Aeroplano

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Wikipedio
Wikivortaro explikas
ca rubriko
en altra lingui: Aeroplano

Aeroplano (Sinonimi en Ido: aviacilo, aviono) esas vehilo quo flugas, ed esas guvernebla da pilotisto por levar su e tervenar sekure. Aeroplano esas plu grava kam aero, ma flugas per motoro e sustenanta plani.

Historio di fluganta vehili[redaktar | edit source]

Ante le Wright[redaktar | edit source]

L’ ideo pri fluganta homo esas anciena. Unesma konocata projeto pri aeroplano, helikoptero e parashuto trovesis en la desegnuri di Leonardo da Vinci. Ca projetita vehili nule flugis.

On konsideras kom komenco-momento dil aeronautiko la flugo per balono da Montgolfier fratuli ye 1783 en Francia. Ye 10 di novembro 1798 Jeanne Labrosse, studento di balonisto André-Jacques Garnerin, flugis kun ilu per hidrogenoplena balono ye Parc Monceau, Paris. Labrosse esis l'unesma homino qua flugis per balono. De 1797, Garnerin facabis plura balonoflugi, ed ilu divenabis l'Oficala Aeronavisto di Francia. Ye 12 di oktobro 1799 Jeanne Labrosse esis l'unesma homino qua decensis per parafalo, de alteso di 900 m. El divenis spozino di Garnerin, e la paro turis Anglia e Francia, facante demonstrala balonoflugi e parafalodecensi.

Ante la Wright-fratuli flugis kelka homi per mashini, ma li esas plu min konocata:

  • ye 1890 Clément Ader flugis en Francia per Eole-vehilo. Ol havis ducilindrala vaporo-mashino, ma “plubonigita” motori ne plue povis levar la vehilo.
  • ye 1896 Samuel Langley, profesoro che Smithsonian-instituto, flugigis vehilo che Potomac-rivero, ma la vehilo esis senkrua. Kruala flugi per la vaporo-mashinala vehilo ne sucesis ye 1903.
  • ye 1901 Germana-naskinta Gustave Whitehead flugis en Bridgeport, Usa, per unplana vehilo motorizita c. 3 kilometri en altitudo lu kam 50 metri.
  • Nov-Zelandana Richard Pierce flugis per motorala aeroplano ante le Wright. L’evento havis testi, ma la loko esis ne maxim apta por igar ol konocata.
  • ye 18 di agosto 1903 Germana Karl Jatho flugis kurta disto per triplana vehilo motorizita en Germania.

La flugo di le Wright[redaktar | edit source]

Wilbur ed Orville Wright esis Usana biciklo-fabrikisti, qui esis interesita pri flugado. La flugo di Orville ye 1903 esas nun konsiderata kom l’ unesma flugo per aeroplano. Li inventis, quale on povas guvernar la fluganta vehilo.[1]

La flugo-probeyo di le Wright esis en Nord-Karolina che esta rivo di Usa. Ibe li ye 17 di decembro 1903 sendis alonge reli l’ aeroplano Flyer (o “Whopper” segun li). Ol havis nula rotuli o stipito, ma nur du plani e motoro. L’ unesma flugo duris 12 sekundi e 35 metri. Samadie Orville flugis duesmafoye: 59 sekundi e 860 metri, ma l’ aeroplano krulis en ventego.[1]

Historiala flugi pos le Wright[redaktar | edit source]

Roland Garros en 1913

Ye 23 di septembro 1913 la Franca aviacisto Roland Garros facis la unesma voyajo per aeroplano trans la Mediteraneo, de St Raphael en sudala Francia a Bizerte en Tunizia, 730 km distanta. La dureso di la transiro, en Morane-Saulnier aeroplano, esis 7 hori e 53 minuti; lo esis lore la maxim longa trans-mara flugo kompletigita. Ye la fino il havis restanta gazolino por nur 7 plusa minuti di flugo. Garros esis aviacisto depos 1909, ed en 1912 il flugis de Tunizia a Marsala en Sicilia. Dum la unesma mondo-milito il esis kombato-pilotisto; il mortis en 1918, fusil-agite de la cielo en la Ardeni.

Ye 30 di julio 1914 Norvegiano Tryggve Gran facis la unesma voyajo per aeroplano trans la Norda Maro; il departis de Cruden Bay en Skotia, ed arivis pos 4 hori e 10 minuti ye Jaeren, proxim Stavanger en Norvegia, 465 km distanta. Lo esis la maxim longa flugo fora de lando, til la flugo di Alcock e Brown trans la Atlantiko en 1919. La dato di la flugo di Gran esis hastigata pro la interdikto, relate la expektata milito, di civila flugado en Britania pos ta dio. Ante ke il divenis interesata pri aviacado, Tryggve Gran, kom experto pri skiado, esis membro di la Antarktika-expediciono de 1911 til 1913, duktata da Robert Falcon Scott.

Statuo di Alcock e Brown, ye Heathrow-aeroportuo

La unesma voyajo trans la Atlantiko per aeroplano esis kompleta ye 15 di junio 1919. La voyajo esis iniciata da konkurso reklamata en la jurnalo The Daily Mail di London, en aprilo 1913: premio di 10000 pundi esis ofrata a ti qui flugis de Nord-Amerika a Britania od Irlando en 72 hori. Pro la mondo-milito, la konkurso ajornesis til 1918. John Alcock, aviacisto depos 1912, ed Arthur Whitten Brown, injeniero qua havis experienco pri aerala navigado, komencis la flugo de St Johns, Nov-Lando, en aeroplano fabrikita da Vickers, ye 14 di junio, 13.58 kloki; nur un altra konkursanta grupo esis ibe, qua ne esis pronta por flugo. La aeroplano portis 3900 litri de gazolino; ol flugis ye alteso inter maro-nivelo e 3700 m. La voyajo finis, pos 16 hori 28 minuti, e 3040 km, en marsho proxim Clifden, Galway-komtio, Irlando; Alcock e Brown ganis la premio.

Ye 9 di junio 1928 la unesma voyajo trans la Pacifiko per aeroplano finis ye Brisbane, Australia. Charles Kingsford Smith e tri kolegi livis Oakland, Kalifornia ye 31 di mayo en Fokker FV11-3M aeroplano; li pauzis en Havayi e Fidji. Smith, qua naskis en Brisbane en 1897, anke kompletigis la unesma flugo trans Australia sen pauzo, e la unesma flugo de Australia a Nova-Zelando. En 1935, dum flugo de Britania ad Australia, Smith e kolegi desaparis en la bayo di Bengal; fragmenti di lia aeroplano trovesis proxim la rivo di Burma, dek-e-ok monati plu tarde.

La strukturo di aeroplano[redaktar | edit source]

Notora aeroplani[redaktar | edit source]

Famoza konstruktisti[redaktar | edit source]

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 (1903-12-17) Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17. URL vidita ye 2013-07-21.