Weimar-Republiko

De Wikipedio
(Ridirektita de Weimar Republiko)
Irez ad: pilotado, serchez
{{{Nomo}}}
Deutsches Reich
1919 til 1933
[[{{{Preexisto}}}]] {{{Nomo}}} [[{{{Posexisto}}}]]
Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Coat of arms of Germany.svg
[[Arkivo:{{{Flagooblazono}}}|140px]]
{{{Informo}}}
Nacionala devizo:
{{{Devizo}}}
Nacionala himno:
Das Lied der Deutschen
[[File:{{{Audio_ligilo}}}]]
Weimar Republic 1930.svg
{{{Imajo_informo}}}
Urbi
Chefurbo: Berlin
· Habitinti:
· Dato: {{{Dato_chefurbo}}}
· {{{TituloChefurbo2}}}: {{{Chefurbo2}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo2}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo2}}}
· {{{TituloChefurbo3}}}: {{{Chefurbo3}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_chefurbo3}}}
· Dato: {{{Dato_chefurbo3}}}
Precipua urbo: {{{Precipua_urbo}}}
· Habitanti: {{{Lojanti_precipua}}}
Linguo
Oficala linguo: [[{{{Oficala_linguo}}}]]
Lingui
Oficala lingui: Germaniana
Regionala linguo: {{{Regionala_linguo}}}
Regionala lingui: {{{Regionala_lingui}}}
Guvernerio
Tipi: republiko
· Prezidanto: Friedrich Ebert
Paul von Hindemburg
· Ko-princi: {{{Ko-princi}}}
· [[Listo di generala guberniestri di {{{Nomo}}}|General-guverniestro]]: {{{Generala_guverniestro}}}
· Kancelero: Philipp Scheidemann
Wilhelm Cuno
Legifantaro: [[{{{Legifantaro}}}]]
Historio
· {{{Historio}}}: {{{Historio_dato}}}
· {{{Historio2}}}: {{{Historio2_dato}}}
· {{{Historio3}}}: {{{Historio3_dato}}}
· {{{Historio4}}}: {{{Historio4_dato}}}
· {{{Historio5}}}: {{{Historio5_dato}}}
Surfaco
· Totala: 468 787 km² (1925)
Habitanti
· Totala: 62 411 000 (1925)
Habitanti
· Totala: {{{Habitanti1}}} (1925)
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro}}} hab./km²
· Denseso di habitantaro: {{{Denseso di habitantaro2}}} hab./km²
Valuto: marko
· Abreviuro: {{{Abreviuro}}}
· Simbolo: {{{Simbolo}}}
Religio: {{{Religio}}}
Religii: kristanismo
Nune parto di: {{{Nunepartodi}}}
Kauzo di la fino: kreado di Nacional-socialista Germania
Germana stati dum Weimar-Republiko.

Weimar-Republiko esas la nomo kreita dal historiisti por nomizar federala republiko establisita en Germania en 1919 por remplasar la Germana imperio. Por evitar la tumulti qui lor eventis en Berlin, la nacional asemblajo kunvokesis che l'urbo Weimar por skribar nova konstituco por la lando. To esas l'origino di la frazo "Weimar-Republiko".

Dum lua 14 yari, la republiko afrontis multa problemi, exemple grava inflaciono, politikal agitesi de dextra e de sinistra partisi, e l'enemikesi de la vinkinti dil unesma mondomilito, qui demandis indemni e teritoriala kompensi de Germania. Tamen, ol reformis monetaro, uniformigis imposti e lua sistemo di treni, e lua arto, cinemo e muziko duris evolucionar.

Quankam ol divenis republiko en 1919 Germania duris esar nomizita Deutsches Reich en Germana. La vorto Reich ne signifikas exakte imperio, ma aproxime "guvernerio".

Germana Revoluciono (1918 til 1919)[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Germana Revoluciono (1918 til 1919)

Kontrato di Versailles[redaktar | redaktar fonto]

 Precipua artiklo: Kontrato di Versailles (1919)

Kom rezulto di Kontrato di Versailles, Germania perdis Alzacia-Lotringia por Francia, Memel por Lituania, parto de lua estala teritorii por Polonia e de lua sud-esto por Chekoslovakia, altra teritorii norde por Dania, e por Belgia weste. La regiono Saarlando divenis administrita dal Ligo di la nacioni.

Politikala ed ekonomiala krizo (1919 til 1923)[redaktar | redaktar fonto]

La republiko rapide recevis ataki de la dextra e de la sinistra. Radikali de sinistra akuzis socialdemokrati pri trahizar l'idei de la laborala klasi por preventar komunista revoluciono. Multa grupi de dextra akuzis la guvernerio pri febleso, e preferis forta rejimo, quale la monarkio di 1871. Altra grupi de dextra akuzis judi e socialisti pri konspiro por efektigar la falio di Germania dum l'unesma mondomilito.

Dum kin yari, eventis epizodi di violento en la precipua Germana urbi. Unesma defio eventis kande un grupo di komunisti ed anarkiisti proklamis la Republiko Sovietiana di Bavaria, qua duris de la 6ma di aprilo til la 3ma di mayo 1919. La sedicio esis violente sufokita dal Freikorps, grupi di ex-soldati qui formacis un "armeo" kontrolita da Germana guvernerio. La sequanta yaro, Freikorps probis revokar Weimar-Republiko per stato-stroko qua divenis konocita kom Kapp-Lüttwitz Putsch.

Bankobilieto kun valoro di 50 milioni di marki, lansita en 1923. Poka dii pose, olua reala valoro esis preske nula.

La sequanta yari pos la milito Germania subisis hiperinflaciono, ma la guvernerio simple estampis plusa bankobilieti. En 1919 un pano kustis 1 marko e, pro la hiperinflaciono, en 1923 ol kustis 100 miliardi marki.

Kripla ex-soldato recevas almonajo en Berlin, 1923.

Cirkume 1923 Germania klamis ke ne povis durar la pago di milital indemni. Konseque, Franca e Belga trupi okupis la regiono Ruhr, lor la precipua industriala regiono di Germania. La habitantaro di la regiono organizis striki, qua duris 8 monati e afektis l'ekonomio di la regiono. Quankam la striki produktis ekonomiala domajo, un industrialisto, Hugo Stinnes, havis multa profiti pos komprar bankrotinta entraprezi. Il demandis recevar pagi por lua produkti en dolari, ne en marki, e konseque en 1923 lua "industrial imperio" valoris plua kam tota Germana ekonomio. Lua imperio faliis kande Germana guvernerio kontrolis l'inflaciono en novembro 1923.

Politikala preso duris dum tota ta periodo. De la 8ma til la 9ma di novembro 1923 nacional-socialisti komandita da Adolf Hitler probis komencar sedicio en München, Bavaria. L'autoritati di Bavaria baris la 3.000 revoltinti. Hitler enkarcerigesis, e dum lua enkarcerigo ilu skribis la libro "Mea Lukto" (Germane: Mein Kampf). Ilu liberigesis de karcero ye la 20ma di decembro 1924.

Ora epoko (1924 til 1929)[redaktar | redaktar fonto]

Balo che la hotelo Esplanade, en Berlin.

Pos la kontrolo di l'inflaciono en fino di 1923 til 1929 esis epoko relate stabila, konocita en Germana kom Goldene Zwanziger ("l'ora yari 1920ma"). L'ekonomio kreskis e sociala nestabileso diminutis. La nova pekunio, Rentenmark helpis restaurar l'internaciona konfido en Germana ekonomio.

En 1924 kreesis la Programo Dawes, un konvenciono inter Usana banki e Germana guvernerio. Usana banki prestus pekunio a Germana banki, qui kontrolis aktivi uzebla kom hipoteki por grantar la pago di indemni. Tale, Germana ferovoyi, la Nacionala Banko e multa industrii hipotekizesis por stabiligar la pekunio e grantar la prestaji.[1] Poka tempo pose, Francia e Germania konkordis ke lua frontieri ne esus modifikita per forco, ed en 1925 Franca trupi abandonis Ruhr.

En 1926 Germania divenis membro di la Ligo di la nacioni kom permananta membro, e recevis povo por vetar lua normi. Gustav Stresemann, qua esis chefministro (Reichskanzler) dum 100 dii en 1923 esis la ministro pri exteral aferi di Germania de 1923 til 1929, ed esis responsebla por grantar l'eniro di la lando en la Ligo. En 1926 ilu recevis la Nobel-premio pri paco, ma mortis 3 yari pose, da vaskulala cerebrala stroko.

Dum la yari 1920ma eventis remarkinda kulturala renesanco en Germania. Dum la maxim mala dii di hiperinflaciono, drinkeyi vivis plena di laboristi qua spensis lia pekunio dum tota nokto, por evitar la perdajo di lua valoro la sequanta dio. L'intelektuali responsis kun kondamno di l'ecesaji de kapitalismo, e demandis revolucionala chanji en la kulturo. Cinemo, literaturo, teatro e muziko en ta epoko recevis influi de Sovietia ed eniris en kreiva fazo. Kabareti e jazo divenis populala. Josephine Baker produktis granda euforio en Germana publiko.[2]

Germana pikto recevis influi de impresionismo, expresionismo e kubismo. Piktisto George Grosz recevis amendi por kritikar militisti e la religio. En l'arkitekturo, l'influi de Walter Gropius e de Bauhaus Skolo atingis tota mondo. Tamen, konservemi konsideris ta modernesi un trahizo di Germana tradicionala valori.

La moderneso e l'extera prestajo kreis un aparo di permananta prospereso e di stabileso, ma ta aparo krulis kun l'ekonomiala krizo di 1929, qua komencis, koincide, poka dii pos la morto di Stresseman. L'"Ora epoko" di Germania finis.

Dekado (1930 til 1933)[redaktar | redaktar fonto]

L'armeo distributas nutrivi por la povri en Berlin, 1931.

Kande Usana banki rapide ekprenis pekunio de Germania pos oktobro 1929 la krizo komencis e la chomeso kreskis rapide. Politikala nestabileso anke rikomencis. Tota kanceleri ke guvernis de la 30ma di marto 1930 til la 23ma di marto 1933 (Heinrich Brüning, Franz von Papen, Kurt von Schleicher ed Adolf Hitler) uzis dekreti vicee konsultar la parlamento. Pos 1925 Paul von Hindenburg esis la prezidanto di Germania, e duris en povo til lua morto ye la 2ma di agosto 1934.

En septembro 1930 nacional-socialisti recevis 18.3% de totala voti por la Reichstag (parlamento) e kreis nefacilesi por la sequanta guverni. Ja ne esis posibla por republikani formacar majoritato por guvernar kun altra partisi sen l'extrema dextra. Tamen, anke ne esas posibla por la nacional-socialisti formacar guvernerio, e rikomencis la violento inter la rivala politikala grupi.

De 1930 til 1932 l'ekonomiala krizo divenis plu mala. Sequante la konservema ekonomiala teorio, poka guvernala spenso stimulus l'ekonomio, do Brüning tranchis spensi, inkluzite en la sociala sektoro. To efektigis min-mult avantaji por chominti e kresko di kontributi de laboristi.

Komence, kapitalisti suportis Brüning, ma kun la kresko di laborala revolti, li komencis suportar l'opozanti, Alfred Hugenberg e Hitler. En 1932 eventis elekto por prezidanto di Germania. Hindenburg vinkis Hitler kun la suporto di Brüning. Tamen, Brüning perdis la suporto di Hindenburg e renuncis ye la 30ma di mayo 1932.

Franz von Papen (sinistre) e Kurt von Schleicher (dextre). La du havis granda influi dum lasta yari di Hindenburg kom prezidanto, ma lia rivaleso favoris l'acenso di Hitler.

Hindenburg indikis Franz von Papen com kancelero por substitucar Brüning. Papen permisis nacional-socialisti riorganizar la paramilitaral organizuro SA. L'opozantaro kreskis e Von Papen decidis kunvokar elekti ye la 31ma di julio 1932, en qui l'extrema dextra recevis 37.2% ek la voti e la socialdemokrati divenis minoritato. Hitler decidis ne partoprenar en la guvernerio di Papen, postulis la kancelereso por ilu propre, ma Hindenburg ne aceptis. Konseque, la guvernerio dissolvesis e nova elekti eventis. Ye la 6ma di novembro 1932 nacional-socialisti recevis 33.2% ek la voti, 2 milioni voti min kam en julio. Hindenburg kunvokis Kurt von Schleicher por okupar la kancelereyo.

Papen komencis laborar sekrete por la falio di Von Schleicher, ed ye la 4ma di januaro 1933 renkontris Hitler e propozis suportar un guvernerio ube Hitler esis kancelero, ma la ministri esis indikita da Papen. En ta renkontro, Hitler anke grantis solvo por ekonomiala problemi di lia partiso, kun la helpo di industriisti. En 23ma di januaro 1933 Schleicher dicis a Hindenburg ke il ne sucesis en formacar nova guvernerio. En 28ma di januaro ilu renuncis. Hindenburg pensis nove en Von Papen, ma Schleicher dicis ad il ke Von Papen ne esus aceptebla da la Reichstag (parlamento). Do, Hindenburg kunvokis Adolf Hitler por esar kancelero.

Paul von Hindenburg kun Adolf Hitler kom kancelero.

Pos un monato, dum la nokto di la 27ma di februaro 1933 eventis incendio en l'edifico dil Reichstag. Un nederlandana komunisto, Marinus van der Lubbe, kaptesis proxim l'edifico ed akuzesis pro la fairo. Naziisti konvinkis publik opiniono ke la komunisti esis responsebla por l'incendio, e Hitler beneficis de to e postulis l'aprobo di Hindenburg pri un dekreto restriktiva di la liberesi pri jurnalaro, pri l'yuro a sekreto di letri, pri la libereso di opiniono e pri la respekto a la privata proprietajo. Pokope la Naziisti komencis kontrolar altra politikala forci ed eliminar lua opozinti. La demokratiala rejimo instalita en 1919 finis.

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Kitchen, Illustrated History of Germany, Cambridge University Press, 1996, p 241
  2. "Josephine Baker in Berlin". Cabaret Berlin - Exploring the entertainment of the Weimar era.