Tonga

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga
Flag of Tonga.svg Coat of arms of Tonga.svg
Flago di Tonga Blazono di Tonga
Mapo di Tonga
Chefurbo: Nuku'alofa
·Habitanti: 34,654 (2003)
Precipua urbo: Nuku'alofa
Oficala linguo: Angliana, Tongana
Guvernerio: Monarkio
·Rejulo: George Tupou 5ma
·Chefa ministro: ʻAkilisi Pohiva
Surfaco: (186ma granda)
·Totala: 748 km²
·% aquo: 4
Habitanti: (195ma granda)
·Totala: 104,000[1] (2009)
·Denseso di habitantaro: 139 hab./km²
Nacionala himno: Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
Pekunio: Pa'anga
Reto-kodo: .to
Precipua religio: kristanismo (92,9%)

Tonga esas lando ed insul-grupo en Oceania, centr-suda di Pacifiko. L'indijena nomo dil insuli esas Tonga o Tongatabu, signifikante 'santa'.

Tonga anke divenis konocita kom Amikal insuli (en Angliana linguo: Friendly Islands), pro l'amikala recevo ke James Cook havis kande il vizitis l'insuli por unesma foyo, en 1773. Il arivis dum ʻinasi, lokala festivalo. Tamen, Cook ne savis ke lokala chefi deziris mortigar li, ma ne konkordis pri la formo di facar ol[2].

Bazala fakti pri Tonga.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Tonga.

Arkeologiala restaji pruvis ke l'unesma habitanti di Tonga navigis de Santa-Cruz-insuli (nune parto di Salomon Insuli) ed arivis en regiono cirkum 6,000 yari ante nun. La maxim anciena populo qua habitis l'insuli esis le Lapita. Li peskis, kultivis planti e facis objekti en ceramiko. L'epoko de cirkum 450 aK til 1865 konocesis kom Imperio Tui'Tonga, kun centro en l'insulo di Tongatapu e chef-urbo en Mu'a.

L'unesma Europani qui vizitis l'insuli esis Nederlandani Willem Schouten e Jacob Le Maire, en 1616. Li vizitis nordala insulo di Niuatoputapu. En 1643 Abel Tasman vizitis Tongatapu e Haʻapai. Altr importanta vizitero esis James Cook, en 1773, 1774 e 1777.

En 1845 Tāufaʻāhau unionis Tonga e formacis rejio. En 1875 ilu deklaris Tonga konstitucala monarkio.

Tonga divenis Britaniana protektorato en 18 di mayo 1900 pos amikeso-pakto kun Unionita Rejio, ma kontree altra insuli en Pacifiko ol ne perdis lua tradicionala monarkio. Pakto pri protektorato finis en 1970, e Tonga divenis nedependanta en 4 di junio sam yaro. Ol imediate eniris Britaniana komuneso.

En julio 2010 lando demarshis decideme por divenar konstitucala monarkio, kande Sialeʻataongo Tuʻivakanō divenis l'unesma chefministro direkte elektita.

Politiko[redaktar | edit source]

Tonga esas konstitucala monarkio. George Tupou V esas rejo depos 2006. La chefo di guvernerio esas la chefministro, nune ʻAkilisi Pohiva.

La parlamento (Fale Alea) havas 1 chambro e 30 membri. Lua konstituco adoptesis en 4 di novembro 1875. Til julio 2008 la monarko anke esis ha chefo di guvernerio.

Segun determinas konstituco, Tonga furnisas gratuita prima skolo por tota populo, liceo por toti kun simbolala preci, e stato pagas studii en exter universitati, specale por medicino. Tonga anke grantas medikala sokurso a toti. Lua konstituco anke protektas privata proprieto: stranjeri ne povas komprar tereni, nur povas lokacar proprietaji.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Tonga.
Litoro di Tonga.

Tonga esas 175-insuli arkipelago, ma nur 36 havas habitanti. La maxim granda insulo esas Tongatapu, qua havas 257 km² di totala surfaco. En Tongatapu jacas la chef-urbo, Nuku'alofa. Ol havas 419 km di litoro.

Geologiale l'insuli esas de du tipi: kalkopetrala sulo de korala origino, o kalkopetrala sulo superpozita a volkanala sulo. Foresti kovras 11% di totala surfaco.

Lua klimato esas tropikala kun du sezoni: varma de decembro til mayo e temperema de junio til novembro. Granda parto di pluvo falas de februaro til aprilo. On povas okurar cikloni de oktobro til aprilo.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Tonga.

Demografio[redaktar | edit source]

Demografio di Tonga (1961 til 2003), segun la FAO, de Unionita Nacioni. Habitanti en mili.

Plu kam 70% di populo habitas Tongatapu, la maxim granda insulo di arkipelago. Granda parto di la populo havas Polineziana origino, kun mikra mixuro di Melaneziani. Cirkum 3 o 4 mili habitanti havas Chiniana origino.

Kulturo[redaktar | edit source]

La religio (kristanismo) influas multe en Tongana kulturo. La rejo Taufa'ahau Tupou IV praktikis la Metodista-kredo, qua esas la religio di 40.000 habitanti.

Skolo esas gratuita ed obligita por pueri de 6 til 14-yari, e 98.9% di Tongani savas lektar e skribar[3].

Referi[redaktar | edit source]

  1. World Population Prospects, Table A1 - Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) - Unioninta Nacioni
  2. Mariner, William and Martin, John (1817). An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years resident in those islands, Volume 2
  3. The World Factbook - Tonga


Landi e teritorii en Oceania
Usana Samoa | Australia | Baker-insulo | Cook-Insuli | Fidji | Franca Polinezia | Guam | Havayi | Howland Insulo | Jarvis-insulo | Johnston-atolo | Kingman Rifo | Kiribati | Marshall Insuli | Federati Stati di Mikronezia | Midway-atolo | Nauru | Nova Kaledonia | Nova-Zelando | Niue | Norfolk Insulo | Norda Mariani | Palau | Palmyra Atolo | Papua-Nova-Guinea | Pitkern | Samoa | Samoa Usana | Salomon Insuli | Timor Leste| Tokelau | Tonga | Tuvalu | Vanuatu | Wake Insulo | Wallis e Futuna