Historio di Kiribati

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Gramatikala revizo bezonata
La nomo Kiribati venas ek la nomo dil Britaniana Kapitano Thomas Gilbert. Nuna nomo, Kiribati, adaptesis de "Gilberts" ek l'Europana nomo "Gilbert Islands". Quankam la nomo en l'indijena linguo di l'insuli por Gilbert insuli esas Tungaru, la nova stato elektis la nomo "Kiribati", la tradukado en Kiribatana por inkluzar insuli qua ne esis parto dil Gilbert-kateno.

L'insuli qua hodie esas Republiko di Kiribati havas esita habitita dum sepacent yari, ed forsan plu. L'iniciala Mikronezia populado, qua restas la maxim granda majoritato hodie, esis vizitita da Polineziani e Melaneziani ante l'arivo di l'unesme Europeani en 16ma yarcento. Dum longe la sequanta periodo, la precipua kateno di insuli, Gilbert insuli, esis governita kam parto dil Britanian imperio. La lando nedependentigis en 1979 ed ek lore konocas kam Kiribati.

Koloniala epoko[redaktar | edit source]

Usana naval-infantrio asaltas Japoniana kazemato dum la Tarawa-batalio en novembro 1943.

La kontakto kun Europani komencis en 16ma yarcento. Baleni-chaseri, sklava-komercianti e merkanta-navi arivis en granda nombri dum 19ma yarcento ed l'agitado rezultinta fomentis interna konflikti inter tribui ed introduktis Europana epidemii. En esforco por restaurar l'ordino, Gilbert insuli ed Ellice esis forcita subisar a Britaniana protektorato en 1892. Banaba-insulo anexesis en 1901 pos la deskovro di richa depozuri di guano. La komplet arkipelagi, kun Fanning-insuli e Washington, konvertis su en Britaniana kolonio en 1926, kam parto dil Britaniana Teritorii di Ocidentala Pacifiko (koloniala ento kreita en 1877, guvernita da alta komisionado) til 1971, nun kin yari ante lua aboleso. La maxim granda parto dil Equatoriala Linii (inkluzita Kiritimati, Rawak-insuli ed l'insuli di l'uniono (Tokelau, til 1925) esis agregita gradoze dum la sequanta 20 yari.

Japonia okupis parto di l'insuli dum Duesma mondo-milito en l'atolo Tarawa, duktinta a unu dil maxim sangoza batalii dil Pacifiko-kampanio.

Nedependeso[redaktar | edit source]

La maxim granda problemo aktuala por ta lando esas globala varmesko nam povas signifar la sinko dil lando.

Unionita Rejio komencis aplikar l'autoguvernerio en l'insuli dum la yari 1960. En 1975 Ellice insuli separis dil kolonio por krear la nedependanta stato di Tuvalu. Gilbert insuli atingis lua interna autogoverno en 1977, e pos l'elektadi di februaro 1978, nedependigis formale la 12 di julio 1979 kun la nomo di Kiribati (la versiono di Gilberts en Kiribatana). Usa renoncis a lua reklami sur 14 insuli dil arkipelagi di Fenix ed orientala Rawak-insuli en la Traktato di Tarawa en 1979.

Politiko pos-nedependo dominacesis unesme da la maxim yuna chefo di stato de la Comonwealth, Ieremia Tabai, evante 29 yari, l'unesma prezidanto (Beretitenti, prononcita peresitensi), qua guvernis dum tri legislaturi ek 1979 til 1991. En l'antea parlamentara elektadi en 2002, l'opozanti di Tito havis granda vinki, ed en marto 2003 esis objekto di motiono di censuro. Lua temporala sustituto esis Tian Otang, prezidanto dil Konsilio di Stato. Ol celebresis nova elektadi en qua du fratuli, Anote e Harry Tong, esis la du precipua kandidati (la triesma, Banuera Berina, nun atingis 9,1%). Anote Tong, graduata en la Londona Skolo di Ekonomiko, ganis la 4 di julio 2003 ed juris lua kargo poka pose.

Recente, la habitantaro di Banaba-Insulo intenvabas separar su di Kiribati ed atingar protektado da Fidji. Pro devastado di l'insulo pro fosfato-explotado, la majoritato dil habitantaro translokis al insulo Rabi (en Fidji) en 1940. Hodie li havas citataneso di Fidji. La guvernerio di Kiribati rispondis kun specala disposadi en Konstituco, specala tabureto en parlemanto e desevoluciono di teri ante akirita dal guvernerio por explotar fosfato. Nun restas 200-300 personi en Banaba-insulo.

Extera ligili[redaktar | edit source]