Mexikia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Estados Unidos Mexicanos
Flag of Mexico.svg Coat of arms of Mexico.svg
Flago di Mexikia Blazono di Mexikia
Mapo di Mexikia
Chefurbo: México
·Habitanti: 8,605,239 (2000)
Precipua urbo: México
Oficala linguo: Ne havas. Hispaniana esas de facto.
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Enrique Peña Nieto
Surfaco: (15ma granda)
·Totala: 1,972,550 km²
·% aquo: 2,5
Habitanti: (11ma granda)
·Totala: 111,211,789[1] (2008)
·Lojanto-denseso: 55 hab./km²
Nacionala himno: Himno Nacional Mexicano
Pekunio: Peso di Mexikia
Reto-kodo: .mx
Precipua religio: kristanismo

Mexikia (México), oficale Estados Unidos Mexicanos (Unionata Mexikiana Stati), jacas en Nord-Amerika. Lua vicina landi esas Usa adnorde e Guatemala e Belize adsude. Adeste jacas Karibeana Maro, parto dil Oceano Atlantiko, ed adweste jacas l'Oceano Pacifiko.

Bazala fakti pri Mexikia

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Mexikia.

La maxim anciena restaji de homala populi fondita en Mexikia datizas de 21,000 yari ante Kristo. La vorto Mēxihco havas Nahuatl origino, e nomizis centro di Acteka imperio, specale la regiono di Valo di Mexikia, ed anke nomizis lua populo, Mexiki.

Ye 1519 Hernán Cortés arivis en la regiono di nuna Cozumel, en litoro di Mexikia. Ilu vinkis Aztekimperiestro Moctezuma 2ma e konquestis Mexikia ye 1521. Pos la konquesto di Tenochtitlán, Hispaniana establisis Vicerejio di Nova Hispania.

Mexikia, pos lua nedependeso de Hispania.

Mexikia divenis nedependanta de Hispania ye 27 di septembro 1821. Agustín de Iturbide imediate proklamis su kom imperiestro di lando, e guvernis til 19 di marto 1823 kande un revolto establisis l'Unionita Stati di Mexikia. Ye 1824 lando adoptis nova konstituco e divenis republiko. Guadalupe Victoria divenis lua unesma prezidanto.

Ye 1836 generalo Antonio López de Santa Anna, diktatoro di lando 2 foyi, aprobis 7 legi (siete leyes) e suspendis la konstituco di 1824. Kom rezulto, interna milito komencis, e kelka regiono deklaris nedependeso: le Republiko di Texas, Río Grande ed Yukatan. Texas sucesis en obtenar la nedependeso, ed esis anexita da Usa pose. Un disputo pri frontieri rezultis en Mexikiana-Usana milito qua komencis ye 1846 e lastis du yari. Milito finis kun l'adopto di Traktado di Guadalupe Hidalgo, ke forcis Mexikia a donar preske duimo di lua teritorio ad Usa.

Fusilagado di Maximilian 1ma (piktado da Édouard Manet.

Ye 1857 Mexikia adoptis nova konstituco ke establisis laika stato. Ye 18 di decembro 1857 Benito Juárez asumis kom prezidanto, e konfrontis konservema forci. Juárez fugis de Guanajuato tra l'urbi di Guadalajara, Colima, e pos Manzanillo, por eskapar de konservemi. Por Mexikia suspensis pago di extera debi kun Francia, Unionita Rejio e Hispania, ye 1861 Napoléon 3ma sendis expediciono ke establisis nove la monarkio. Arkiduko Maximilian 1ma guvernis de 10 di aprilo 1864 til esar renversita da Juárez kun la helpo di Usa e Prusia ye 1867. Maximilian 1ma esis exekutita ye 19 di junio 1867.

Juárez kontinuis en la prezidanteso ti 1872. Lia lasta yari en povo sufris forta kritiki de liberali.[2] Pos lia morto, Sebastián Lerdo de Tejada asumis la prezidanteso, e pos rebeliono ye 1876, Porfirio Díaz asumis povo. Li komandis direkte od indirekte la guverno dum 35 yari til 1911, kande il renoncis kom rezulto di Mexikiana revoluciono.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Mexikiana revoluciono.

La revoluciono komencis kom populala revolto kontra l'elektala frauto ke permisis Porfirio Díaz rielektar por 5ma foyo. Díaz renoncis e Francisco I. Madero esis elektita prezidanto, ma esis renversita ed asasinita du yari pose. Generalo Victoriano Huerta asumis povo, ma la revoluciono rikomencis, komandita da, inter altra, Pancho Villa ed Emiliano Zapata. Un 3ma forco, komandita da generalo Venustiano Carranza sucesis en finigar l'interna milito, e modifikis la konstituco di 1857, ed adicionis modifikuri por atencar la revendiki de la revolucioneri. Ta esas la Mexikiana konstituco di 1917 en uzo til nun.

On kalkulas ke 900,000 personi, de 15 lore milioni di lojanti, mortis dum la revoluciono. Carranza esis mortigita en 1920. Lia sucedanto esis altra heroo de la revoluciono, Álvaro Obregón, pose sucedita da Plutarco Elías Calles. Obregón esis rielektita en 1928, ma esis asasinita ante asumar povo. Calles fondis la Nacionala Revolucionala Partiso (Partido Revolucionario Nacional, PNR), pos rinomizita Partido Revolucionario Institucional (PRI), qua guvernis Mexikia dum longa periodo.

Politiko[redaktar | edit source]

Mexikia esas prezidantala republiko. La chefo di stato e la chefo di guvernerio esas la prezidanto, nune Enrique Peña Nieto. Nuna konstituco esis adoptita ye 1917.

La parlamento havas 2 chambri: Senato (Senado), kun 128 membri, e Chambro di Deputati (Cámara de Diputados), kun 500 membri.

Geografio[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Mexikia.

Du montari krucumas Mexikiana teritorio: Sierra Madre Occidental e Sierra Madre Occidental ke esas prolonguro di Usana Rokoza montaro. De esto til westo en centro di lando, Sierra Nevada, kun lua volkani, krucumas Mexikiana teritorio. En ta regiono jacas la maxim alta monti di lando: Pico de Orizaba (5,700 metri di altitudo), Popocatépetl (5,462 m) ed Iztaccíhuatl (5,286 metri).

Mexikia dividesis ek 31 regioni konocita kom stati, plu lua chefurbo, México, qua formacas autonoma Federala Distrikto.

Aguascalientes, Basa Kalifornia, Basa Kalifornia Sudo, Campeche, Chiapas, Chihuahua, Coahuila, Colima, Durango, Guanajuato, Guerrero, Hidalgo, Jalisco, Mexikia, Michoacán, Morelos, Nayarit, Nuevo León, Oaxaca, Puebla, Querétaro, Quintana Roo, San Luis Potosí, Sinaloa, Sonora, Tabasco, Tamaulipas, Tlaxcala, Veracruz, Yukatan, Zacatecas.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Mexikia.

L'ekonomio di Mexikia esas la 11ma granda di mondo.

Demografio[redaktar | edit source]

Mexikia esas la maxim populoza lando di mondo qua parolas Hispana[3]. La kresko di populo falis de 3,5% omna yari ye 1965 til 0,99% omna yari ye 2005. Preske 75% di la populo vivas en urbi.

Katolikismo esas religio por 82,7% de lua populo. Altra kristani esas 9,7%.

Kulturo[redaktar | edit source]

Mexikia ne havas oficala linguo en lua konstituco ma lando havas la maxim granda populo qua parolas Hispaniana. Cirkum 5,4% de lua populo parolas indijena lingui - la precipua esas Nahuatl, kun 1,45 milioni parolanti.

Mexikiana literaturo komencis ante Hispaniana konquesto. Dum koloniala periodo, la precipua autori esis Juan Ruiz de Alarcón, Carlos de Sigüenza y Góngora e Juan inés de la Cruz. Kelka importanta modern autori esas Alfonso Reyes, José Joaquín Fernández de Lizardi, Ignacio Manuel Altamirano, Juan Rulfo, Octavio Paz, Carlos Fuentes, ed altra.

Tradicionala muziko inkluzas mariachi, banda, norteño, ranchero e corridos. Moderna muzikala stili specale por yuneso esas rock e pop. Kelka populala Mexikiana kantisti, konocata en tota mondo, esas Thalía, Luis Miguel, Alejandro Fernández e Paulina Rubio.

Folklorala Baleto di Mexikia, 1970.

La folklorala danso mixuras elementi de indijena, Hispana ed Afrikana kulturo. Indijena dansi preske desaparis kun la koloniigo, ma kelk elementi de lua dansi transvivis e modifikis la dansi trovita de Hispania. Tradicionala dansi transvivis e lua prezervo esis stimulata pos la nedependeso e specale pos Mexikiana revoluciono, en esforco por prezervar nacional identeso.

Referi[redaktar | edit source]

  1. CIA The World Factbook
  2. González y González, Luis (2009) "El liberalismo triunfante", en Daniel Cosío Villegas et al., Historia general de México, pp. 633-705, El Colegio de México, México
  3. "Spanish Language History" - Today Translations