Statistiko

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Statistiko

Statistiko esas cienco e praktiko dil produkto di informi de empirikala quantesala donaji. Ol fondesas sur la statistikala teorio quo es fako di aplikita matematiko. On povas ligar ol kun la decido-teorio.

La statistikala demarsho[redaktar | edit source]

Omna statistikala studio apogas su sur populo formacata da multa individui pri qui on povas observar tipi.

En la statistikala demarsho, la statistikisto fixigas su hipotezo e determinas seque ka to akordas kun la fakti (realigata per la cifri). En revancho, la serchado di temo havas altra aceso di klasika statistikala metodi, fondesas sur la exameno di hipotezo fixigata a priora. Kontree, la serchado di temo probigar di agar emersar di hipotezi pose di kruda temo, hipotezo kelka-foye surprize per la experiencero.

La aquiro di temo[redaktar | edit source]

Projecto (la plano di experienci)

Kolekto di temo[redaktar | edit source]

La prima etapo es di realizar di mesuri. Ol pozas su lore la problemo di specimenajo : selekto de la populo a saldar (a larja senso : to povas esar specimeno di opiniono questionante di humi, ube la rekolio di roki per determinar la naturo di un tero en geologio), la dimensiono di la populo e sua reprezentita.

En la kazo la plu simpla, on facas n mesuri, ed on obtenas n valori (xi).

Necerteso di mesuro[redaktar | edit source]

En fiziko ed en kemio, on uzas ofte la lego di Student per determinar la necertesi (intervalo di fido) ; en ta domeni, sua utilo reduktas su ofte a multiplikar l'evaluero del difero-tipo per du o tri per havas l' aceptabla eroro. La kalkulo di eroro konstitucas ensemblo di kalkul-metodi permese di estimar la kalkuli sur di rezulti departo-punto di necerteso od erori sur la mesuri.

Trakte di temo[redaktar | edit source]

Grafikala ripresenti[redaktar | edit source]

La numerala valori di statistikala tipo repartisas su en
\mathbb{R}, ol es bezonata de definar sua pozicioni.

En statistiko, on es generala koram di granda nombro di valori. Or, se l'integrala di ta valori formacas l' informeso, ol ne es komoda di manipuler multa centi vidar mili di cifri, nek di li tirar di konkluzi. Ol facas do kalkular kelka valori ke esas permesebla di analizar la temo : ta es la rolo di pozicion-kriteri.

La mez-valoro[redaktar | edit source]

  • L' aritmetika mez-valoro es la sumo di valori de la variano sur la nombro di individui : \bar{X} = \frac{1}{n} \cdot \sum_{i = 1}^n x_i
  • La geometria mez-valoro es uzata en la studio di raporti, per exemplo en ekonomikala matero en la defino de certa nombri-indici. Ol koncernas

nam di parametri di poziciono destinata a mezurar la relata varii di ensemblo di varianti di mem naturo o submisa a di komuna influesi (indico di precio o de produciono).

  • mez-valoro quadratikala
  • mez-valoro harmonikala.

La mediano[redaktar | edit source]

La mediano es la centrala valero ke sekas la specimeno en du grupi di mem nombro: 50% supere e 50% sube.

La mediano povas havar altra valoro di la mez-valoro. En Francia la mediana salario es infra a mez-valora salario : havas multe di minimale e min di tre grosa salarii. Tamen, ol tiras la mez-valoro vers l'alto.

  • quarali, dekali, percentala : La populo, ordonata en la krecenta ordino, povas esar divisata, en 4 quarali o en 10 dekali.

On parlus anke di « percentala 90 » per indikar la valoro inclue la 90% de la populo. Tale, en populo de infanteto, un infanto do la dimensiono o la pezo es transe di percentala 90 o cis di percentala 10 devas esar l' objekto di aparta sequo.

Dispers-mezuro[redaktar | edit source]

  • Disperso o extenso es intervalo o interspaco inter maxim mikra e maxim granda valoro.
  • Variado : l'empirikala variado korektita \hat{\sigma}^2 por la quadrato di eskarto tipo (o variado) :\hat{\sigma}^2 = \frac{1}{n-1} \cdot \sum_{i = 1}^n (x_i - \bar{X})^2