Katalunia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
R Puzzle.png
Ca artiklo bezonas gramatikala revizo. Ka tu povas helpar ni en la revizo?
Comunitat Autònoma de Catalunya
Comunidad Autónoma de Cataluña
Comunautat Autonoma de Catalonha
Flag of Catalonia.svg Coat of Arms of Catalonia.svg
Chef-urbo Barcelona
Maxim granda urbo Barcelona
Localización de Cataluña.svg
Oficala linguo Kastiliana, Kataluniana e Aranana linguo
Totala surfaco 32,114 km²
Habitanti
Denseso di habitantaro
7,504,008 (2015)
234 hab./km²
Guberniestro Carles Puigdemont
Horala zono UTC+1
KLP (yaro) € 198 272 milioni (2014)
Reto web.gencat.cat

Katalunia (Catalunya en la Kataluniana, Catalonha en l'Aranana e Cataluña en la Hispaniana) esas autonoma regiono di Hispania. Ol jacas nord-este de Hispana teritorio. Norde ol havas frontieri kun Andora e Francia.

Nune en l'autonoma regiono vivas 7,504,008 personi.[1] en 948 municipi, di qui 64 havas plu kam 20,000 habitanti (li koncentras 70% de la habitantaro di la regiono). Du triimi de la habitantaro vivas en la metropolala regiono di Barcelona.

Bazala fakti pri Katalunia.

Historio[redaktar | edit source]

Aquedukto de Romana epoko proxim Tarragona.

Katalunia ja habitesis dum Paleolitiko. La maxim anciena homala restajo trovita en la regiono esis mandibulo de 66.000 + o - 7.000 yari ante nun.

Dum la 3ma yaro aK (c. 218 aK) Romani arivis en la regiono. Li desembarkis por kaptar la fonto di provizuri por Kartagana generalo Anibal, dum la duesma Punika milito. La precipua militala bazo di la Romani, ed anke l'unesma koloniala nukleo Romana en Iberia esis Taraco, nune Tarragona. Komence la regiono divenis parto di la provinco Hispania Citerior, e pos 27 aK ol divenis parto di la provinco Tarraconense. Romani konstruktis multa urbi e substrukturi, kultivis frumento, vitobero ed olivo, ed adportis latina linguo a la regiono.

Ambox important.svg Ca seciono esas vakua, nesuficante detaloza o nekompleta. Vua helpo esas bonvenanta!

En 987 la komto di Barcelona ne aceptis Franca rejulo Hugues Capet e lua nova dinastio. En 1137 komto Ramon Berenguer la 4ma mariajis kun la rejino Peyronela de Aragon ed establisis dinastiala uniono kun la Rejio di Aragon.

Nur en 1258 Francia abandonis lua pretendo super Katalunia. Kom parto di Aragon Katalunia divenis importanta marala povo, ed expansis vers Valencia, Baleari, ed anke Sardinia e Sicilia.

Dum la 14ma yarcento ja kom Princio di Katalunia, la regiono divenis importanta pro la komerco en Mediteraneo, ma kun la desaparo di Aragon kom nedependanta stato, la regiono dekadis. La dekado lastis til la komenco di industriizo di Hispania.

Dum la 19ma yarcento komencis la Renaixença, kulturala movado por la rekupero di Kataluniana kom linguo di kulturo. Dum la sequant yardeki aparis l'idei pri politikal autonomio e nedependo.

Geografio[redaktar | edit source]

Reliefo di Katalunia:

██ Pirenei

██ Pre-Pirenei

██ Centrala Depreso

██ Mikra monti en la regiono di centrala depreso

██ Transversa montaro

██  Pre-litorala montaro

██ Litorala montaro

██ Litorala e prelitorala depresi

Katalunia havas 580 km di litoro e havas tri unesi di reliefo. En nordo jacas la Pirenei, montaro en la frontiero inter Hispania, Andora e Francia. En la centro di la regiono existas depreso (Centrala Depreso) en la valo di Ebro. Paralel a litoro jacas du montareti: la Cordillera Litoral (en Kataluniana, Serralada Litoral Catalana) e la Cordillera Prelitoral (en Kataluniana, Serralada Prelitoral).

Ekonomio[redaktar | edit source]

Katalunia havas industriala tradiciono ek la 19ma yarcento. Nune l'industrio, turismo e servadi esas la precipua ekonomiala agadi di Katalunia.

Substrukturo[redaktar | edit source]

Katalunia esas bone komunikita per tero, maro ed aero. Por acesar per tero ol existas amplia reto di voyi e treni.

Lingui[redaktar | edit source]

En Katalunia parolesas diversa lingui, di qui la precipua esas la Kataluniana e la Hispaniana. Segun la Statuto di Autonomeso, amba lingui, kun l'Ocitana (en la varianto Aranana) esas oficiala. Ultre, la Kataluniana konsideresas propra linguo di Katalunia e l'Aranesa, lingua propra di Valo di Aran. Ordinare, Kataluniani esas bilingua, e konocas la dua precipua lingui.

La Kataluniana extensas ultre la Kataluniana teritorio. En Katalunia parolesas la du precipua bloki dil linguo. Orientala havas quale maxim exponento la centrala dialekto, qua parolesas en regioni dil nordo Tarragona, Barcelona e Girona, en qua regiono dil Pirinei trovesas traiti dil nordala Kataluniana. L'Ocidentala esas propra di ocidentala regioni di Katalunia (provinco di Lleida ed sudo di Tarragona) e prizentas traiti simila al Valenciana, kon qua formacas kontinuo ed en qua interseko trovesas la Tortosina.

La Hispana esas la maxim parolata linguo en Katalunia, superesanta la Kataluniana kom matrala linguo. La Hispana uzesas precipua en urbala regioni, esanta specale dominacanta en la Metropolala regiono di Barcelona ed en Camp de Tarragona.

L'Aranana esas matrala linguo por 22.4% de la habitantaro dil Valo di Aran, propra por 27.1% e habituala por 23,4%.

Linguistikala legaro[redaktar | edit source]

La Konstituco Hispana di 1978 mencionas en lua triesma artiklo la Kastiliana kom "la Hispana linguo oficiala di la Stato", tale kom l'altra Hispana lingui "oficala en lua rispektiva Autonoma Komunesi segun lia Statuti".[2] Konsonance, la Statuto di Autonomeso di Katalunia di 1979, oficialigas la Kastiliana e la Kataluniana kom oficiala lingui di Katalunia (la Kataluniana en Kataluni, e la Kastiliana nam esas oficiala di Hispania).[3] La Statuto di Autonomeso di Katalunia di 2006 ultre asekuras ke "omna personi havas yuro a uzar ambi e la civitani di Katalunina havas la yuro e la devo di konocalar li".[3] Sama artiklo precizas ke la propa linguo di Katalunia esas la Kataluniana, e "kom tala, la Kataluniana esas la linguo normale uzata e preferata en publik administrado e di la moyeni di publika komuniko di Kataluni, ed esas anke la linguo normale uzata en la skoli".[3] Fine, l'Aranana (nome donacita a l'Okcitana parolata en la Valo di Aran) esas la linguo di ita teritorio ed anke oficala en Katalunia. En la Statuto pri Autonomeso existas chapitro qua determinas egala yuro por la tri lingui e grantas lua valideso ed uzo en publik administrado ed altra oficiala institucuri.[4]

Referi[redaktar | edit source]

Hispaniana flago Autonoma regioni di Hispania IHispaniana flago
AndaluziaAragonAsturiaBaleariBaskiaExtremaduraGalisiaKanariiKantabriaKastilia e LeonKastilia-La ManchaKataluniaMadridMurciaNavaraLa RiojaValencia
Autonoma urbi: CeutaMelilla Suverena teritorii: ChafarinasVélez de la GomeraAlhucemas