Guinea

De Wikipedio
Irez a navigado Irez a serchilo
Guinea
République de Guinée
Flag of Guinea.svg Guinea crest01.png
Standardo di Guinea Blazono di Guinea
Nacionala himno:
Liberté
LocationGuinea.svg
Urbi:
Chefurbo: Conakry
· Habitanti: 1 931 184 (2008)
Precipua urbo: Conakry
Lingui:
Oficala lingui: Franca
Guvernerio:
Tipo: Republiko
· Prezidanto: Mamady Doumbouya
· Chefa ministro: Mohamed Béavogui
Surfaco: (78ma maxim granda)
· Totala: 245 857 km²
· Aquo: neglijebla %
Habitanti: (81ma maxim granda)
· Totala: 12 877 894[1] (2021)
· Denseso di habitantaro: 40,9 hab./km²
Plusa informi:
Valuto: Franko di Guinea
Veho-latero: dextre
ISO: GN
GIN
324
Reto-domeno: .gn*


Guinea esas lando jacanta an westal Afrika. Ol havas kom vicini Guinea Bisau e Senegal norde, Mali nord-este, Ivora Rivo sud-este, Liberia sude, e Sierra Leone sud-weste. Weste jacas Oceano Atlantiko.

La nomo Guinea forsan devenas de ora moneto-peci qui unesmafoye produktesis ibe en 1663.

Bazala fakti pri Guinea.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Imperio Songhai, c. 1500.
 Precipua artiklo: Historio di Guinea

La teritorio di nuna Guinea apartenis al imperio Mali, qua existis pos la yari 1230a, e pose al imperio Songhai, qua expansis su pos 1460 ed existis til 1591. Portugalani esis l'unesma Europani qui arivis a la regiono. Li komencis komercar sklavi dum la 16ma yarcento, uzinta tale nomizita "triangulala komerco": li kompris sklavi por uzar en plantacerii di Amerika, e pagis kun texaro, rumo ed altra produkturi Europana. La sklavi en Amerika produktis sukro, tabako ed altra produkturi qui vendesis en Europa.

Francia komencis okupar la regiono dum la duesma duimo de la 19ma yarcento, ma pos 1882 ol konfrontis la rezisto di la lokala militarala chefo Samory Touré. Touré, kun 30 o 35 mil soldati e Britaniana pafili, konfrontis Franc armeo en kelka batalii. Francia vinkis Touré erste en 1898, e transformis Guinea en kolonio.

Guinea nedependanteskis de Francia ye la 2ma di oktobro 1958. Ahmed Sékou Touré esis lua unesma prezidanto. Ilu guvernis la lando til lua morto, ye la 26ma di marto 1984. La chefa ministro Louis Lansana Beavogui asumis provizore e devis kunvokar elekti 45 dii pose, tamen, ye la 3ma di aprilo la generalo Lansana Conté donis stato-stroko e asumis povo til lua morto, ye la 22ma di decembro 2008.

Politiko[redaktar | redaktar fonto]

Prezidanto Alpha Condé
Legifala palaco en Conakri.

Guinea esas prezidantala republiko. La prezidanto esas ambe chefo di stato e chefo di guvernerio, ed ordinare elektesas direte dal populo por 5 yari. De 2010 til nun esas Alpha Condé, qua apartenas al etnio Malinke. La chefa ministro nur esas chefo dil ministraro. L'opozantaro a la guvernerio di Alpha Condé suportesas dal etnio Fula, qua reprezentas 40% de la habitantaro.

La parlamento (Assemblée Nationale, "nacional asemblitaro") havas unika chambro kun 114 membri. La lasta elekto eventis ye la 28ma di septembro 2013.

La nuna konstituco di Guinea aprobesis per referovoto ye la 19ma di aprilo 2010, ed efikeskis ye la 7ma di mayo sam yaro.[2] Segun ol, la judiciala korto konsistas ek lokala judiciisti e tribunali. Existas konstitucala korto, qua judicias konstitucala ed elektala temi, e temi pri fundamentala yuri.[3]

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Monto Nimba, e vicina peizajo.
Topografiala mapo di Guinea.

Havanta 245 857 km², surfaco equivalanta olta di Unionita Rejio, Guinea havas 320 km di litoro e 3400 km di terala frontieri. Ol povas dividesar en 4 geografiala regioni: litoro, la montoza regiono Fouta Djallon centre ed este, Sahel norde, e forestoza regiono sud-este. La maxim alta punto di la lando esas monto Nimba, havanta 1752 metri di altitudo. La litoro (La Guinée Maritime) kovras 18% de la teritorio e habitesas dal populo Susu; centrala Guinea (La Moyenne-Guinée) kovras 20% de la teritorio e habitesas dal populo Fula; Sahel od alta Guinea (La Haute-Guinée) reprezentas 38% de la lando e habitesas dal populo Malinké; e la forestoza Guinea (Guinée forestière) reprezentas 23% de la teritorio e habitesas da diversa populi. Ca regiono esas ambe forestoza e montoza.

La klimati esas tropikala influata da musono (Am, segun la klimatala klasifikuro da Köppen) an la litoro e sude de la lando, e tropikalo di savano (Aw) an la cetera lando. En Conakry, la mezavalora yarala temperaturi esas 29°C (maxima) e 23°C (minima). La mezavalora yarala pluvo-quanto dil urbo esas 4.300 mm. La regiono Sahel havas kurta pluvoza sezono e la temperaturi varias multe. De decembro til mayo, la sika sezono, suflas vento harmattan.

La precipua fluvii di la lando esas Nijer, qua naskas en la frontiero kun Sierra Leone, e la fluvii Gambia e Senegal.

Ekonomio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ekonomio di Guinea

Demografio[redaktar | redaktar fonto]

Mulieri di etnio Fula.
Habitantaro di Guinea, 1961 til 2013

Segun statistiki de The World Factbook por julio 2021, Guinea havis 12 877 894 habitanti. Segun etnio, 32,1% esis Fulani, 29,8% esas Malinke, e 19,8% esas Susu. Altra grupi esas Guerze (6,2%), Kissi (4,7%), Toma (2,8%), altri o sen informo (4,2%).[1] La habitantaro di la lando augmentas rapide pro la granda naskado e sustenante alta fertileso. Malgre ke la viv-expektado augmentis dum recenta yari, genitala mutilado duras kontributar por granda morto-statistiko inter mulieri e puerini.[1] La fertileso en Guinea duras esar alta - plu kam 5 filii po singla muliero - nam duras la prefero por granda familii.[1]

La linguo oficala esas Franca. Lokala lingui Pular, Maninka, Susu ed altri anke parolesas.[1]

La procento di habitanti segun religio en 2014 esis: Mohamedani 89,1%, Kristani 6,8%, Animisti 1,6%, altri 0,1%, e 2,4% praktikis nula religio.[1]

Kulturo[redaktar | redaktar fonto]

La legaro di Guinea proskriptas poligamio. Tamen, on kalkulas ke 53.4% ek la mulieri evanta 15 til 49 yari vivas en poligamiala mariaji.[4] Existas adminime 24 etnii en Guinea, singla ek li kun sua propra tradicioni, tamen preske 90% praktikas la sama religio, Islamo.

Wolof-rizo.

La koquarto di Guinea varias segun la regiono, ma rizo e manioko esas la precipua ingredienti. La disho Benachin, od Wolof-rizo, facesas de rizo, tomato e tomata-pasto, onyono, manjebla oleo, e kapro-karno, bovo-karno o hanokarno.

Quale altra Afrikana landi, Guinea havas richa muzikala tradiciono. Le jeli o djeli esas kantisti e naracisti tipala de la populi Mandé, qui laudas lia patroni per kansoni. Moderna exempli pri perkut-muzikisti qui pleis balafon (lokala tipo di xilofono) esis El Hadj Djeli Sory Kouyaté e Mory Kanté (1950-2020). Pos la duesma mondomilito, lokala muzikisti komencis uzar gitaro ed adaptar propra pleado-stilo. La jazo-muzikala grupo Bembeya Jazz National divenis famoza pos la nedependo di la lando, en 1960. Plu recente, hip hop divenis populareskis meze yunaro.

Prezidanto Sékou Touré esas la maxim konocata nomo de Guineana literaturo. Exempli pri altra skriptisti esas Fodéba Keïta, skriptisto di la nacionala himno di Guinea, Tierno Monénembo, Williams Sassine, Camara Laye e Koumanthio Zeinab Diallo.

Futbalo-partio en Konakry.

Futbalo esas la maxim populara sporto en Guinea.[5] La Federuro Guineana pri Futbalo fondesis en 1960, e membreskis FIFA en 1962. La maxim populara futbalo-klubi di la lando esas Horoya AC, Hafia FC e AS Kaloum Star.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Guinea - The World Factbook - URL vidita ye 17ma di oktobro 2021. Idiomo: Angla.
  2. Décret D/ 068/PRG/CNDD/SGPRG/2010 promulguant la Constitution adoptée par le Conseil National de la Transition le 19 avril 2010 (Franca).
  3. Guinea's Constitution of 2010 (Angla). constituteproject.org. URL vidita ye la 9ma di julio 2019.
  4. (2005, p. 38.). Early Marriage A Harmful Traditional Practice - A Statistical Exploration. UNICEF.
  5. Africa: An Encyclopedia of Culture and Society [3 volumi] - Autoro: Toyin Falola e Daniel Jean-Jacques. Publikigita da ABC-CLIO. Dato di publikigo: 14ma di decembro 2015. Idiomo: Angla.


Nedependanta stati en Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Eswatini | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | Sao Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe
Nesuverena teritorii
Ceuta | Kanarii | Madeira | Melilla | Ocidental Sahara | Mayotte | Reunion | Sokotra
Nedependo ne agnoskata
Somalilando | Puntlando