Irez a kontenajo

Ido

De Wikipedio
Ido
Ido
Parolata en: Plura landi
Regiono: Precipue Europa
Quanto di parolanti: >100-200 personi
Rango: 266
Klasifikuro: Helpolinguo
Oficala stando
Oficala linguo en:
Regulata da: Uniono por la Linguo Internaciona Ido
Kodexi
ISO 639-1: io
ISO 639-2: ido
ISO 639-3: {{{Iso3}}}
Standardo di Ido
Videz anke: – Linguaro

Ido esas konstruktita linguo derivante de Reformita Esperanto (reformita linguo konstruktita de Esperanto, facita da la originala kreinto di Esperanto) adoptita kom Esperanto reformita en Paris da la Delegitaro (Délégation pour l’adoption d’une langue auxiliaire internationale) ye la 24ma di oktobro 1907. Ido kreesis por havar poka polisemio, esas sat konciza, facile lernebla e uzebla. Ol kreesis por esar Internaciona auxiliara linguo por personi de diversa origini e esas la maxim sucesoza de la multa Esperanto-derivaji, quin on nomizas Esperantidoj.

Fondita en 1907 da Louis Couturat e Louis de Beaufront, Ido originale kreesis pro volo pri reformar defekti percepita en Esperanto, linguo kreita 20 yari ante por faciligar l'internaciona komuniko. La nomo "Ido" originas de Esperanto-vorto "ido", signifikanta "infanto",[1] nam Ido esas "decendanto" di Esperanto. Pos sua komenco, Ido recevis suporto di ULI de la Esperanto-komunitato. Tamen, problemi eventis pos la subita morto en 1914 di un ek sua maxim influanta adepti, Louis Couturat. En 1928, Otto Jespersen abandonis Ido-movado por developar sua propra linguo Novial. Pro du motivi, Ido perdis populareso: unesme, aparo di skismi inter rivala reform-projekti; e duesme, nekompreno ke Ido povus esar propozo por internaciona linguo. Ca obstakli febleskis la movado, tamen Interreto kontributis a rivivigo di populareso di la linguo.

Ido uzas la sama 26 literi kam l'alfabeto del Angla, sen diakritiko. Lua vortaro originas del Angla, Franca, Germana, Italiana, Latina, Rusa, Hispana e Portugalana, ed esas facile komprenebla da personi qui studiis Esperanto.

Multa literaturala verki tradukesis ad Ido,[2] inkluzante Le Petit Prince/The Little Prince (La Princeto),[3] la Psalmaro (libro di la Biblo), e La Evangelio di Lukas.[4] Cirkume yaro 2000, existis cirkume 100-200 Ido-parolanti en la mondo, mem se plu recenta evalui montras la nombro di parolanti proxime a 1.000-5.000.[5][6] En 2022, Ido havis 26 denaska parolanti en Finlando.[7]

Historio[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Historio di Ido
Ica artiklo bezonas revizo da ula persono qua konocas ambe Ido, ed ica temo ciencala, teknologiala, matematikala, filozofiala, sportala, edc.
Ka vu povas helpar ni revizar ol?

Ja existis la ideo ke Esperanto bezonis reformo pos la unesma yari di lua fondo. Por reformar Esperanto, Zamenhof publikigis reformo sugestajo en 1894, qua esis rapide refuzinta poste da la Esperanto-komunitato.

Dum la renkontro di la Delegitaro, en Paris, ye 15ma di oktobro 1907, pos la kreado di la komitato qua decidis internaciona normigita linguo, inter la propozi por la adoptado di auxiliara linguo, anonima skriptisto identifikita kom "Ido" prezentis reformo di Esperanto simila a la reformo di 1894, qua esis subtenata da Louis de Beaufront, un ek la reprezentanti di Esperanto ante la komitato di la Delegitaro.

Je la fino di la renkontro, la elekto esis, en principo, di Esperanto kun la reformi propozita da la anonima skriptisto identifikita kom Ido, qua pose deskovresis esar la propra Louis de Beaufront, agante kun Louis Couturat, un ek la fondinti di la Delegitaro.

L'ideo[redaktar | redaktar fonto]

La skopo di Ido esas esar "la maxim facila linguo por la maxim granda quanto de homi" ed anke "la duesma linguo por internaciona relati". Ido selektas sua vorti de la nomizita "fonto-lingui": Angla, Franca, Germana, Hispana, Italiana e Rusa (segun alfabetala ordino). Ica lingui (ofte mencionata segun l'abreviuro AFGHIR) esas parolata da multega milioni de homi e havas multa komuna radiki. Yen exemplo pri sis Ido-vorti e la korespondanta formi en la sis fonto-lingui:

Ido Angla Franca Germana Hispana Italiana Rusa
naciono nation nation Nation nación nazione нация (nácija)
skolo school école Schule escuela scuola школа (škóla)
versiono version version Version versión versione версия (vérsija)
maro sea (marine, edc.) mer Meer mar mare море (móre)
yuna young jeune jung joven giovane юный (júnyj)
kavalo horse (cavalry, edc.) cheval Pferd (Kavallerie, edc.) caballo cavallo лошадь (lóšadʹ) - kavalo, кобы́ла (kobýla) - kavalino

Principi di Ido[redaktar | redaktar fonto]

Ti principi aparas en la Studyo pri la derivado da Couturat[8].

  • Principo di unikeso: A singla formo di derivado devas do korespondar specala senco (o chanjo di senco).
  • Principo di renversebleso: Se on transiras de un vorto ad altra vorto samfamilya per ula regulo, on devas transirar, inverse, de ca lasta a l'unesma per regulo exakte inversa.

Kritiki kontre Esperanto[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Kritiki kontre Esperanto

Esperanto recevis de lua komenco e duras recevar, plursorta kritiki. Yen kelka punti:

  • Esperanto esas sexuale diskriminacema. Multa Esperanto-vorti esas naturale maskula e produktas femina formi per adjuntar la sufixo -in (ne existas specala sufixo por indikar maskuli): patro ("patro") > patrino ("matro"), viro ("viro") > virino ("muliero"), onklo ("onklulo") > onklino ("onklino"). edc. Pri certena vorti on vane diskutas ka li esas sexuale neutra o determinita. Exemple, segun certena uzanti, amiko esas sexuale neutra (do signifikanta "amikulo" od "amikino"), ma segun altri ol esas vorto nur maskula (do signifikanta nur "amikulo").
  • En Esperanto existas sis literi supersignizita netrovebla en altra lingui: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ, quo desfaciligas la uzo di la linguo per komputeri, poshtelefonili ed altra aparati.
  • La fonemo /x/ (ĥ) existas en la Hispana e la Rusa, ma multa homi altralingua apene povas pronuncar ol.
  • Esperanto havas superflua vorti de anciena lingui: kaj ed -oj/-aj venas del Anciena Greka e ne trovesas en la moderna Greka (και en la nuna Greka pronuncesas ke, ed -oj/-aj trovesas nur en la maskula pluralo -oi, ma ne uzesas omnaloke). Kontraste, l'Idala vorto por kaj (e/ed) esas trovata en multa lingui (kom e, ed, et, y, i), e ne nur Latina (videz), e l'Idala dezinenco por -oj, (-i) esas trovata en l'Italiana, Rumaniana, Rusa e plusa Slava lingui.
  • Obskura etimologio di kelke frequa vorti, exemple edzo ("spozulo"), ĝi ("olu").
  • Deformacita radiki, exemple farti ("standar"), del Germana Wohlfahrt ("prospero"), kompozita ek Wohl ("komforto, prospero") e Fahrt ("veho, voyajo"). Do Zamenhof tranchis la vorto e prenis nur la duesma parto, ma farti e Fahrt havas tote diferanta signifiki.
  • Interakordo di adjektivi e substantivi ed obliganta akuzativo. La Angla (inter multa altra lingui) pruvas ke ica gramatikala traiti esas superflua e ne faciligas la interkompreno.
  • Vorti kun poka susteno internaciona. Exemple, aĉeti esas nur Franca (acheter), kontre ke komprar sustenesas dal Hispana/Portugalana/Kataluniana comprar, Italiana comprare e Rumaniana cumpăra ed anke kelke memorigas korespondanta (quankam ne samorigina) formi Germanala (Germana kaufen, Nederlandana kopen, Sueda köpa, Islandana kaupa) e Slava (i.a. Polona kupować, Cheka kupovat).
  • Esperanto esas linguo fixigita por sempre dal tale nomizita Fundamento e do ne povas evolucionar nek emendar la defekti o neoportunaji inheranta en irga verko homal, precipue en verko produktita da nur un homo, mem se tre talentoza.

Fonologio[redaktar | redaktar fonto]

Ido havas entote 24 diferanta fonemi, di qui 19 esas konsonanti e 5 esas vokali. La fonemi esas:

Konsonanti
Bilabiala Labio-dentala Alveolara Pos-alveolara Palatala Velara Glotala
Klozita p · b t · d k · g
Nazala m n
Tapotala o frapala ɾ~r
Afrikata
Frikativa f · v s · z ʃ · ʒ h
Aproximantala j w
Laterala-aproximantala l
Vokali
Avana Dopa
Klozita i u
Mimeza e ~ ɛ o ~ ɔ
Apertita a

L'acento en Ido omnatempe pozesas sur la duesma-a-lasta silabo - incidento, encefalo, broshuro, ecelante, anciena, aquo, pekunio. Sur l'infinitivo, l'acento esas sur la finala silabo. To esas por montrar la diferanta konjuncioni plu extra (esas kontre esar) - savar, donar, entraprezar.

Ortografio[redaktar | redaktar fonto]

Ido havas entote 26 literi, trovata en preske omna lingui uzanta la Latina alfabeto. La literi esas:

Literi a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z
Fono en IFA /a/ /b/ /ts/ /d/ /e/~/ɛ/ /f/ /g/ /h/ /i/ /ʒ/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/~/ɔ/ /p/ /k/ /ɾ/~/r/ /s/ /t/ /u/ /v/ /w/ /ks/ /j/ /z/
  • La Fono /ts/ nulatempe trovesas kom ts, la litero c esas la sola karaktero trasanta la fono.
  • La litero e povas pronuncesar kom /e/ od /ɛ/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /e/ esas la maxim apta.
  • La litero o povas pronuncesar kom /o/ od /ɔ/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /o/ esas la maxim apta.
  • q nur trovesas en la diagramo: qu, pronuncata: /kw/. La fono /kw/ nulatempe trovesas kom kw, la diagramo qu esas la sola karaktero trasanta la fono.
  • La litero r povas pronuncesar kom /ɾ/ od /r/, dependanta se quon la parolanto esas maxim komfortoza kun. Ma /ɾ/ esas la maxim apta.
  • La fono /ks/ nulatempe trovesas kom ks, la litero x esas la sola karaktero trasar la fono.

Ido havas tri diagrami, li esas:

Diagrami ch qu sh
Fono en IFA /tʃ/ /kw/ /ʃ/

Ido anke havas du diftongi, li esas:

Diftongi au eu
Fono en IFA /aw/ /ew/

Gramatiko[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Gramatiko di Ido

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Ido-literaturo

Exemplo[redaktar | redaktar fonto]

Yen la Patro nia en Ido, tradukita da L. de Beaufront[9], komparata ad ordinara versioni en la sis fonto-lingui:

Ido Angla Franca Germana
Patro nia qua esas en la cieli, Our Father in heaven, Notre Père, qui êtes aux cieux ; Vater unser, der Du bist im Himmel.
Vua nomo santigesez; hallowed be your name. Que votre nom soit sanctifié ; Geheiliget werde Dein Name.
Vua regno arivez; Your kingdom come, Que votre règne arrive ; Zu uns komme Dein Reich.
Vua volo esez obediata, your will be done, Que votre volonté soit faite Dein Wille geschehe
Quale en la cielo, anke (tale) sur la tero. on earth, as it is in heaven. Sur la terre comme au ciel. wie im Himmel also auch auf Erden.
Nia singladi’ panon donez a ni cadie, Give us this day our daily bread, Donnez-nous aujourd'hui notre pain quotidien. Unser tägliches Brot gib uns heute
E remisez a ni nia debaji, and forgive us our debts, Pardonnez-nous nos offenses, und vergib uns unsere Schuld,
Quale anke ni remisas a nia debanti, as we also have forgiven our debtors. Comme nous pardonnons à ceux qui nous ont offensés. wie auch wir vergeben unsern Schuldigern.
E ne duktez ni aden la tento, And lead us not into temptation, Et ne nous laissez pas succomber à la tentation. Und führe uns nicht in Versuchung,
Ma liberigez ni de lo mala. but deliver us from evil. Mais délivrez-nous du mal. sondern erlöse uns von dem Übel.
Hispana Italiana Rusa
Padre nuestro, que estás en los cielos, Padre nostro, che sei nei cieli, Отец наш на Небесах,
santificado sea tu Nombre; sia santificato il tuo nome, Пусть прославится Твоё имя,
venga a nosotros tu Reino; venga il tuo regno, Пусть придёт Твоё царство,
hágase tu Voluntad sia fatta la tua volontà пусть исполнится и на Земле воля Твоя,
así en la tierra como en el cielo. come in cielo anche in terra. как на Небе.
Nuestro pan cotidiano dánosle hoy; Dacci oggi il nostro pane quotidiano, Дай нам сегодня насущный наш хлеб.
y perdónanos nuestras deudas, e rimetti a noi i nostri debiti, И прости нам наши долги
así como nosotros hemos perdonado a nuestros deudores; come anche noi li rimettiamo ai nostri debitori как и мы прощаем тех, кто нам должен.
no nos dejes caer en tentación, e non esporci alla tentazione, Не подвергай нас испытанию,
mas líbranos del mal. ma liberaci dal Male. но защити нас от Злодея.

Galerio[redaktar | redaktar fonto]

La kanto "Mea horizonto" en Ido.

Lektez anke pri[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Esperanto-English Dictionary - URL vidita ye 12ma di februaro 2012. 
  2. Libreyo - Dato di publikigo: 27ma di januaro 2018. Idiomo: Ido.
  3. Autoro: Antoine de Saint-Exupéry. La Princeto  Dato di publikigo: 2013.  URL vidita ye 27ma di decembro 2018.  Idiomo: Ido. 
  4. Evangelio da Santa Lukas - Dato di publikigo: 1926. URL vidita ye 27ma di decembro 2018. Idiomo: Ido.
  5. Ido language, alphabet and pronunciation - Publikigita da omniglot.com. URL vidita ye 2020-09-25. 
  6. Blanke (2000), citita da Sabine Fiedler, che Autoro: Walter de Gruyter. Phraseology / Phraseologie  Dato di publikigo: 2007.  Pagino/pagini: 779. Videz chapitro: Phraseology in planned languages.
  7. / StatFin / Population structure / 11rm -- Language according to sex by municipality, 1990-2022 - Publikigita da PxWeb. URL vidita ye 4ma di februaro 2024. Idiomo: Angla.
  8. Studyo pri la derivado
  9. Bulletin Français-Ido de la Langue Auxiliaire, nr-i 73-74, nov.-dec. 1924, p. 288

Extera ligili[redaktar | redaktar fonto]