Aragonana linguo
| Gramatikala revizo bezonata |
| Aragonana linguo (Aragonés) | |
|---|---|
| Parolata en: | Aragono (Hispania) |
| Regiono: | Europa Ocidentala |
| Tota parolanti: | 10,000 |
| Rango: | |
| Klasifiko: | Indo-Europana Romana lingui Westala grupo Gala-Ibera-Romana lingui Aragonana |
| Oficala stando | |
| Oficala linguo di: | Aragono |
| Regulata da: | Academia d'a Luenga Aragonesa |
| Kodi | |
| ISO 639-1 | an |
| ISO 639-2 | arg |
| Videz anke: – Linguaro | |
Aragonana linguo esas Latinida linguo parolada en nord Aragono.
Dum Reconquista, la linguo expandis al sudo. L'uniono di Rejio di Aragono kun Komtio di Barcelono en to ke esus Krono di Aragono, havas granda influenco inter aragona ed Hispaniana.
Indexo |
Historio [redaktar]
Aragonana linguo naskigis cirkume 8ma yarcento kom unu di multa Latinida dialekti developita en centrala e nordala Pirinei, ed esto di valo di Ebro en La Rioja, sudo ed esto di Navarra e Alta Aragon.
Rikonquesto di zono da Aragonani e Navarrani facis ke la linguo extensis (por co helpis ke ol existis altra linguo, parolita da kristani en islamana zono tre semblanta a l'aragona e kun poka chanji, ol ne esis desfacila di "aragonigar". Quankam, l'extensiono di l'Aragonana facis ke ol komencis influeso di altra latinida linguo kam oksitana, hispaniana e kataluniana. L'Aragonana parolita en La Rioja e Soria komencis desaparar por ta epoko.
Dialekti [redaktar]
Kam preske omna lingui, l'Aragonana anke havas dialekti. On povas dicar ke en omna valo parolesas aparta dialekto.
Ol existas propono (farita da Francho Nagore) por dividar la linguo en quar precipua dialekti:
- Centra
- Ocidenta
- Orienta
- Suda
Por kelka linguisti, ta grupi esas komplexa dialektala formita di kelka paroladi. Por altri, ta quar grupi esas la dialekti di l'Aragonana e la Chesiana e la Chistabinana esus komarkala paroladi.
Gramatiko [redaktar]
Fonologio e grafio [redaktar]
La fonemi esas inter obliqua stangi / /, lalofoni di fonemo esas inter quadrata krampi [ ], l'ortografio esas en kursivo ol adaptesas a l'ortografio di l'Akademio di l'Aragonana Linguo.
Vokali [redaktar]
| Fronta | Centre | Dopa | |||
| Klozita | |||||
| Meza | |||||
| Apertita | |||||
Grafika acento (á, é, í, ó, ú) indikas poziciono neregula dil tonika acento.
Konsonanti [redaktar]
| bilabiali | labial-dentali | interdentali | dentali | palatali | velari | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| senvoca | voca | senvoca | voca | senvoca | voca | senvoca | voca | senvoca | voca | senvoca | voca | |
| klusilo | p /p/ |
b /b/ [b~β] |
t /t/ |
d /d/ [d~ð] |
c, qu /k/ |
g, gu /g/ [g~ɣ] |
||||||
| frikativi | f /f/ |
z /θ/ |
s /s/ |
x, ix /ʃ/ |
||||||||
| afrikati | ch /tʃ/ |
|||||||||||
| nazali | m /m/ |
n /n/ [n~ɱ~ŋ] |
ny /ɲ/ |
|||||||||
| laterali | l /l/ |
ll /ʎ/ |
||||||||||
| vibranti | rr, r- /rr/ |
|||||||||||
| verberanti | r /r/ (u /ɾ/) |
|||||||||||
| aproximanti | u /w/ |
i, y /j/ |
||||||||||
Diakronika evoluado di fonologio [redaktar]
Ulu historia traiti di l'Aragonana en lua evoluado ek la Latina:
- O, E apertita en pralatinida devenas en la diftongi [we],[je]:
- PONTE > puent (Hisp. puente; Ast. ponte; Kat. pont; Oc. pont/pònt)
- FERRU > fierro (Hisp. hierro; Ast. fierru; Kat. ferro; Oc. fèrre/hèr)
- Latinida grupi -X-, -PS-, SCj- devenas senvoca palatala frikativo ix [S]:
- COXU > coixo (Hisp. cojo; Ast. coxu; Kat. coix; COXA > Okc. cuèissa/cueisha)
- Kam en la Hispaniana, en la Kataluniana (parte), en l'Ocitaniana (parciale), en l'Asturiana ed en la Galisiana, V devenas /b/:
- VALORE > valor (Hisp. valor [b-]; Kat. valor [b-/v-]; Oc. valor [b-/v-]; Ast. valor [b-]; Gal. valor [b])
Morfosintaxo [redaktar]
Determinanti [redaktar]
Posesivi [redaktar]
La posesivi facas la determinanta funcio kande li esas pos la difinita artiklo. La determinita nomo povas esar meze dil kombino:
- O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc.
En ula okazioni, ol ne facas manko l'artiklo:
- Casa nuestra ye cerqueta d'aquí.
Kun ulu substantivi referinta a proxima parenci, on uzas anke la kurta formo dil posesivo, qua ne iras akompanita di artiklo:
- Mi pai; tu mai.
Pronomi [redaktar]
Adverbiala pronomi [redaktar]
L'Aragonana, kam multa Latinida lingui, konservas la latina formi ENDE ed IBI en l'adverbiala pronomi: en/ne e bi/i/ie.
Diakrona gramatika evoluado [redaktar]
Inverse ke en la Hispaniana, la Latina -B- restas en la imperfekta di indikativo en la duesma e triesma konjugado: teniba (angl. "he had", hisp. tenía, Kat. tenia, Okc. teniá/tienèva, Gal. tiña, Port. tinha)
Ortografio [redaktar]
L'Aragonana linguo hava tri ortografii:
- Ortografio di l'Akademio di l'Aragonana Linguo.
- Ortografio dil Socio di Aragona Linguistiko
- Grafika normi di Hueska ye 1987
| Komparo inter la tri ortografii di l'Aragonana | |||
|---|---|---|---|
| Fonemi | Ortografio di l'Akademio di l'Aragonana Linguo | Grafika normi di Hueska ye 1987 | Ortografio dil SAL |
| /a/ | a | a | a |
| /b/ | b, v segun la latina etimologio. Ex: bien, servicio, val, activo, cantaba, debant |
b Ex: bien, serbizio, bal, autibo, cantaba, debán |
b, v segun la latinida etimologio, kam en la Kataluniana e Ocitaniana. Ex: bien, servício, val, activo, cantava, devant |
| /k/ |
|
|
|
| /kw/ | Se ol esas etimologiala 'q', kam en la Kataluniana ed ulquanta en l'Ocitaniana:
|
cu kam en la Hispaniana Ex: cuan, cuestión |
Se ol esas etimologiala 'q', kam en la Kataluniana ed ulquanta en l'Ocitaniana:
|
| /tʃ/ | ch Ex: chaminera, minchar, chusticia, cheografía |
ch Ex: chaminera, minchar, chustizia, cheografía |
|
| /d/ | d | d | d |
| /e/ | e | e | e |
| /f/ | f | f | f |
| /g/ |
|
|
|
| /gw/ |
|
|
|
| h etimologia, muta pos la Latina | Skribita segun l'etimologio. Ex: historia, hibierno |
Ne skribita. Ex: istoria,ibierno |
Skribita kam mez-epoka Aragonana e Kataluniana. Ex: história,hivierno |
| /i/ | i | i | i |
| /l/ | l | l | l |
| /ʎ/ | ll | ll | ll |
| /m/ | m | m | m |
| /n/ | n | n | n |
| /ɲ/ | ny kam en la mez-epoka Aragonana e Kataluniana Ex: anyada |
ñ kam en la Hispaniana Ex: añada |
ny kam en la mez-epoka Aragonana e Kataluniana Ex: anyada |
| /o/ | o | o | o |
| /p/ | p | p | p |
| /r/ | r | r | r |
| /rr/ |
|
|
|
| /s/ | s (anke inter du vokali, nultempe ss*) | s (anke inter du vokali, nultempe ss*) | s (anke inter du vokali, nultempe ss*) |
| /t/ | t | t | t |
| -t fine etimologiala, muta en l'Aragonana nuntempa | Skribita kam en la mez-epoka Aragonana, en la Kataluniana ed en l'Ocitaniana. Ex: sociedat, debant, chent |
Ne skribita. Ex: soziedá, debán, chen |
Skribita kam en la mez-epoka Aragonana, en la Kataluniana ed en l'Ocitaniana. Ex: sociedat, devant, gent |
| /u, w/ | u | u | u |
| /jʃ/ (orientala dialekti) /ʃ/} (ocidentala dialekti) |
ix kam grafiala apogo por omna dialekti Ex: baixo |
x Ex: baxo |
|
| /j/ |
|
|
|
| /θ/ |
|
z Ex: zona, Probenza, fez, zentro, serbizio, realizar, berdaz. |
|
| *Cultismo | Ol ne notesas l'asimilado tendenci. Ex: dialecto, extension e lexico. |
Ol notesas tendenci ad asimilado. Ex: dialeuto, estensión ma lecsico. |
Ol ne notesas omna asimilado tendenci. Ex: dialecto, extension e lexico. |
| Notado dil tonika acento (en nigro en la exempli) | Hispana modelo, sole en akuta, ol permesas ne acentuado. Ex:
|
Hispana modelo. Ex:
|
Portugalana, Kataluniana ed Ocitaniana modelo. Ex:
|
Bibliografio [redaktar]
- Jean Joseph Saroïhandy, "Dialectos aragoneses", Archivo de Filología Aragonesa, LXI-LXII (2005-2006), Zaragoza, Institución "Fernando el Católico"-CSIC, págs. 363-375. (Con prólogo de Joaquín Costa). ISSN 0210-5624 (Versión electrónica en formato PDF). Es reedición del artículo publicado originalmente en el Annuaire de 1901 de la Escuela Práctica de Estudios Superiores (Sección de Ciencias Históricas y Filológicas), París, Imprenta Nacional, 1900, 106.
- (Hispaniane) Manuel Alvar, Dialectología hispánica, UNED, Madrid, 1977
- Günter Holtus, Michael Metzeltin, Christian Schmitt (edd.): Lexikon der Romanistischen Linguistik (LRL), Tübingen, Niemeyer, 1988-2005 (12 Bände); Band VI,1: Aragonesisch/Navarresisch, Spanisch, Asturianisch/Leonesisch, 1992. ISBN 3-484-50236-3