Occidental

De Wikipedio
Irez a navigado Irez a serchilo
Commons-emblem-trademark-issue.svg
Ica artiklo bezonas revizo gramatikala. – Ka vu povas helpar ni revizar ica artiklo?
Occidental / Interlingue
Parolata en: {{{Parolata_en}}}
Regiono: {{{Regioni_di_mondo}}}
Quanto di parolanti: {{{Tota_parolanti}}}
Rango: {{{Rango}}}
Klasifikuro: Konstruktita linguo
 • Helpolinguo
  • Occidental
Oficala stando
Oficala linguo en: {{{Ube_esas_oficala}}}
Regulata da: Interlingue-Union
Kodexi
ISO 639-1: ie
ISO 639-2: ile
ISO 639-3: {{{Iso3}}}
Unde yelb.svg
Extenseso dil {{{nomo}}}
Videz anke: helpanta linguo – Linguaro

Occidental o Interlingue (ne konfundeskez kun Interlingua) esas konstruktita helpolinguo kreita en 1922 da Edgar de Wahl.

La precipua idei en lua memorando esis:

  1. Ke nula existanta sistemo esas apta;
  2. Ke l'internaciona linguo konstruktenda fondesez sur l'internaciona linguala materio;
  3. Ke tala projeto havez sua propra sistemo di vorto-formaco;
  4. Ke ol posedez gramatiko qua produktas nula nenaturala formi.

Per 'naturala' od 'internaciona' de Wahl intencis deskriptar ita formi ja konocata per diversa Europana lingui. Ica idei ne aceptesis da la Delegaciono, e de Wahl pose elaboris sua propra sistemo, til ke en 1922 ilu publikigis sua propra linguo Occidental, en la jurnalo Kosmoglott, plu tarde Cosmoglotta. Ilu riasertis sua principi en diskuto kun Otto Jespersen en 1935 (Novialiste nro. 6) e postulis da internaciona linguo ke olu respektez la komuna legi di etniala lingui, to esas:

  1. Ol devas esar organala, vivanta, kreskanta segun sua propra legi, aceptante nova elementi;
  2. Por ica specala skopo ol devas fondesar sur l'internaciona formi komuna en l'Europana lingui pri fonetiko, espelo ed expreso-manieri.

- Henry Jacob, A Planned Auxiliary Language (1947)

Depos la Duesma mondomilito, Occidental chanjis olua nomo aden Interlingue; ne konfundeskez kun Interlingua.

Historio ed aktiveso[redaktar | redaktar fonto]

Komenco[redaktar | redaktar fonto]

Edgar de Wahl anuncis la kreo de Occidental en 1922 kun la unesma edituro dil revuo Cosmoglotta, publikigita en Tallinn, Estonia sub la nomo Kosmoglott[1]. Occidental esis la produkto di yari di personal experimentado sub la nom Auli (auxiliara linguo), qua il uzis de 1906 til 1921 e qua poste ganis la surnomo pre-Occidental[2]. De Wahl, originale partisano de Volapük e poste de Esperanto, komencis la kreado de Occidental post la faliata votado por reformar Esperanto en 1894[3].

Dum la developo dil linguo, Wahl explikis lua aprocho en letro a konocato la Barono d'Orczy skribita en Auli.

Epoko di Wien, e Duesma mondomilito[redaktar | redaktar fonto]

La nomizita "epoko di Wien" esis epoko di de financala stabileso. Kun la helpo di du importanta samideani, Hans Hörbiger (anke de Wien) e G.A. Moore (de London), Cosmoglotta prosperis malgre l'ekonomiala krizo. Pos li du mortis en 1931, Cosmoglotta esis itere forsita dependar di revenuo de aboni e ripublikigadi.

La kreskanta movado komencis kampaniar plu energioze pro Occidental en la frua dekado de 1930, lev-povante lua lektebleso ye unesma vido kontaktante organizuri quale kompanii, ambasaderii, imprimuri e li Ligo di la nacioni kun letri tote en Occidental, ke ofte komprenesis e respondesis. Registrajo de parolata Occidental en gramofono por distributo unesme facesis en ica periodo.

La yari de 1935 til 1939 esis partikulare aktiva por Cosmoglotta e duesma edituro de jurnalo publikigis.

Stagno e revivigo[redaktar | redaktar fonto]

Dum ke migrado de tante multa uzanti a Interlingua severe febligis Interlingue, la konsequanta falo en aktiveso esis gradopa ed evenits dum dekyari. Cosmoglotta B cesis esar publikigita pos 1950, e la frequeso de Cosmoglotta A komencis falar gradope: unfoye omna duesma monato de 1952, e pose unfoye omna trimestro de 1963. Altra bnuletini in Interlingue duris aparante dum ica tempo tale quale Cive del Munde (Suisia), Voce de Praha (Chekoslovakia), Sved Interlinguist (Suedia), International Memorandum (Unionita Rejio), Interlinguistic Novas (Francia), Jurnale Scolari International (Francia), Buletine Pedagogic International (Francia), Super li Frontieras (Francia), Interlingue-Postillon (1958, Germania), Novas de Oriente (1958, Japonia), Amicitie european (1959, Suisia), Teorie e practica (Suisia-Checkoslovakia, 1967), e Novas in Interlingue (Chekoslovakia, 1971).

Ortografio[redaktar | redaktar fonto]

Occidental havas la sama alfabeto kam Ido, kun tre simila pronuncado.

Litero A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
IFA /a/ /b/ /k/, /ts/ /d/ /e/ /f/ /g/, /dʒ/ /h/ /i/ /ʒ/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /k/ /r/ /s/, /z/ /t/, /ts/ /u/ /v/ /w/ /ks/ /j/, /y/ /z/
  • c pronuncesas kom /ts/ antee e, i, y, altraloke /k/
  • cc pronuncesas kom /kts/ antee e, i, y, altraloke /k/
  • g e gg pronuncesas kom /dʒ/ antee e, i, y, altraloke /g/
  • gu pronuncesas kom /gw/ antee vokali, altraloke /gu/
  • ni pronuncesas kom /ɲ/ antee vokali, altraloke /ni/
  • s pronuncesas kom /z/ meza du vokali, altraloke /s/
  • t ed i pluse un altra vokalo kondutas kom c, altraloke /t/

Gramatiko[redaktar | redaktar fonto]

La personala pronomi[redaktar | redaktar fonto]

singulara plurala indefinita
1ma 2ma 3ma 1ma 2ma 3ma
mask. fem. neut. mask. fem. neut.
Occidental yo tu il illa/ella it noi vu illos illas ili on
Ido me tu/vu ilu elu olu ni vi ili eli li onu

Literaturo[redaktar | redaktar fonto]

La plu parto del literaturala texti skribita en Occidental, publikesis en Cosmoglotta. Altri texti publikesis en la revuo Helvetia e un mikra quanteso esis publikita kom libri.

Lasta verki[redaktar | redaktar fonto]

  • Li Romance de Photogen e Nycteris da George MacDonald, e tradukita da David MacLeod ye 2019[4].
  • Kinderseele, da Hermann Hesse, tradukita da Dave MacLeod in januaro 2021.
  • Li últim rendevú o esque rendevús es dangerosi?, de Dorlota Burdon publikita en marto 2021[5].
  • Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas, skribita da Vicente Costalago[6] e publikita ye 27 marto 2021.
  • Antologie hispan, skribita da Vicente Costalago[7] e publikita ye 9 augusto 2021.
  • Fabules, racontas e mites, skribita da Vicente Costalago [8] e publikita ye 20 decembro 2021.
  • Li tresor de Fluvglant, skribita da Vicente Costalago[9] e publikita ye 22 februaro 2022.

Exemplo[redaktar | redaktar fonto]

Yen Patro nia inter Occidental, Ido ed Interlingua.

Occidental Ido Interlingua
Patre nor, qui es in li cieles, Patro nia qua esas en la cieli, Patre nostre, qui es in le celos,
mey tui nómine esser sanctificat, Vua nomo santigesez; que tu nomine sia sanctificate;
mey tui regnia venir, Vua regno arivez; que tu regno veni;
mey tui vole esser fat, Vua volo esez obediata, que tu voluntate sia facite
qualmen in li cieles talmen anc sur li terre. Quale en la cielo, anke (tale) sur la tero. como in le celo, etiam super le terra.
Da nos hodie nor pan omnidial, Nia singladi’ panon donez a ni cadie, Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona nor débites, E remisez a ni nia debaji, e pardona a nos nostre debitas
qualmen anc noi pardona nor debitores. Quale anke ni remisas a nia debanti, como etiam nos los pardona a nostre debitores.
E ne inducte nos in tentation, E ne duktez ni aden la tento, E non induce nos in tentation,
ma libera nos de lu mal. Ma liberigez ni de lo mala. sed libera nos del mal.
Occidental Li Interlingue-Union es li central organisation international, quel accelera Interlingue. Li IU existe de 1929 e currentmen have su sede in Svissia. Li Union es absolut neutral in li campes politic, religiós e altris.
Ido L'Interlingue-Union esas la prima organizuro internaciona, qua incitas Interlingue (Occidental). L'IU existesas depos 1929 ed esas nune lokizita en Suisia. L'uniono esas tote neutra pri politiko, religio ed altri.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Kosmoglott, 1922, p. 1.
  2. Cosmoglotta B, 1945, p. 8.
  3. Cosmoglotta A, 1946, p. 18.
  4. Li Romance de Photogen e Nycteris
  5. archive.org
  6. Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas
  7. Antologie hispan
  8. Fabules, racontas e mites
  9. Li tresor de Fluvglant