Guinea

De Wikipedio
Salti al navigilo Irez a serchilo
Guinea
République de Guinée
Flag of Guinea.svg Guinea crest01.png
Standardo di Guinea Blazono di Guinea
Nacionala himno:
Liberté
LocationGuinea.svg
Urbi:
Chefurbo: Conakry
· Habitanti: 1 931 184 (2008)
Precipua urbo: Conakry
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Alpha Condé
· Chefa ministro: Mohamed Said Fofana
Surfaco: (78ma granda)
· Totala: 245 857 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (81ma granda)
· Totala: 11 628 972[1] (2016)
· Denseso di habitantaro: 40,9 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Franko di Guinea
Veho-latero: dextre
ISO: GN
GIN
324
Reto-domeno: .gn*
Precipua religio: islamo, 68,6%
Oficala retosituo: http://www.presidence.gov.gn/


Guinea esas lando jacanta an westal Afrika. Lu havas kom vicini Guinea Bisau e Senegal norde, Mali nord-este, Ivora Rivo sud-este, Liberia sude, e Sierra Leone sud-weste. Weste jacas l’Oceano Atlantiko.

La nomo Guinea forsan devenas del ora moneto-peci qui unesme produktesis ibe en 1663.

Bazala fakti pri Guinea.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Guinea

La teritorio di nuna Guinea esis parto del imperio Mali, qua existis pos la yari 1230ma, e pose del imperio Songhai, qua expansis su pos 1460 ed existis til 1591. Portugalani esis l'unesma Europani qui arivis an la regiono. Li komencis komercar sklavi dum la 16ma yarcento.

Francia komencis okupar la regiono dum la duesma duimo de la 19ma yarcento, ma pos 1882 ol konfrontis la rezisto di la lokala militarala chefo Samory Touré. Touré, kun 30 o 35 mil soldati e Britaniana pafili, konfrontis Franc armeo en kelka batalii. En 1898 Francia fine vinkis Touré e transformis Guinea en kolonio.

Guinea nedependanteskis de Francia ye la 2ma di oktobro 1958. Ahmed Sékou Touré esis lua unesma prezidanto. Il guvernis til lua morto, ye la 26ma di marto 1984. La chefa ministro Louis Lansana Beavogui asumis provizore e devis kunvokar elekti 45 dii pose, ma ye la 3ma di aprilo la generalo Lansana Conté donis stato-stroko e asumis povo til lua morto, ye la 22ma di decembro 2008.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Legifala palaco en Conakri.

Guinea esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed ordinare elektesas direte dal populo por 5 yari. De 2010 til nun esas Alpha Condé, qua apartenas al etnio Malinke. La chefa ministro nur esas chefo dil ministraro. L'opozantaro a la guverno di Alpha Condé suportesas dal etnio Fula, qua reprezentas 40% de la habitantaro.

La parlamento (Assemblée Nationale, "nacional asemblitaro") havas unika chambro kun 114 membri. La lasta elekto eventis ye la 28ma di septembro 2013.

La nuna konstituco di Guinea aprobesis per referendumo ye la 19ma di aprilo 2010 ed efikeskis ye la 7ma di mayo sam yaro.[2] Segun ol, la judiciala korto konsistas ek lokala judiciisti e tribunali. Existas konstitucala korto, qua judicias konstitucala ed elektala temi, e temi pri fundamentala yuri.[3]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Monto Nimba e vicina peizajo.
Topografiala mapo di Guinea.

Havanta 245 857 km², surfaco equivalanta olta dil Unionita Rejio, Guinea havas 320 km di litoro, e 3400 km di terala frontieri. Ol povas dividesar en 4 geografiala regioni: litoro, la montoza regiono Fouta Djallon, Sahel norde, e la foresti jacanta sud-este. La maxim alta punto di la lando esas monto Nimba, havanta 1752 metri di altitudo. La litoro (La Guinée Maritime) kovras 18% de la teritorio e habitesas dal populo Susu; centrala Guinea (La Moyenne-Guinée) kovras 20% de la teritorio e habitesas dal populo Fula; Sahel od alta Guinea (La Haute-Guinée) reprezentas 38% de la lando e habitesas dal populo Malinké; e la forestoza Guinea (Guinée forestière) reprezentas 23% de la teritorio e habitesas da diversa populi. Ca regiono esas ambe forestoza e montoza.

La klimati esas tropikala kun influo de monsono (Am, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) en la litoro ed en la sudo, e tropikalo di savano (Aw) en la cetera lando. En Conakry la mezavalora yarala temperaturi esas 29°C (maxima) e 23°C (minima). La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 4.300 mm. La regiono di Sahel havas kurta pluvoza sezono e la temperaturi varias multe. La vento harmattan suflas dum la sika sezono, de decembro til mayo.

La precipua fluvii di la lando esas Nijer, qua naskas en la frontiero kun Sierra Leone, e la fluvii Gambia e Senegal.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Guinea

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Mulieri de raso Fula.
Habitantaro di Guinea, de 1961 til 2013

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2018, Guinea havis 11 855 411 habitanti. Segun etnio, 32,1% esis Fulani, 29,8% esas Malinke, e 19,8% esas Susu. Altra grupi esas Guerze (6,2%), Kissi (4,7%), Toma (2,8%), altri o sen informo (4,2%).[4]

La linguo oficala esas Franca. Pular, Maninka, Susu ed altra lokala lingui anke parolesas.[4]

La procento di habitanti segun religio esas: Mohamedani 89,1%, Kristani 6,8%, Animisti 1,6%, altri 0,1%, e 2,4% praktikas nula religio.[4]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

Ica seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. World Population Prospects: The 2017 Revision. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. URL vidita ye la 10ma di septembro 2017.
  2. Décret D/ 068/PRG/CNDD/SGPRG/2010 promulguant la Constitution adoptée par le Conseil National de la Transition le 19 avril 2010 (en Franca).
  3. Guinea's Constitution of 2010 (en Angla). constituteproject.org. URL vidita ye la 9ma di julio 2019.
  4. 4,0 4,1 4,2 Africa::Guinea - The World Factbook. CIA. URL vidita ye la 9ma di julio 2019.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Dependanta teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Westala Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependi ne agnoskata
Somalilando | Puntlando