Katalunia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
Comunitat Autònoma de Catalunya
Comunidad Autónoma de Cataluña
Comunautat Autonoma de Catalonha
Flag of Catalonia.svg Coat of Arms of Catalonia.svg
Chef-urbo
lojanti (yaro)
Barcelona
1,593,075 (2005)
Altra urbi L'Hospitalet de Llobregat, Badalona
Lingui Kastiliana, Kataluniana e Aranana linguo
Localización de Cataluña.svg
Prezidanto di la Generalitat de Catalunya Artur Mas
Surfaco 32,114 km²
Lojanti
Lojanto-denseso
6,995,206 (2005)
217,82/km²
Oficala pagino http://www.gencat.cat

Katalunia (Catalunya en la Kataluniana, Catalonha en l'Aranana e Cataluña en la Hispaniana) esas autonoma regiono di Hispania. Ol jacas en nord-esto di Hispaniana teritorio. En nordo, esas vicino di Andora e Francia.

Bazala fakti pri Katalunia.

Historio[redaktar | edit source]

Ye 987 la komto di Barcelona ne aceptis Franciana rejulo Hugues Capet e lia nova dinastio. Ye 1137 komto Ramon Berenguer 4ma mariajis kun la rejino Peyronela de Aragono ed establisis dinastiala uniono kun la Rejio di Aragon.

Nur ye 1258 Francia abandonis lua pretendo super Katalunia. Kom parto di Aragon Katalunia divenis importanta marala povo, ed expandis vers Valencia, Baleari, ed anke Sardinia e Sicilia.

Dum la 14ma yarcento ja kom Princio di Katalunia, la regiono divenis importanta por la komerco en Mediteraneo, ma kun la desaparo di Aragono kom nedependanta stato, la regiono dekadis. La dekado lastis til la komenco di industriizo di Hispania.

Dum la 19ma yarcento komencis la Renaixença, kulturala movado por la rekupero di Kataluniana kom linguo di kulturo. Dum la sequant yardeki aparis l'ideo di politikal autonomio e nedependeso.

Geografio[redaktar | edit source]

Reliefo di Katalunia:

██ Pirenei

██ Pre-Pirenei

██ Centrala Depreso

██ Mikra monti en la regiono di centrala depreso

██ Transversa montaro

██  Pre-litorala montaro

██ Litorala montaro

██ Litorala e prelitorala depresi

Katalunia havas 580 km di litoro e havas tri unesi di reliefo. En nordo jacas la Pirenei, montaro en la frontiero inter Hispania, Andora e Francia. En la centro di la regiono existas depreso (Centrala Depreso) en la valo di Ebro. Paralel a litoro jacas du montareti: la Cordillera Litoral (en Kataluniana, Serralada Litoral Catalana) e la Cordillera Prelitoral (en Kataluniana, Serralada Prelitoral).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Katalunia havas industriala tradiciono ek la 19ma yarcento. En l'aktualeso l'industrio, la turismo e la servici esas la precipua ekonomiala sektori di Katalunia.

Substrukturo[redaktar | edit source]

Katalunia esas bone komunikita per tero, maro ed aero. Por acesar per tero ol existas amplia reto di voyi e treni.

Lingui[redaktar | edit source]

En Katalunia parolesas plura lingui, esanta la precipua la Kataluniana e la Hispaniana. Segun la Statuto di Autonomeso, amba lingui, kun l'Ocitaniana (en lu Aranana varianto) esas oficiala. Ultre, la Kataluniana konsideresas propra linguo di Katalunia e l'Aranesa, lingua propra di Valo di Aran. Generale, la Kataluniani esas bilingua e konocas dua precipua lingui.

La Kataluniana extensas ultre la Kataluniana teritorio. En Katalunia parolesas la du precipua bloki dil linguo. Orientala havas quale maxim exponento la centrala dialekto, qua parolesas en komarki dil nordo di Tarragona, Barcelona e Girona, en qua regiono dil Pirinei trovesas traiti dil nordala Kataluniana. L'Ocidentala esas propra di ocidentala komarki di Katalunia (provinco di Lleida ed sudo di Tarragona) e prizentas traiti simila al Valenciana, kon qua formas kontinuo ed en qua interseko trovesas la Tortosina.

La Hispaniana esas la maxim parolata linguo en Katalunia, superesanta la Kataluniana kam matrala linguo. La Hispaniana uzesas precipua en urban arei, esanta specale supera en Metropolitan areo di Barcelona ed en Camp de Tarragona.

L'Aranana esas matrala linguo dil 22,4 dil populaciono dil Aran-Valo, propra dil 27,1% e habituala dil 23,4%.

Linguistikala legaro[redaktar | edit source]

Legala konsidero de lingua variabas de demokratiala Transito. La Hispaniana Konstituco di 1978 mencias en lua triesma artiklo la Kastiliana kom "la Hispaniana linguo oficiala di la Stato", tale kom l'altra Hispaniana lingui "oficala en lua rispektiva Autonoma Komunesi segun lia Statuti".[1] Konsonance, la Statuto di Autonomeso di Katalunia di 1979, oficialigas la Kastiliana e la Kataluniana kom oficiala lingui di Katalunia (la Kataluniana en Kataluni, e la Kastiliana nam esas oficiala di Hispania).[2] La Statuto di Autonomeso di Katalunia di 2006 ultre asekuras ke "omna personi havas yuro a uzar ambi e la civitani di Katalunina havas la yuro e la devo di konocalar li".[2] Sama artiklo precizas ke la propa linguo di Katalunia esas la Kataluniana, e "kom tala, la Kataluniana esas la linguo di normala uzado e preferanta en publik administracioni e di la moyeni di publika komuniko di Kataluni, ed esas anke la linguo normale uzata en aprendizado en docajo".[2] Fine, l'Aranana (nome donacita a l'Ocitana parolata en la Valo di Aran) esas la linguo di ita tereitorio ed anke oficala en Katalunia. En la sama Statuto di Autonomeso chapitro esas dedicita a determinar la yuro di ne diskriminesar pro linguala kauzi e garantias la valideso e la uzado di amba lingui en publik administrado ed altra oficiala institucuri.[3]

Cetera aferi[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. Artículo 3 de la Constitución Española
  2. 2.0 2.1 2.2 Artículo 6 del Estatuto de Autonomía de Cataluña
  3. Estatuto de Autonomía de Cataluña, Capítulo III. Derechos y deberes lingüísticos (Artículos del 32 al 36)
Hispaniana flago Autonoma regioni di Hispania IHispaniana flago
AndaluziaAragonoAsturiaBaleariBaskiaExtremaduraGalisiaKanariiKantabriaKastilia e LeonKastilia-La ManchaKataluniaMadridMurciaNavarraLa RiojaValencia
Autonoma urbi: CeutaMelilla Suverena teritorii: ChafarinasVélez de la GomeraAlhucemas