Historio di Aljeria

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Loki ube restaji de la "kulturo Ibero-Mauritana" (verde obskura) trovesis.
Pikturi trovita en Tassili n'Ajjer.

Hominidi ja habitis nuna Aljeria cirkum 2 milion yari ante nun. En la regiono Ain Hanech trovesis restaji pri homala okupeso de 200,000 yari aK. Cirkum la nuna urbo Oran trovesis restaji di petra lami, produktita da la nomizita "kulturo Ibero-Mauritana", qua expansis su tra litora regioni di Maghreb inter 15,000 e 10,000 aK. Neolitika populi ja praktikis agrokultivo ed edukado di bestii cirkume 11,000 yari aK. Ta populi intermariajis dum la yarcenti e pose divenis konocita kom Berberi.

Cirkum 7,000 yari ante num existis vasta pastureyi en la regiono di Tassili n'Ajjer. La populi qua habitis la regiono lasis granda quanto di pikturi pri la animali qui vivis en la regiono.

Romana teatro en Djemila.

La regiono konocesis kom Numidia dal Romani. La rejio di Numidia havis relati kun Romani, Kartagani e Greki. Pos 1000 aK Kartagani establisis su en litoro. Berberi sizis l'oportuneso kreita da la Punika militi (264 aK til 146 aK) por divenir nedependanta de Kartago. En 200 aK la regiono esis itere okupita dal Romani. Kande Westala Roman imperio krulis en 476, kelka regioni habitita dal Berberi itere divenis nedependanta, dum ke vandali okupis altra regioni. Berbera princii rezistis kontre l'unesma ataki dal kalifio Umiyad, de 670 til 708.

Kalifio Fatimida.

Dum la 8ma yarcento Arabi okupis la regiono, qua guvernesis da diversa Islamala dinastii. La nordo di Afrika esis berso por sennombra suvereni, santi e studiisti dum la mezepoko, exemple Judah ibn Kuraish, l'unesma studiisto pri gramatiko qua konjektis pri l'existo dil "Afroaziana familio di lingui". La kalifio Fatimida instalis su en la regiono dum la 10ma yarcento e lua rejio inkluzis teritorii de nuna Aljeria til Palestina.

Aljeria en 1519, kande Hispania kontrolis kelka inkluzi en lua litoro.

Dum la 16ma yarcento Hispani okupis kelka urbeti an lua litoro: Mers El Kebir (1505), Oran (1509, Aljer e Bugia (1510). Hispaniani abandonis Aljer en 1529, Bugia en 1554, e Mers El Kebir ed Oran en 1708. En 1732 li rikonquestis Oran e Mers El Kebir, ma en 1792 Hispana rejulo Carlos la 4ma vendis la du urbi al bey (Otomana) di Aljer.

En 1830 sub la pretexto di desrespektajo a lua konsulo, Francia invadis Aljeria[1]. La konquesto esis extreme sangoza. La violento e l'epidemii diminutis la habitantaro di Aljeria en preske 1/3, de 1830 til 1872.

Inter 1825 e 1847 cirkum 50,000 Franciani enmigris vers Aljeria[2] ma la konquesto esis lenta por la rezisto dal Aljeriani. La koloniigisti beneficis su de konfisko di komunala tereni e l'uzajo di moderna tekniki, qui plubonigis l'agrokultivala produktado. La tensi inter indijena habitanti e Franci pokope pluintensigesis, e fine en 1954 komencis un milito kontre Franc okupeso.

Ahmed Ben Bella, unesma prezidanto di Aljeria.

Ye la 5ma di julio 1962 pos paco-pakto kun Franca guvernerio, Aljeria divenis nedependanta. Abdur Rahman Farès esis lua unesma statestro, e Ahmed Ben Bella, chefo di la Fronto por Nacionala Libereso - FLN - divenis lua unesma prezidanto. Ben Bella guvernis de 1963 til la 19ma di junio 1965, kande ilu revokesis de povo da lua ex-aliancito, kolonelo Houari Boumédiène. Boumédiène nacionaligis l'extraktado di petrolo.

Boumédiènne mortis en 1978, e lua sucedinto Chadli Bendjedid esis plu liberala. Ilu diminutis l'interveno dil stato en l'ekonomio. En 1991 militisti intervenis en elekto por preventar vinko dil partiso Front Islamique du Salut ("Islamana fronto por nacionala salveso"). To rezultis interna milito. Militisti forcis la renunco di Bendjedid ye la 11ma di januaro 1992 e Mohamed Boudiaf asumis povo, ma ye la 29ma di junio sam yaro ilu asasinesis. On kalkulas ke de 1992 til 2002 cirkum 160,000 personi mortis pro ataki dal Armizita Islamala Grupo, e dal Islamala Armeo por Salveso.

En 2002 la precipua gerilera* grupi ja kapitulacis o destruktesis. Granda parto di Aljeria rekovris su ekonomiale de l'interna milito.

En 2008 la konstituco di lando modifikesis por establisar limito pri rielekto dil prezidanto. To permisis Abdelaziz Bouteflika (prezidanto pos 1999) disputar la prezidanteso itere en 2009. Bouteflika ganis e promisis un programo por nacionala rikoncilio, e spensar 150 miliardi di dolari por krear 3 milioni di nova taski, konstruktar 1 milion nova domi, e durar la modernigo di la substrukturi e di la publika sektoro.[3]

Ye la 28ma di decembro 2010 komencis protesti kontre la guvernerio de Bouteflika, simila a protesti qua eventis en altra Nord-Afrikana e Mez-Orientala landi.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Alistair Horne, (2006). A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962 (New York Review Books Classics). 1755 Broadway, New York, NY 10019: NYRB Classics. pp. 29-30
  2. France - Republic, Monarchy, and Empire By Keith Randell
  3. Foreign and Commonwealth Office (31ma di decembro 2012). "Country Profile:Algeria".

Bibliografio[redaktar | edit source]

  • Ageron, Charles Robert, and Michael Brett. Modern Algeria: A History from 1830 to the Present (1992)
  • Horne, Alistair. A Savage War of Peace: Algeria 1954-1962 (2006)
  • Le Sueur, James D. Algeria Since 1989: Between Terror and Democracy (2010) excerpt and text search
  • Ruedy, John. Modern Algeria: The Origins and Development of a Nation (2nd ed. 2005)
  • Sessions, Jennifer E. By Sword and Plow: France and the Conquest of Algeria (Cornell University Press; 2011) 352 pages
  • Stora, Benjamin, et al. Algeria, 1830-2000: A Short History (2004) excerpt and text search


LocationAfrica.png
Historio di Afrika
Aljeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Centrafrika | Chad | Demokratial Republiko Kongo | Djibuti | Egiptia | Equatorala Guinea | Eritrea | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Guinea | Guinea Bisau | Ivora Rivo | Kabo Verda | Kamerun | Kenia | Komori | Kongo | Lesotho | Liberia | Libia | Madagaskar | Malawi | Mali | Maroko | Maurico | Mauritania | Mozambik | Namibia | Nigeria | Nijer | Ruanda | San-Tome e Principe | Senegal | Sierra Leone | Seycheli | Somalia | Sudafrika | Sudan | Sud-Sudan | Swazilando | Tanzania | Tunizia | Togo | Uganda | Zambia | Zimbabwe