Madagaskar

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Madagaskar
Repoblikan'i Madagasikara
République de Madagascar
Flag of Madagascar.svg Seal of Madagascar.svg
Flago di Madagaskar Blazono di Madagaskar
Nacionala himno:
Ry Tanindraza nay malala ô
LocationMadagascar.svg
Urbi:
Chefurbo: Antananarivo
· Habitanti: 903 450 (2001)
Precipua urbo: Antananarivo
Lingui:
Oficala lingui: Franca, Malagasi-linguo
Guvernerio:
Tipi: Republiko
· Prezidanto: Hery Rajaonarimampianina
· Chefministro: Jean Ravelonarivo
Surfaco: (45ma granda)
· Totala: 587 041 km²
· Aquo: 0,13 %
Habitanti: (55ma granda)
· Totala: 20 042 551[1] (2008)
· Denseso di habitantaro: 33 hab./km²
Pluse informi:
Valuto: Ariany
Veho-latero: dextre
ISO: MG
MDG
450
Reto-domeno: .mg*
Precipua religio: kristanismo 49,5%, tribuala religii 48%
Oficala retosituo: http://www.madagascar.gov.mg/


Madagaskar esas granda insulo proxim marbordo di estal Afrika. La nomo dil insulo devenas de Malagasi-linguo, la precipua linguo dil insulo.

Bazala fakti pri Madagaskar.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Austroneziani probable uzis kanoi quale en l'imajo por navigar til Madagaskar.
 Precipua artiklo: Historio di Madagaskar

Arkeologiisti kalkulas ke Austroneziani de Borneo arivis en Madagaskar per kanoi kelkatempe inter 200 aK e la yaro 500. Veninti komencis tranchegachar e brular foresti por komencar agrokultivo. Ta populi renkontris mega-animalaro, exemple giganta lemuriani e elefant-uceli, qui extingesis ante l'arivo dal Europani. Bovaro zebuo introduktesis da populi bantuo cirkume la yaro 1000.

Skribita historio komencis dum la 7ma yarcento kande Araba komercisti arivis ed introduktis islamo ed Araba skribajo. Unesma Europano en l'insulo esis Diogo Dias, en voyo por India. Dum la sequanta du yarcenti Franci ed Angli probis sensucese establisar urbeti en l'insulo.

Dum la 19ma yarcento la monarkio Merina probis kun suceso mantenar la nedependo dil insulo til 1897, kande li vinkesis dum militeto kontre Franci, e Ranavalona la 3ma, lor la rejino dil insulo, sendesis ad exilo en Reunion.

Britaniani aceptis Franca protektorato sur Madagaskar en 1890 kambie de Britaniana kontrolo sur Zanzibar. Dum la duesma mondomilito Madagaskarana trupi kombatis en Francia, Maroko e Siria. Kande Francia okupesis da nacional-socialista Germania, la Francia di Vichy administris Madagaskar til 1942, kande Britaniani okupis l'insulo por preventar Japonian okupeso.

En 1947 eventis revolto kontre Franca administro, qua produktis la morto di 80.000 til 90.000 Madagaskarani dum un yaro di bitra kombati. En 1956 Francia gradope reformis institucuri por movar vers pacifika nedependo. Fine, ye la 26ma di junio 1960 Madagaskar divenis nedependanta de Francia. Philibert Tsiranana esis l'unesma prezidanto.

La lando nomesis Malagasi-Republiko de 1960 til 1975.

Ye la 17ma di marto 2009 eventis stato-stroko e militestri instalis Andry Rajoelina en povo.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Madagaskar esas mi-prezidantala republiko. Exekutiva povo exercesas da la prezidanto di la republiko, qua esas la chefo di stato, e da la chefministro, qua esas chefo di guvernerio. La prezidanto elektesas dal populo por 5-yara periodo. Nune esas Hery Rajaonarimampianina. La prezidanto elektas la chefministro, qua indikas nomi por la ministraro. La nuna chefministro esas Jean Ravelonarivo.

La legifala povo exercesas da la parlamento, qua konsistas ek 2 chambri: la Senato (Sénat), e la Nacional Asemblajo (Antenimieram-Pirenena/Assemblée Nationale). La Senato havas 33 membri di qui 22 elektesas dal populo por 6 yari e 11 elektesas dal prezidanto di la republiko. La Nacional Asemblajo havas 127 membri qui elektesas dal populo por 5 yari. La nuna konstituco di Madagascar aprobesis en 1998.

La bazo di la Judiciala povo esas Franca sistemo. La lando havas la Supra Konstitucala Korto, la Supra Judicikorto, la Supra Korto, la Korto por Apeli, la kriminala tribunali, e tribunali por unesma instanco.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Madagaskar, kun lua precipua urbi.
Precipua fluvii di Madagaskar.

Madagaskar esas la 4ma maxim granda insulo e la 47ma maxim granda lando dil mondo. Ol jacas inter latitudi 12°S e 26°S, e longitudi 43ºE e 51ªE. Alonge l'estala rivo di la lando jacas streta ed abrupta eskarpajo qua originis kande l'insulo separis su de Indiana subkontinento cirkume 88 milion yari ante nun.

Madagaskar povas dividesar en kin geografiala regioni: l'estala rivo, la montaro Tsaratanana, la centrala platajo, la westala rivo, e la sud-westo. L'estala rivo konsistas ek basa tereni larja de cirkume 1 km, formacita per sedimenti. Che la montaro Tsaratanana jacas la maxim alta monto di Madagaskar, kun 2.880 metri di altitudo. En la centrala platajo l'altitudi varias de 800 til 1.800 metri, kun peizaji variata: extingita vulkani, granda petrobloki di granito, erodita planaji e marshi, ube nune kultivesas rizo.

La westala litoro havas multa naturala portui protektita de cikloni, exemple la portuo di Mahajanga. Multa regioni kovresas da marsh-landi e havas granda depozeyi di petrolo. Fine la sud-westo di Madagaskar kovresas per dezerto e habitesas da Antandroy-populo.

La precipua fluvii di Madagaskar esas Sambirano, Mahajamba, Betsiboka, Mania, Mangoky (la maxim extensa, longa de 564 km) e Onilahy.

La klimato di Madagaskar esas tropikala en la litoro, mez-varma marfore, ed arida sude. Kelkatempe cikloni frapas Madagaskar. En februaro 2004 ciklono Geralda produktis 70 morti e destruktis la domi di 500.000 personi, la maxim mala ciklono pos 1927.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Madagaskar

Agrokultivo esas un ek la maxim importanta ekonomial agadi di la lando.

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

La chef-urbo e precipua urbo esas Antananarivo. Altra importanta urbi esas Toamasina, Antsirabe, Mahajanga e Fianarantsoa.

Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Moraingy-kombato.

Moraingy, tipo di kombato uzante la manui e gambi praktikata lokale, esas populara sporto por spektanti, nome en la litoro. Rugby esas la maxim populara sporto di lando: existas 410 klubi e 22,540 praktikanti. Futbalo anke esas populara.

Existas granda diverseso di literaturo en Madagaskar, sive parolala sive skribita. Un ek la tradicioni di la lando esas parol-arto, sub formi hainteny (poemi), kabary (publika diskursi) ed ohabolana (proverbi).[2] Jean-Joseph Rabearivelo konsideresas l'unesma moderna poeto de Afrika.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. CIA - The World Factbook - Madagascar
  2. Ravalitera, P. Origine Confuse des Vazimba du Betsiriry (en fr). Journal Express. Madatana.com. URL vidita ye la 11 November 2010.
Commons
Commons havas kontenajo relatante a:



Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando