Euratom

De Wikipedio
Jump to navigation Jump to search
Flago di Europa

La Europana Atomala Energio-komunitato (EAEC od Euratom) esas internaciona organizuro fondita en 1957 skope krear specalista merkato por nukleara povo en Europa, developar nukleara energio e distributar ol a sua membro-stati, dum vendar la ecesajo a ne-membra stati.

Ol esas legale distinta del Europana Uniono (EU), ma havas la sama membraro, e guvernesas da EU-institucuri. Depos 2014, Suisia anke partoprenas en la programi di Euratom kom asociata stato.

Nuntempe, olua chefa foko esas la konstrukto dil Internaciona Fuzo-Reaktoro, ITER, financizita sub la nukleara parto di FP7. Euratom anke provizas mekanismo por provizar prestaji por financizar nukleara projeti en la EU.

Ol establisesis dal Euratom-Pakto ye la 25ma di marto 1957 apud la Europana Ekonomiala Komunitato (EEC), e jeresis dal institucuri dil EEC de 1967. Malgre ke omna altra europana posmilita komunesi kombinesis aden la EEC e pose la EU, Euroatom mantenis sua legale distinta naturo, ed esas la unika restanta komunitato-organizuro qua esas nedependanta del Europana Uniono, e tale exter regulala direte dal Europana Parlamento.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

La Komuna Asemblo propozis extensar la povi dil komunitato Europana pri Karbono e Stalo por inkluzar altra energio-fonti. Tamen, Jean Monnet, arkitekto e prezidanto dil ECSC, volis aparta komunitato por inkluzar nukleara povo. Louis Armand komisesis studiar la posiblesi pri uzo di nukleara energio en Europa; lua raporto konkluzis ke plusa nukleara developo bezonesis por plenigar la deficito lasita dal exhausteso de karbono-depozaji, e por diminutar la dependo de petrolo-produkteri. Tamen, la Benelux-stati e Germania volis krear generala unika merkato, malgre ke ol opozesis da Francia pro olua protecionismo, e Jean Monnet opinionis ke ol esis tro grand e desfacila tasko. Fine, Monnet propozis la kreo di aparta atom-energiala ed ekonomiala komunesi por konciliar amba grupi.

La Interguverneria Konfero pri la Komuna Merkato ed Euratom en Val Duchesse en 1956 esbosis la nova pakti. Euratom nutros koopero en la nukleara feldo, tatempe tre populara feldo, e kun la EEC, uzos la Komuna Asemblo e Korto dil ECSC, ma ne olua exekutivi. Euratom havos sua propra konsilistaro e komisitaro, kun min multa povi kam la Alta Autoritato del Komunitato Europana pri Karbono e Stalo. Ye la 25ma di marto 1957, la Pakti di Roma signatesis dal ECSC-membri, e ye 1ma januaro oli valideskis.

Por sparar resursi, ta aparta executivi kreita da la Pakti di Roma kombinesis en 1965 per la Kombino-Pakto. La instituturi dil EEC asumos responsi pri jero dil EEC ed Euratom, omna tri diveninta la Europana Komunesi. En 1993, la Pakto di Maastricht kreis la Europana Uniono, qua absorbis la Komunesi, ma Euratom mantenis distinata legala personaleso.

Depos 2014, Suisia partoprenas programi di Euratom kom asociata stato.

En 2016, la komunitato havas koopero-konkordi kun ok landi: Usa, Japonia, Kanada, Australia, Kazakstan, Ukraina, Uzbekistan e Sud-Afrika.