1980 e revizesis en 1992, 1995 e 1999.

La prezidanto esas la chefo di stato ed elektesas dal populo por 5-yara periodo. Depos 2011 esas Jorge Carlos Fonseca. La chefministro esas la chefo di guvernerio, ed elektesas dal parlamento anke por 5-yara periodo. Depos la 22ma di aprilo 2016 esas Ulisses Correia e Silva.

La parlamento (Assembléia Nacional) havas unika chambro kun 72 membri, qui elektesas dal populo por 5 yari. La du precipua partisi di Kabo Verda esas PAICV e MPD.

La maxim alta korto de la judiciala povo esas la Supra Judicieyo, kun membri indikita dal prezidanto, dal parlamento e da la judiciala komitato. Existas separita lokala korti, qui judicias civila, konstitucala e kriminala kazi.[3]

Lando esas membro de l'Afrikana Uniono.

Geografio[redaktar | edit source]

Peizajo dil valo Paul, an l'insulo Santo Antão.
Volkano Pico do Fogo.

Lando jacas aproxime 600 km weste de Afrika. Ol havas 10 precipua insuli, ma nur 9 havas habitanti. Santiago, kun 992 km² esas la maxim granda.

L'insuli komencis formacesar 20 milion til 8 milion yari ante nun, pro volkanal erupti sub l'oceano, ma lua strukturi esas plu olda, 125 til 150 milion yari ante nun. La volkano Pico do Fogo eruptesis lastafoye en 2014. Ol havas kratero kun 8-kma diametro ed esas la maxim monto del arkipelago, kun 2,829 metri super la marala nivelo.

La klimato esas plu dolca kam interne l'Afrikana kontinento, pro l'influi del oceano. Pluvoza sezono iras de agosto til oktobro. Lua klimato konsideresas miarida. L'insuli plu proxima de Afrikana kontinento subisasinflui di la sika venti de Sahara. L'insuli ne havas longa fluvii, nur fluveti kun admaxime 12 km di extenso, quale Ribeira da Torre, an l'insulo Santo Antão.

Topografiala mapo di Kabo Verda kun lua precipua urbi.

Yen la insuli di Kabo Verda:

  1. São Tiago (ube jacas Praia)
  2. Maio
  3. Fogo
  4. Brava
  5. Boa Vista
  6. Sal
  7. São Nicolau
  8. Santa Luzia (nehabitata)
  9. São Vicente (ube jacas Mindelo)
  10. Santo Antão

Klimato[redaktar | edit source]

Meteorologiala diagramo di Kabo Verda
Monato temperaturo pluvuro mm
januaro 75 °F 24 °C 5,3mm
februaro 75 °F 24 °C 3,8mm
marto 77 °F 25 °C 1,3mm
aprilo 77 °F 25 °C 0,0mm
mayo 78 °F 25 °C 0,0mm
junio 79 °F 26 °C 0,0mm
julio 81 °F 27 °C 0,8mm
agosto 84 °F 29 °C 14,1mm
septembro 85 °F 29 °C 33,6mm
oktobro 83 °F 29 °C 6,5mm
novembro 81 °F 27 °C 2,5mm
decembro 77 °F 25 °C 1,6mm

Ekonomio[redaktar | edit source]

Plantacerii an l'insulo Santo Antão.
Lageti por extraktar salo an l'insulo Sal.
 Precipua artiklo: Ekonomio di Kabo Verda

Kabo Verda havas poka naturala moyeni, e poka aquo, sive subtera, sive surfacala. Nur 4 de la 10 insuli povas sustenar agrokultivo e 90% de la nutrivi konsumata en la lando originas exterlande. La precipua produkturi de minerala extraktado esas salo (extraktata an l'insulo Sal), pozolano e kalkopetro.

Dum lua historio, la habitantaro di Kabo Verda subisis famino, quale en 1968, kande agrokultivala produktado diminutis preske 90% e granda parto di bovaro mortis.[4] Sikesi e famino produktis multa morti e forcis parto de la habitantaro ekmigrar. La pekunio sendita da Kaboverdani qui vivas exterlande reprezentas cirkume 20% de la KLP di lando.

Dum recenta yari, turismo anke divenis importanta fonto di revenui por la lando. La quanto di viziteri kreskis de cirkume 45,000 personi en 1997 til plu kam 115,000 personi en 2001 e 569,387 personi en 2015, segun l'oficala statistiki de l'INE (Instituto Nacional de Estatísticas). La maxim multa viziteri originis de l'Unionita Rejio, Germania, Portugal, Nederlando, Belgia, Francia ed Italia.

Demografio[redaktar | edit source]

Kresko dil habitantaro (1961-2003).
Piramido dil habitantaro segun evo, 2005.

L'oficala kontado di 2013 trovis 512,096 habitanti, di qui granda proporciono (236,000 personi) vivas en la precipua insulo, Santiago.[5] Granda parto di lua habitantaro (cirkume 70%) esas mestici di Portugalani kun Afrikani. En 2015, 65.5% de la habitantaro vivis en urbi, e 87.6% de la habitantaro savis lektar e skribar.[1]

Segun religio, la maxim multa esas kristani. En 2010, 77% de la habitantaro esis Katoliki, 3.7% esis Protestanti, 4.3% esis altra Kristani (inkluzite 1% Testi di Jehova), 1.8% esis Mohamedani, 1.3% de altra religii, e 10.8% deklaris havar nula religio.[1]

La maxim granda urbo esas lua chef-urbo, Praia. Altra importanta urbi esas Mindelo e São Vicente. Existas granda komunesi di Kabo Verdani qui vivas exterlande, note en Usa, Portugal, Angola e Senegal.

Kulturo[redaktar | edit source]

Muzikisti de la komuneso Chã das Caldeiras, an l'insulo Fogo.

Kaboverdana kulturala e sociala modeli havas influi de rurala Portugal e de Afrika. Futbalo e religiala agadi esas la tipala formi di sociala interago ed amuzo[6]. Personi konservas anciena kustumo di irar a placi por rinkontrar lia amiki[6].

La muziko Kaboverdana havas Portugalana, Afrikana e Braziliana influi. Lua maxim populara ritmi esas morna e coladeira (lokala versiono di Karibiana ritmo zouk), e pose funaná e batuque. Cesária Évora (1941-2011) esas la maxim konocita Kaboverdana kantistino. Morna (kun lua delikata ritmo), coladeira, funaná e batuque anke havas lia propra formi di dansi.

L'oficala linguo esas Portugalana, ma granda parto de la habitantaro parolas la Kreolo di Kabo Verda. La literaturo di Kabo Verda esas un ek la maxim richa de Afrika. Kelka famoza skriptisti esas Baltasar Lopes da Silva, António Aurélio Gonçalves, Manuel Lopes, Orlanda Amarílis, Henrique Teixeira de Sousa, Arménio Vieira, Kaubverdianu Dambará, Dr. Azágua, e Germano Almeida.

Sporto[redaktar | edit source]

Kabo Verda ganis l'Afrikala konkurso pri basketbalo organizita dal internaciona federuro FIBA, en 2007. La maxim bone konocata basketbalisto de Kabo Verda esas Walter Tavares, qua ludas en l'Usana championkonkurso NBA, por la esquado Atlanta Hawks. Windsurf e Kitesurf anke esas populara sporti.

La nacional esquado pri futbalo konocesas kom Tubarões Azuis ("blua sharki") o Crioulos ("kreoli"). Li partoprenis dufoye en l'Afrikala Kupo di la Nacioni, en 2013 ed en 2015.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 The World Factbook - Cabo Verde (en Angla). CIA. URL vidita ye la 8ma di oktobro 2016.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 state.gov. Background Note: Cape Verde.
  3. Cape Verde us.state.gov
  4. Enciclopédia Delta Universal, Vol. 3. Editora Delta, Rio de Janeiro, Brasil. Pag. 1557-1558
  5. Cape Verde: Population. caperverde.com.
  6. 6.0 6.1 Peace Corps Welcomes you

Extera ligili[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando