Kataluniana linguo

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
Kataluniana (Català)
Parolata en: Andora, Hispania, Francia, Italia
Regiono: Europa Ocidentala
Tota parolanti: 8 milioni (1ma linguo), 3 milioni (2ma linguo)
Rango:
Klasifiko: Indo-Europana
 Romana lingui
  Westala grupo
   Ocitano-Latinida linguaro
    Kataluniana
Oficala stando
Oficala linguo di: Andora, Katalunia, Valencia, Baleari
Regulata da: Institut d'Estudis Catalans
Kodi
ISO 639-1 ct
ISO 639-2 cat
Catalan in Europe.png
Loki ube parolesas la Kataluniana.
Videz anke: Indo-Europana linguaroLinguaro
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Kataluniana


Kataluniana (català [kə.tə'la]) esas Latinida linguo, la nacionala linguo di Andora. Ol anke parolesas en Hispania (en l'Autonoma Komunesi di Katalunia, Baleari e Valencia), en Francia (en l'Orientala Pirinei) ed en l'Italiana urbo di Alghero.

Ol posedas du standardi: ta regulata dal Institut d'Estudis Catalans (o la generala standardo) qua prenas kom bazo l'ortografio establisita da Pompeu Fabra; e la regulita da l'Acadèmia Valenciana de la Llengua, standard di restringit ambito, centrata en standardo dil Valenciana, e qua prenas kom bazo la Normi di Castellón, to esas, l'ortografio da Pompeu Fabra ma plu adaptita al prononco di Ocidentala Kataluniana e al traiti qua karakterigas las Valenciana varianti. La Kataluniana havas plura dialekti dividita en du precipua bloki: Ocidentala ed Orientala. Ta dialekti prizentas divergi dil standarda Kataluniana a nivelo di gramatiko, fonetiko e lexiko. Dum yarcenti, la majoritato dil dialekti dil Kataluniana ricevis influo dal Hispaniana o dañ Franciana en Nord-Katalunia, qua lasis traco en nova vortaro e nova expresioni, ed anke foncionis en inversa senco.

Standarda ordo dil frazi esas SVO, quankam ol povas chanjar en certa tipi di frazi kom en questioni. Morfologio dil Kataluniana esas simila a ta dil Latinida lingui, to esas, poka flexioni, du generi, nula kazo (ecepte en perzonala pronomi, ube ankore trovesas traci dil Latina deklino), e distinciono inter singularo e pluralo. Adjektivi generale esas dop la nomo qua modifikas, ed anke flexionas en genero e numero. Prozodio prizentas prozod acento que povas esar markita per tildo. La linguo ahavas meza vokalika varieso, kun ok diferanta vokali. La Kataluniana anke esas notable pro perifrastika perfekta preterito, verbala tempo diferanta pro formo di konstruktado.

Historio[redaktar | edit source]

Kam en omna latinida linguo, la chanjo ek la Vulgara Latina al Kataluniana esis graduala e ne esas posibla determinar kande komencas lua historio. Segun Coromines, la maxim radikala chanji produktesis einter la 7ma e 8ma yarcenti, mas esas dificila savar lo kun precisiono nam la texti skribis nun en artificala Latina, stranjera a la linguo di uzado. Ja en la 9ma yarcento e precipue en la 10ma e 11ma yarcenti, aperas paroli ed mem entra frazi interpozita en ulo ke ja povas nomesar Kataluniana, e breva dokumenti kam la feudala juro di 1028 o la Greuges de Caboet di 1080-1090, totale en la Kataluniana.

Dialekti[redaktar | edit source]

Kam l'altra latinida lingui dil Peninsulo, la Kataluniana notesas pro lua uniformeso e la dialektala varianti ne esas tro diverganta nek kompromisas reciproka kompreno. La dialektala divido uzata aktuale esas ta propozita da Manuel Milá y Fontanals en 1861: l'orientala dialektala bloko (qua unkluzas la centrala, insulala e Franciana dialekti) e l'ocidentala dialektala bloko (qua inkluzas la Valenciana e la nord-ocidentala). Ma mem inter ta granda grupi la diferenci esas mikra, e la diferenci aperas en fonetiko qua ne reflektas en la skribajo ed en mikra morfologiala e lexikala diferenci.

Dialektala divido dil Kataluniana

OCIDENTALA BLOKO

a) Nord-Ocidentala

   1. Ribagorçà

      i. Benasquès

   2. Pallarès

b) Valencià de transició o tortosí

   1. Parlars de Matarranya

c) sud-occidental (valencià)

   1. Castellonenc

   2. Apitxat

   3. Meridional

   4. Salat de Tàrbena i la Vall de Gallinera*

   5. Alacantí

   6. Valencià murcià (desaparegut). Trets léxics i gramaticals transferits al panotxo o murcià

ORIENTALA BLOKO

a) Septentrional (rossellonès)

   1.Capcinès

   2.Septentrional de transició

b) Central

   1. Salat de la Costa Brava*

   2. Barceloní

   3. Tarragoní

c) Baleàric

   1. Mallorquí

        i. Solleric

        ii. Pollencí

   2. Menorquí

        i. Menorquí oriental

        ii. Menorquí occidental

   3. Eivissenc

        i. Eivissenc de camp oriental

        ii. Eivissenc de camp occidental

        iii. Eivissenc de vila

d) Alguerès


TRANSITO-DIALAKTI

a) Xipella* (entre l'oriental i l'occidental)

   1. Solsoní

Varietats del Català

ALTRI

a) Patuet d'Algèria (desaparegut)

b) Judeocatalà (desaparegut)

c) Catanyol


Traiti[redaktar | edit source]

La Kataluniana havas kelka linguistikala karakteristiki qui facas ol diferanta dil proxima Latinida lingui e qui facis propra kun lokala evoluado dil Vulgara Latina til to quo hodie no konocas kom Kataluniano. La sequanta traiti qua on mostras esas uli dil mutacioni dil Latino qui produktis dum konsolidado dil Kataluniana, quankam on mostras anke kelka generala traiti.

Alfabeto[redaktar | edit source]

L'alfabeto uzata esas la Katalunian alfabeto (varianto dil Latina). Malgre to, ol existas ula libri e texti en la Kataluniana uzinta Hebrea o Arabiana karakteri.

Skripturo-sistemo[redaktar | edit source]

Skripturo-sistemo anke prizentas certa partikulara traiti. La Kataluniana prizentas unika karakteristiko, skripturo di ela geminada ‹l·l›. Altra specala traito esas la ‹ny› [ɲ], qua nun troveas en la Hungariana ed anke en kelk Afrikana lingui. Ol anke mustar parolar pri grafio ‹-ig›, prononcita [t͡ʃ] pos vokalo ed [it͡ʃ] pos konsonanto, riprezentata en poka paroli (kom faig, maig, mig ([mit͡ʃ]), desig ([deˈzit͡ʃ]) puig, raig, Reig, roig, vaig, veig) o riprezentado kun ‹t› + "konsonanto" dupla konsonanti en: ‹tm›, ‹tn›, ‹tl› e ‹tll› e afrikado en: ‹ts›, ‹tz›, ‹tx›, ‹tg› e ‹tj› (setmana, cotna, Betlem, bitllet, potser, dotze, jutge, platja).

Morfologio[redaktar | edit source]

  • Parto dil Kataluniana (Baleari, kosto di Girona) konservis l'artiklo konocata kom "salizata" (salat) (< Latine IPSE), probable avane al formo derivita di ILLE. Ca formo di artiklo nun konservis en la Sardiniana ed esas en danjero, se ne ja disaparis, en ul arei di Provenco ed e Sicilia.
  • La maxim uzat artikli (e normativa) esas el, la, els, les (quankam ula ocidentala parolanti e anke ti di l'Alguerana uzas la maskulina formi lo, los).
  • Kontree l'Ibero-Latinida varianti, la Kataluniana praktikas kelka fonetikala elizioni. Ula skribesas kom el + home > l'home ed altri ne skribesas quinze anys [ˈkinz ˈaɲs].
  • La generika posesivi formesas kun l'artiklo (ex: el meu gos) kon en l'Italiana (il mio cane), en la Portugalana (o meu cão), en ula varianti di l'Ocitaniana ed en la Nizardana (la mieu frèma).
  • Femenina pluralo formesas kon "-es" (casa > cases).
  • Kompleta absenteso di partitivo kom en l'altra Ibero-Latinina lingui ed opozante l'altra Latinida lingui (ex: vull pa, Hispaniane quiero pan ma Franciane je veux du pain.

Lexiko[redaktar | edit source]

Bazala lexiko en la Kataluniana aperas demonstrar plu proximeso kun la Galo-Latinida lingui kam kun l'Ibero-Latinida. Ta semblansi esas plu klara kun l'Ocitaniana (en l'exempli, on uzas la Lengadociana).

  • FENESTRA > finestra (Oc. fenèstra/finèstra, Fr. fenêtre, It. finestra) e VENTU- > ventana (Hisp.), JANUELLA > janela (Port.)
  • MANDUCARE > menjar (Oc. manjar, Fr. manger, It. mangiare) e COMEDERE > comer (Hisp. i Port.)
  • MATUTINU- > matí (Oc. matin, Fr. matin/matinée, It. mattino/mattina) e HORA MANEANA > mañana (Hisp.), amanhã (Port.)
  • PARABOLARE > parlar (Oc. parlar, Fr. parler, It. parlare) e FABULARE > hablar (Hisp.), falar (Port.)
  • TABULA > taula (Oc. taula, Fr. table, It. tavola) e MENSA > mesa (Hisp. e o.).

Literaturo[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Kataluniana literaturo.

La koncepto di Kataluniana literaturo povas komprenesar di du formi:

  1. Kataluniana literaturo esas ta skripta da Kataluaniana verkisti, prencipue en la Kataluaniana, ek la 16ma anke en la Hispanaina.
  2. Katalunina literaturo esas ta skripta en la Kataluniana sen vidar l'origino di l'autoro, kam okazas kun Araba od Angla literaturo.

Hike on developas la duesma kritorio, nam on kredas ke esas plu certa. Do, Kataluniana literaturo dividesas en tri periodi:

  1. Mez-epoka splendideso.
  2. Dekado
  3. Nun-tempala literaturo (kande la Kataluniana e la Hispaniana kunexistas kam lingui di kulturo, prencipue en Katalunia, Valencia e Baleari, e la Kataluniana e la Franca kunexistas en Nord-Katalunia).

Extera ligili[redaktar | edit source]

Entitats[redaktar | edit source]

Vortari di Kataluniana linguo[redaktar | edit source]

Portali[redaktar | edit source]