Kanada

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Canada
Flag of Canada.svg Coat of Arms of Canada rendition.svg
Flago di Kanada Blazono di Kanada
Mapo di Kanada
Chefurbo: Ottawa
·Habitanti: 812,129[1] (2006)
Precipua urbo: Toronto
Oficala linguo: Angliana e franciana
Guvernerio: Monarkio
·Rejino: Elizabeth 2ma
·General-guverniestro David Lloyd Johnson
·chefministro: Stephen Harper
Surfaco: (2ma granda)
·Totala: 9,984,670 km²
·% aquo: 8,92
Habitanti: (36ma granda)
·Totala: 34,310,600[2] (2010)
·Lojanto-denseso: 3,41 hab./km²
Nacionala himno: O Canada
Pekunio: Dolaro di Kanada
Reto-kodo: .ca
Precipua religio: kristanismo, 79,5%

Kanada esas lando jacas en nord-Amerika qua konsistas ek 10 provinci e 3 teritorii. Lua vicina landi esas Usa en sudo, Alaska (Usana stato) en westo, Grenlando e Santa Pierre e Mikelon en esto. En nordo jacas l'Arktika oceano. En 2011 lando havis cirkum 33.4 milioni lojanti.

Kanada esas la duesma maxim granda lando dil mondo en totala surfaco, e lua komuna frontiero kun Usa esas la maxim longa terala frontiero dil mondo.

Bazala fakti pri Kanada.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Kanada.

Arkeologiala e genetikala studii indikas ke homi ja vivis en Yukon cirkum 26,500 yari ante nun, ed en sudo di Ontario cirkum 9,500 yari ante nun[3]. On estimas ke existis de 200 mil til 2 milioni indijeni en Kanada dum 15ma yarcento. L'unesma Europani qua arivis en nuna Kanada esis vikingi ed establisis su en la regiono di Newfoundland en 1000a yari[4] e, pos la falio di ta kolonio ne okuris altra atempto por koloniigar la regiono til 1497, kande italiana explorero Giovanni Caboto exploris la litoro por Anglia.

Jacques Cartier exploris litoro di Kanada en Atlantiko en 1534. Samuel de Champlain arivis en 1603 e fondis Quebec en 1608. En 1610 Britani fondis lua unesma kolonii en la regiono, en Cupids e Ferryland[5]. La Dek e tri kolonii esis fondita poka yari depos. Nova Skotia divenis Britana teritorio en 1713 kun Utrecht kontrato.

En 1759 Britaniani vinkis Franciani en la batalio di Abraham-planaji. Pos la Sep-yara milito Francia cedis granda parto di Kanada ad Unionita Rejio. Royala proklamo en 1763 kreis la provinco di Quebec, ed unionis l'insulo di Cape Breton a Nova Skotia. Por preventar konflikti en Quebec, Britania aprobis Quebec Akto en 1774 qua expansis la teritorio di la provinco vers la Granda Lagi e la valo di Ohio fluvio. Franciana linguo esis riestablisita ibe. Ta akto iracigis la kolonigiisti di la Dek e tri kolonii ed stimulis anti-Britana sentimenti poka yara ante l'Usana revoluciono.

Paris kontrato en 1783 agnoskis la nedependeso di la dek e tri kolonii, e cedis teritorii sude de la Granda Lagi ad Usa. Dum la Milito di 1812 Usa atakis Kanada, ma pos du yari patis.

Pos diversa konferi, konstitucala akto en 1867 kreis Kanadana Konfederuro nedependanta de Unionita Rejio en 1 di julio 1867, komence kun quar provinci: Ontario, Quebec, Nova Skotia e Nova Brunswick. Pos Kanada asumis kontrolo di la Tero di Rupert e di la Nord-Westala Teritorio. Britana Kolumbia e Vancouver Insulo unionis kun la konfederuro en 1871 dum ke Prince Edward insulo unionis en 1873. Por stimular l'expando vers la westo, Kanadana guverno stimulis la konstrukturo di Canadian Pacific Nordala fervoyo, kompletita en 1915 e ke unionis Quebec kun Britana Kolumbia.

Unionita Rejio kontinuis mantenar kontrolo di Kanadan exeteral aferi. Konseque, kande Unesma mondomilito komencis, Kanada eniris en la milito. Volontarii esis sendita a westala fronto. De cirkum 625,000 soldati sendita, cirkum 60,000 perisis e 173,000 esis vundita. En 1939 sub la guverno di chefministro William Lyon Mackenzie King Kanada deklaris milito a Germania tri dii pos l'Unionita Rejio. Kanadana trupi havis multa importo dum Dieppe inkurso en 1942, dum Normandia batalio en 1944, ed anke protektis la rejo di Nederlando dum German okupeso en ta lando.

En 1949 Newfoundland (nune Newfoundland e Labrador) esis unionita a Kanada. En 1982 la parlamento di Kanada aprobis Kanada Akto, qua finis sejornanta dependeso di Kanada de Unionita Rejio. En 1999 teritorio di Nunavut esis kreita, la triesma di lando.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Militala historio di Kanada.

Politiko[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Guvernisto di Kanada-konfedero.

Kanada esas konstitucala monarkio. Rejino Elizabeth 2ma di Anglia esas la chefo di stato, reprezentata da generala-guverniestro - nune David Lloyd Johnston. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune Stephen Harper.

Parlamento di Kanada.

La Parlamento havas 2 chambri: chambro di deputati (Angliana House of Commons; Franciana Chambre des communes) kun 308 membri elektita da populo por maxima periodo di 5 yari. Singla deputato reprezentas un distrikto. La Senato (Senate of Canada/Le Sénat du Canada) havas 105 membri ed esas indikita da generala-guverniestro. Senatani povas servar til evar 75 yari.

Kanadana konstituco (Constitutional Act) esis definita en 1982. Ol kontenas la Constitutional Act de 1867 ed subsequanta enmendi. La Statuto di Westminster de 1931 donis kompleta autonomio a lando. Simila ad Unionita Rejio, kelka ne-skribita konvencioni anke esas konsiderata parto di Kanadana konstituco, exemple l'existo di la chefministro.

Malgre anke okuris konflikti, de 1871 til 1921 Kanadana guverno signatis 11 pakti ke grantis yuri por indijeni, kom sanesoflegoprovizerio e la dispenso di taxado.

Politikala mapo di Kanada.

Geografio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Geografio di Kanada.

Kanada okupas 41% di Nord-Amerika. Ol esas la duesma vasta lando e havas la maxim granda litoro dil mondo, kun 202,080 km.

En nordo, la klimato esas Polala. En sudo esas mez-varma. Lua peizaji varias de boreala foresti en sudo til glaso en nordo. En westo existas alta monti de Rokala montaro. En sud-westo, plana tereni (Kanadana plano) permisas kultivi. La regiono proxim Granda Lagi koncentras granda parto dil populo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Kanada.

Usa esas la maxim importanta ekonomikala partenero di Kanada.

Demografio[redaktar | edit source]

Kanada havis plu kam 34 milioni lojanti ye 2010[2], ma granda parto di lua habitantaro vivas proxim la frontiero kun USA. Lando recevis granda quanto di enmigranti, precipue de Europana landi (aproxime 23%), Chinia (3,5%) ed altre.

La maxim granda urbo esas Toronto, kun plu kam 5 milioni lojanti. Altra importanta urbi esas Montreal (plu kam 1,6 milioni lojanti ye 2006), Calgary (plu kam 900 mil lojanti) Ottawa (plu kam 800 mil lojanti), Edmonton (plu kam 700 mil lojanti), Vancouver (plu kam 570 mil lojanti) e Quebec-urbo (plu kam 400 mil lojanti).

Religiono[redaktar | edit source]

Kanadani adheras a granda diverseso di religii. Segun la maxim recenta kontado, 77,1% di Kanadani identeskas kam kristana: inter lu, Katoliki esas la maxim granda grupo kun 43,6% di Kanadani. Eklezio protestanta la maxim importanta esas eklezio unionata di Kanada, proxim 17% dicas havar nula adhero religioza, kande la populo cetero (6,3%) adheras a religii altra ke kristanismo.

Kulturo[redaktar | edit source]

Kanada havas du oficala lingui: Angliana e Franciana. Lua kulturo recevis Angla, Franca ed aborijena influi. La maxim famoza Kanadana piktisto esas Tom Thomson. En literaturo en Angliana, importanta nomi esas Robertson Davies, Michael Ondaatje, Stephen Leacock, Carol Shields, Alistair MacLeod e Margaret Atwood. En Franciana linguo esas Philippe-Ignace-Francois Aubert de Gaspé, Louis-Honoré Fréchette, Gabrielle Roy, Anne Hébert, Antonine Maillet, Nicole Brossard e Roch Carrier.

Pos 17ma yarcento Kanada developis bona muzikala infrastrukturo, kun konservatorii, akademii, radio-stacionii, edc. Kompozisto Joseph Quesnel skribis unesma Kanadan opero en fino di 18ma yarcento. Alexander Muir kompozis The Maple Leaf Forever ye 1867 por celebrar Kanadana konfederuro. En jazo, importanta nomi esis Oscar Peterson, Guy Lombardo, ed unesma Kanadana rock-idolo, Paul Anka. Meze l'artisti de 1960a yari, kantisto e kompozisto Neil Young eniris Rock And Roll Hall of Fame du foyi.

En pop-kulturo, kelka notora nomi esas Céline Dion, Nelly Furtado, Avril Lavigne ed Alanis Morissette.

Frankofonio[redaktar | edit source]

Kanada esas membro di organizuro internaciona di Frankofonio e di asembluro parlamentala di Frankofonio. Pluse, organizuro francofona di municipi di New-Brunswick, federuro quebecana di municipi, uniono di municipi di Quebec, federuro kanadiana di municipi same kam l'urbi di Levis, Quebec, Sherbrooke, Gatineau, Montréal, Saguenay e Trois-Rivières esas membri di asociuro di francofona urbestri.

Cetera aferi[redaktar | edit source]

Commons
Commons havas kontenajo relatante a:

Referi[redaktar | edit source]

  1. Population and dwelling counts, for census metropolitan areas and census agglomerations, 2006 and 2001 censuses - 100% data notepad
  2. 2.0 2.1 http://www.statcan.gc.ca/pub/82-003-x/pop/pop-h-clock-eng.htm
  3. http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Bortolini-AJHG-03-YAmer.pdf
  4. Pálsson, Hermann (1965) (Digitized online by Google books). The Vinland sagas: the Norse discovery of America. Penguin Classics. p. 28. ISBN 0-14-044154-9
  5. Phillip Alfred Buckner; John G. Reid (1994). The Atlantic region to Confederation: a History. University of Toronto Press. pp. 55–56.