Guatemala

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Guatemala
Flag of Guatemala.svg Coat of arms of Guatemala.svg
Flago di Guatemala Blazono di Guatemala
Mapo di Guatemala
Chefurbo: Guatemala-Urbo
·Habitanti: 2,5 milioni (2002)
Precipua urbo: Guatemala-Urbo
Oficala linguo: Hispaniana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Otto Pérez Molina
Surfaco: (106ma granda)
·Totala: 108,890 km²
·% aquo: 0,4
Habitanti: (68ma granda)
·Totala: 13,276,517 (2009)
·Lojanto-denseso: 129 hab./km²
Nacionala himno: Himno Nacional de Guatemala
Pekunio: Quetzal
Reto-kodo: .gt
Precipua religio: katolikismo

Guatemala esas lando en Mez-Amerika qua jacas inter Mexikia en nordo ed en westo, Belize en esto, e Honduras e Salvador en sud-esto. En sudo jacas Oceano Pacifiko. Ol anke havas mikra litoro en Karibeano, en esto.

Bazala fakti pri Guatemala

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Guatemala.
Templo di la Maskili, en Tikal.

Homi posible ja habitis nuna Guatemala maxim frue kam 18,000 aK, segun probus kelka obsidiana flechopinti trovita tra la lando.[1] L'anciena habitanti ja kultivis maizo cirkum 3,500 aK. Maya civilizeso prosperis en la regiono de 2,000 aK til cirkum la yaro 900. Tikal, en la nordo di Guatemala esis la chef-urbo di Maya stato.

Hispani komencis koloniigar la regiono en 1519, lore parto di Nova Hispania (Mexikia). Hispani kreis la Generala Kapitaneso di Guatemala, e fondis lia unesma chef-urbo, Tecpan Guatemala, ye la 25ma di julio 1524. En 15 di septembro 1821 la Generala Kapitaneso di Guatemala (formita da nuna Guatemala, Salvador, Honduras, Kosta Rika, Nikaragua e nuna Mexikiana stato di Chiapas) deklaris nedependo di Hispania ed unionis a Mexikian imperio. Kande Augustín de Iturbide abdikis, la regioni di anciena kapitaneso (ecepte Chiapas) separis su de Mexikia e formacis la Federala Republiko di Centr-Amerika, qua lastis til 1838.

En 1871 Justo Rufino Barrios partoprenis en un stato-stroko qua renversis la prezidanto Vicente Cerna e komencis liberala reformi en lando. En 1873 Barrios divenis prezidanto, e komencis establisar l'unesma linei di telegrafo, fervoyi e publika skoli. Dum lia guvernisteso, Guatemala adoptis lua unesma konstituco, en 1879 (ante, guverniestri imperis da dekreti). Anke dum ica epoko, kafeo divenis importanta produkto en Guatemalan ekonomio.

De 1898 til 1920 diktatoro Manuel Estrada Cabrera, qua kaptis povo kun la helpo di Usana kompanio United Fruit Company, guvernis lando. Dum lia guvernisteso, United Fruit divenis importanta ekonomiala forco en lando[2]. En la 4ma di julio 1944 protesti forcis diktatoro Jorge Ubico a renuncar.

Politiko[redaktar | edit source]

Sideyo di supra judiciala korto.

Guatemala esas prezidantala republiko. La prezidanto esas la chefo di stato e chefo di guvernerio, ed elektesas dal populo por 4-yara periodo.

La legifala povo kompozesas da unika chambro kun 158 membri qui elektesas direkte dal populo por 4 yari. Nuna konstituco adoptesis en 1985.

Judiciala povo kompozesas da konstitucala korto, la maxim alta korto di lando kun 5 membri; da supra judiciala korto, kun 13 membri, qua havas apelo-korto kun 43 membri; ed anke da singla judiciisti di unesma instanco.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Guatemala.
Lago Atitlán, formita en volkanala kratero.

Guatemala jacas inter latitudi 13° e 18° N, e longitudi 88° e 93º W. Cirkum 2/3 de lua teritorio esas montoza, kun du montari qui krucumas ol de nordo til sudo, paralele: Cuchumatanes montaro, e Sierra Madre montaro - ta lasta esas kontinueso di homonima montaro en Mexikia. En la regiono di Petén la tereni esas basa e plana. La maxim alta monto di lando esas volkano Tajumulco, kun 4,220 metri di altitudo.

Lua precipua urbi jacas en sudo di lando en la montoza regiono ed apud Pacifiko: Guatemala-Urbo (kun plu kam 1 milion habitanti), Quetzaltenango ed Escuintla. Lua klimato esas tropikala, kun influo dil altitudo. Lando ofte sufras kun uragani qui anke povas trovar intensa tempesti qui provokas terkruladi, exemple uragano Mitch en 1998, e uragano Stan en oktobro 2005, qui provokis plu kam 1,500 morti. Lando anke sufras kun ter-tremi e havas 37 volkani, di qui 4 esas aktiva.

La maxim longa fluvio esas Motagua, qua formacas parto di la frontiero kun Honduras. Altra importanta fluvii esas Usumacinta (qua naskas kom Negro fluvio), Polochic, Dulce e Sarstún. La maxim granda lago di lando esas Izabal, proxim la Karibeano.

Guatemala havas 1,687 kilometri di frontieri: 962 kun Mexikia, 266 kun Belize, 203 kun Salvador e 256 kun Honduras. Lando havas litori en Karibeano (cirkum 148 km) ed en Pacifiko (254 km).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Guatemala.

Agrokultivo reprezentas 25% de KLP, 66% de la exportacaji ed employas 50% de la labor-povo. Kafeo, sukro e banano esas la precipua produkti.

Demografio[redaktar | edit source]

Cirkum 59% de Guatemalani esas mestici. Blanki esas min kam 1%, sepecale decendanti de Hispaniani. Indijeni esas cirkum 39%.

La precipua religio esas katolikismo, ma 40% de la habitanti esas protestanti.

Kulturo[redaktar | edit source]

Miguel Ángel Asturias, qua ganis Nobel-premio pri literaturo en 1967 esas la maxim konocata Guatemalana skriptisto. Rigoberta Menchú esas altra Guatemalana Nobel-laureato. Indijena reprezentero de K'iche' raso, el ganis la Nobel-premio pri paco en 1992.

La muziko di Guatemala inkluzas diversa stili. Le Maya havis intensa muzikala praktikado, e Guatemala esis un di la primara punti en Amerika ube Hispana muziko introduktesis, pos 1524. Marimba esas un di la maxim tradicionala instrumenti de Guatemalana muziko. Nuntempala populala ritmi inkluzas Karibeana muziko, salsa, punta muziko (kun Garifuna origino), Latin pop, Mexikiana muziko e Mariachi muziko.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Mary Esquivel de Villalobos.. "Ancient Guatemala". Authentic Maya.. URL vidita ye 29 di aprilo 2007.
  2. Frederick Douglass Opie, Black Labor Migration in Caribbean Guatemala, 1882-1923,(University of Florida Press, 2009), chapters 2-3.