Tokyo

De Wikipedio
(Ridirektita de Tokio)
Salti al navigilo Irez a serchilo
Tokyo
Tokyo Montage 2015.jpg
Kelk imaji pri Tokyo.
Flag of Tokyo Prefecture.svg Emblem of Tokyo Metropolis.svg
Standardo Blazono
Lando: Flag of Japan.svg Japonia
Informo:
Latitudo: 35°41' N
Longitudo: 139°46' E
Altitudo: 6 m
Surfaco: 2 187 km²
Habitanti: 13 929 286 (2019)
Denseso di habitantaro: 6 349 hab./km²
Horala zono: UTC+9
Urbestro: Yuriko Koike (TF)
Mapo:
Mapo di Tokyo
Oficala retosituo:
metro.tokyo.jp
Distrikto Shibuya, en Tokyo.

Tokyo o Tokio (Japoniane: 東京 Tōkyō) esas un ek la 47 prefektii di Japonia, ed anke chef-urbo e maxim populoza urbala centro de la lando. Ol esas sideyo di Japonian imperio. Lua nomo signifikas 'chef-urbo dil esto' en la Japoniana. Tokyo jacas an la regiono Kantō, sud-weste de Japonia, en l'insulo Honshu, ed inkluzas l'insuli Izu ed Ogasawara.

Ultre esar la maxim populoza urbo de Japonia, ol ank esas un ek la maxim populoza urbi del mondo. La prefektio havis 13 929 286 habitanti en 2019. Lua tota surfaco esas 2187,08 km². Lua metropolala regiono havas entote 37,8 milion habitanti.

Lua sistemo di treni ed urbala fervoyo esas un ek la maxim uzata del mondo. L'Olimpiala Ludi eventis en 1964 en l'urbo, unesmafoye en Azia. En 2020 l'Olimpala Ludi eventos itere en Tokyo.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Tokyo fondesis cirkume 1456, e komence nomesis Edo.[1] En 1590, Tokugawa Ieyasu transformis Edo en lua hemo, e kande ilu divenis shoguno en 1603, l'urbo divenis centro por lua armeo. Dum la sequanta yari, lua habitantaro kreskis multe ed ol divenis un ek la maxim populoza urbi del mondo, kun plu kam 1 milion habitanti dum la komenco dil 18ma yarcento. Malgre lua granda habitantaro, Edo ne esis chef-urbo di Japonia, nur la hemo di la familio Tokugawa. L'imperiestro ipsa rezidis en Kyoto, de 794 til 1868.

En 1853, Usana komodoro Matthew Perry arivis, e negociis l'aperto di la portui Shizuoka e Hakodate por komercar kun l'Ocidento. To stimulis la demando por stranjera vari ed adportis l'augmento dil inflaciono. Social agiteso kreskis, e kulminis en revolti. Dume, la suportinti dil imperiestro uzis ta revolti por augmentar l'imperiala povo, e revokis la lasta shoguno, Tokugawa Yoshinobu, en 1867.

En 1869, l'imperiestro Meiji diplasis lua domicilo ad Edo, e transformis ol en chef-urbo di la lando. Pro to, Edo rinomizesis Tokyo, signifikante 'chef-urbo dil esto'. Tokyo konstante subisis granda fairi e ter-tremi, e rikonstruktesis pos li. L'urbo Tokyo, lor konsistinta ek 35 quarteri, establisesis en 1889.

Ferovoyala staciono Shimbashi pos la ter-tremo di 1923.

Depos 1900, lua habitantaro komencis fixigar su proxim la ferovoyi. Suburbala ferovoyi konstruktesis pro la relate chipa preco di la tereni.

Tokyo subisis du granda katastrofi dum la 20ma yarcento: la ter-tremo di 1923, e la duesma mondomilito. La ter-tremo kun forteso 7.9 che la skalo di Richter eventis ye l'1ma di septembro 1923, produktis diversa fairi e mortigis plua kam 140 mil personi en tota Japonia. La bombardi di 1944 e 1945 kun incendiala bombi produktis de 75.000 til 200.000 civili morti, e destruktis plua kam la duimo dil urbo.

Pos la milito, l'urbo rikonstruktesis komplete, ed en 1964 ol esis eventeyo por l'Olimpiala Ludi. Dum la yari 1970ma konstruktesis l'aeroportuo di Narita, distanta 60 km de la centro di Tokyo, malgre polemiki e violentoza protesti.

La sistemo di urbala ferovoyo di Tokyo divenis un ek la maxim uzata de la mondo dum la komenco dil yari 1980ma, kande plusa personi decidis habitar ibe. La preco di imobli augmentis tro multe dum ta epoko, e dum la komenco dil yari 1990 eventis krizo en l'imoblala merkato meze lora ekonomiala krizo, qua afektis la lando dum multa yari.

En 2011 eventis forta ter-tremo norde de Honshu, e Tokyo anke sentis lua efekti. Tamen, l'efekti ibe ne esis serioza, pro la modernigo di lua substrukturo por rezistar ter-tremi.

Geografio[redaktar | redaktar fonto]

Tokyo e l'insuli Izu.
Tokyo e l'insuli Ogasawara, qui apartenas ad ol.

Tokyo jacas centre-weste del insulo Honshu e nordweste de la bayo di Tokyo. La disti inter lua extrema punti esas 90 km este til weste, e 25 km norde til sude. Lua mezavalora altitudo esas 40 metri. L'urbo havas multa insuli en lua teritorio, qui povas distar 1850 km de la centro del urbo. Administrale, la lego Japoniana konsideras Tokyo to (都, vorto tradukita quale "metropolo"). Lua strukturo kontenas 23 specala quarteri (特別, ku), qui, ante 1943, formacis l'urbo Tokyo tale dicita.

En 2008, cirkume 36% ek la surfaco di Tokyo konsistis ek naturala parki, inkluzite la Nacionala Parko Ogasawara, qua distas cirkume 1.000 km de la centro dil urbo, jacanta an l'insuli Bonin (Ogasawara). Parko Ogasawara establisesis en 1972, esanta Mondala Heredo di la Homaro segun l'UNESKO.

Dum lua historio, Tokyo subisis grandega ter-tremi, exemple en 1703, 1782, 1812, 1855, 1923, e nedirete en 2011. La forteso dil ter-tremo di 1923 atingis 8.3 segun la skalo di Richter, e mortigis plua kam 142 000 personi. To esis la lasta foyo en ke la centrala areo di Tokyo frapesis violentoze.

La klimato dil urbo esas humida subtropikala (Cfa segun la klimatala klasifikuro da Köppen). La mezavalora temperaturo en agosto (somero) esas 26,4°C, dum ke la mezavalora temperaturo en januaro (vintro) esas 5,2°C.

La mezavalora yarala pluvo-quanto esas 1528,8 mm, e la maxim pluvoza monato esas septembro, kun mezavalore 209,9 mm.

Imperiala Palaco, en Tokyo.
Imperiala Palaco, en Tokyo.

Transporto[redaktar | redaktar fonto]

Treno Shinkansen.
Suburbala treno de la Serio 6300 (sinistre) e treno del metroo, ambe en la staciono Musashi-Kosugi.

Tokyo esas koncentro-punto por la ferovoyi e por l'urbala ferovoyi Japoniana. Existas 62 linei ferovoyala e plua kam 900 stacioni en Tokyo. Treni di granda rapideso, nomata Shinkansen ("nova trunkala lineo") ligas Tokyo ad Osaka, Niigata, Aomori ed altra importanta urbi en Honshu. Entote, 6 ek l'8 linei di Shinkansen de Japonia konvergas a la ferovoyala staciono di Tokyo. Autobusi, monoreli e tramveturi esas sekundara sistemi di transporto en la urbo.

Pos la duesma mondomilito, Usa proskriptis la flugo di avioni super Tokyo. Do, Japonia konstruktis aeroportui exter la urbo, exemple l'Aeroportuo Internaciona di Narita, jacanta 60 km este. L'aeroportuo Haneda, en Ōta, anke recevas domestika ed internaciona flugi.

La bazo di la publika transporto di Tokyo esas la linei di treni e metroo. Entote existas plu kam 70 linei, esanta la maxim extensa sistemo di publika transporto ferovoyala de la mondo. Plu kam 20 milion personi uzas ca sistemo omnadie, qua havas plu kam 1000 stacioni.

La metroo di Tokyo esas l'unika komplete automatizata de la mondo, e la 4ma maxim extensa de la mondo. Sep linei di suburbala treni transportas milioni di veheri omnadie e formacas komplemento a la sistemo metroala. Por kurta voyaji existas sistemo di publika autobusi, nomizita Toei, qui funcionas precipue interne la 23 "specala quarteri" de Tokyo. La tarifo dil autobusi fixigesis en 200 yen.

Videz anke[redaktar | redaktar fonto]

Referi[redaktar | redaktar fonto]

  1. Nussbaum, Louis-Frédéric (2005). "Tōkyō".

Extera ligilo[redaktar | redaktar fonto]