Diferi inter la revizi di Gruzia

Irez a navigado Irez a serchilo
juntesis 1 570 bicoki* ,  antaŭ 7 monatoj
kelka modifiki + texto + imajo
Etiketi: Redaktita per smartfono Redaktita per informatikoprogramo "app"
(kelka modifiki + texto + imajo)
| Nomo_himno = ''Tavisupleba''
| Pekunio = [[Lari]]
| Religii = [[ortodoxa kristanismo]], 83%
}}
'''Gruzia''' (en [[Gruziana linguo|GruzianaGruziane]] საქართველო ''sak’art’velo'') esas lando jacanta an sudala parto di la montaro [[Kaukazo]], an l'estala rivo di [[Nigra maro]], inter [[Azia]] ed [[Europa]]. LuOl havas kom vicini [[Rusia]] norde, [[Turkia]] ed [[Armenia]] sude, e [[Azerbaijan]] sud-este.
 
'''Bazala fakti pri Gruzia.'''
 
=== Historio ===
{{PA|Historio di Gruzia}}
[[Arkivo:Earlycaucasus655.jpg|thumb|left|250px320px|Mapo di [[Kaukazo]], kun la stati ''[[Kolchido]]'' ed ''Iberia''.]]
Homo habitas kontinue la regiono di nuna Gruzia de la [[petroepoko]]. La regiono okupesis dal [[Anciena Grekia|Greki]] e pose dal [[Persian imperio|Persiani]]. La nuna chef-urbo, Tbilisi, fondesis en [[380 aK]].
 
[[Roman imperio|Romani]] konquestis la regiono komplete en 66 aK, e lua dominaco duris dum preske 400 yari. Li introduktis [[kristanismo]] dum la [[4ma yarcento]], ed en 327, rejulo [[Mirvan la 3ma di Iberia]] deklaris ol oficala religio di la lando. Ta akto proximigis Iberia e [[Bizancana imperio]].
 
[[Arkivo:Queen_Tamara_of_Georgia.jpg|thumb|left|180px220px|Rejino [[Tamar de Gruzia]].]]
[[Arabia|Arabi]] okupis Tbilisi en [[645]], tamen Gruziani konservis granda autonomeso subinterne l'Araba rejio.<ref>"Christianity and the Georgian Empire" (early history) Library of Congress, marto 1994</ref> Dum la komenco di la [[12ma yarcento]], rejulo [[Davit la 4ma di Gruzia]] gradope ekpulsis [[imperio Seljuk|Seljuka turki]] de la regiono, e vinkis l'importanta [[batalio di Didgori]] ye la [[12ma di agosto]] [[1121]]. Gruziana rejio atingis lua zenito dum lasta yari de la [[12ma yarcento|12ma]] e l'unesma yari de la [[13ma yarcento]], epoko en qua religiala tolero kreskis, e la [[filozofio]] expansis su, ma en [[1292]] [[Mongolia|Mongoli]] okupis la regiono. Mongola okupo duris til [[1310]].
 
En [[1783]] Gruzia okupesis da [[Rusa imperio]] e signatis la [[kontrato di Georgievsk]], segun quo [[Rusa imperio|Rusia]] defensus la mikra rejio Kartli-Kakheti, resto del anciena rejii Gruziana. Tamen, Rusia ne defensis Kartli-Kakheti kande [[Otoman imperio|Turkiani]] e Persiani atakis Tbilisi en 1785, ed itere en [[1795]].
De [[1803]] til [[1878]], konseque de diversa militi kontre [[Otoman imperio|Otomani]] e [[Persa imperio|Persiani]], Gruziana teritorio kreskis. Exemple, [[Abkhazia]] okupesis komplete en [[1864]]. Dum la [[Rusa Revoluciono di novembro 1917]] komencis movado pri nedependo, ma en februaro [[1921]], Sovietiana [[Reda Armeo]] okupis la lando e retrodonis la teritorio a Turkia.
 
Gruzia divenis itere nedependanta pos la krulo di [[Sovietia]], ye la [[9ma di aprilo]] [[1991]]. EnYe la [[26ma di mayo]] sam yaro, [[Zviad Gamsakhurdia]] elektesis prezidanto. Gamsakhurdia pariis pri Gruziana nacionalismo, e deklaris ke [[Abkhazia]] e [[Sud-Osetia]] restus sub Gruzian administrado.
 
De la [[22ma di decembro]] [[1991]] til la [[6ma di januaro]] [[1992]] eventis sangoza [[stato-stroko]] qua ekpulsis Gamsakhurdia de povo. Balde komencis [[interna milito]] qua duris til [[1995]]. En [[1992]] [[Eduard Shevardnadze]] retroiris a Gruzia ed unionis su a la chefi di revolto, Kitovani e Ioseliani, ed organizis triumviraro, nomizita "KonsilantaroKonsilistaro di Stato" por guvernar la lando. En [[1995]] Shevardnadze oficale elektesis prezidanto di la lando.
 
En [[2008]] eventis milito kontre la nedependo di [[Sud-Osetia]]. [[Rusia]] agnoskis la nedependo di Sud-Osetia e di [[Abkhazia]] e sendis trupi por defensar Sud-Osetiana teritorio.
 
=== Politiko ===
[[Arkivo:Parlamento_de_Georgia,_Tiflis,_Georgia,_2016-09-29,_DD_07.jpg|thumb|320px|left|Parlamento di Gruzia.]]
[[Arkivo:Presidential_Palace_in_Tbilisi.jpg|thumb|280px|Prezidantala palaco en [[Tbilisi]].]]
Gruzia esas [[demokratio|demokratiala]] parlamentala [[republiko]]. La [[chefo di stato]] esas la [[prezidanto]], qua elektesas dal populo por 5-yara periodo. La [[chefministro]] esas la [[chefo di guvernerio]], ed elektesas dal prezidanto.
 
La [[legifala povo]] konsistas ek singla chambra parlamento kun 150 membri, qui elektesas dal populo por 4-yara periodo. Ye la 26ma di mayo 2012 la sideyo dil parlamento translojesis al urbo [[Kutaisi]].
 
La maxim alta korto de Gruzia esas la SupraSupera korto. Ol havas adminime 28 membri, qui elektesas dal parlamento por dumviva ofico. De 1996 til nun ank existas konstitucala korto, konsistanta ek 9 membri qui exercas lia ofici dum 10 yari, e povas revizar la valideso di legi segun la konstituco.
 
====Autonoma regioni en Gruzia====
[[Arkivo:Georgia high detail map.png|thumb|right|Mapo di Gruzia kun Abkhazia (verde) e Sud-Osetia (violee).]]
* [[Adjaria]] (sud-weste, apud Nigra maro)
En agosto [[2008]] Gruzia probis sensucese retrokonquestar [[Sud-Osetia]] per koakto. Pro to [[Rusia]] helpis [[Sud-Osetia]].
 
=== Geografio ===
Gruzia jacas en sudala [[Kaukazo]], inter [[latitudo|latitudi]] 41º°N e 44º°N e [[Longitudo|longitudi]] 40º°E e 47º°E. HavanteLua 67.900tota surfaco, {{formatnum:69700}} km² la lando, esas montoza ed equivalas aproxime olta di [[Bavaria]]. Monto Shkhara, kun {{formatnum:5068}} metri di [[altitudo]] esas lua maxim alta ponto. La preciputaprecipua [[fluvio|fluvii]] di la lando esas Rioni, longa de 327 km, e Mtkvari (Turke: ''Kura''), qua naskasoriginas en [[Turkia]] ede debushas an [[Kaspio]], en [[Azerbaijan]].
 
La [[klimato]] di Gruzia esas extrememulte variata, kande on konsideraskompare la mikra surfaco di la lando. Existas du precipua klimatala zoni, quaqui korespondas aproxime korespondas al esto e la westo di la lando. L'alta montaro [[Kaukazo]] impedas l'eniro di la kolda aeral amasi de la nordonorde, dumkontre ke la "mikra Kaukazo" sude impedas l'arivo di la sika e varma venti de la sudosude. La klimato weste de Gruzia esas precipue [[subtropikala klimato|subtropikala]] kun influo dil [[altitudo]], e lua mezavalora yarala [[pluvo-quanto]] varias de 1.000 mm til 4.000 mm.
 
=== Ekonomio ===
{{PA|Ekonomio di Gruzia}}
De l'Antiqueso, multa komercala treki trairis Gruzia, qua havis prosperoza komerco. [[Oro]], [[arjento]], [[kupro]] e [[fero]] explotesis de jaceyi che Kaukazo. Dum la 20ma yarcento, l'ekonomio di Gruzia projetesis segun Sovietiana modelo.
* Pekunio:Gruziana lari (vice Rusa rublo). 1 lari = 100 tetri.
* Exportaco-produkturi: citruso-frukti, [[teo]], [[vino]].
* Fluido-konduktilo per [[petrolo]] e balde fervoyo inter [[Kaspia maro]] e [[Turkia]].
 
Pos la krulo di Sovietia e lua nedependo en 1991, la lando facis transito al [[ekonomio di merkato]]. Lua nuna nominezas ''Lari'', e subdividesas en 100 ''tetri''. Ol remplasis [[Rusa rublo]] en 1991.
=== Demografio ===
 
[[Arkivo:Qartvelebi_poloneti.jpg|thumb|200px|Gruziana viro kun tradicionala vestaro.]]
* Exportaco-produkturi: citruso-frukti, [[teo]], [[vino]].
Quankam lua etniala grupo ne existas en altra parti de [[Europa]] ecepte en [[Kaukazo]], Gruziani konsideras su [[kulturo|kulturale]] Europani. Gruziani esas cirkume 84% de la habitantaro. [[Abkhazia]]ni, Osetiani, [[Armenia]]ni, [[Azerbaijan]]i, Greki de Kaukazo, [[Judo|Judi]] e [[Rusia|Rusi]] esas minoritati.
 
=== Demografio ===
[[Gruziana linguo]] ne apartenas ad [[Indo-Europana linguaro|Indo-Europana]], [[Turka lingui|Turka]] o Semitika grupi. Ol parolesas da cirkum 71% de la habitantaro kom matrala linguo. [[Abkhaziana linguo]] parolesas en Abkhazia. Altra lingui parolata esas [[Rusa linguo|Rusa]] (9%), [[Armeniana linguo|Armeniana]] (7%), [[Azerbaijana linguo|Azerbaijana]] (6%), e 7% parolas altra lingui.
[[Arkivo:Georgia_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|250px|Demografiala piramido di Gruzia, 2020.]]
[[Arkivo:Qartvelebi_poloneti.jpg|thumb|200pxleft|280px|Gruziana viro kun tradicionala vestaro.]]
Quankam lua etniala grupo ne existas en altra partiloki de [[Europa]] ecepte enultre [[Kaukazo]], Gruziani konsiderasjudikas su [[kulturo|kulturale]] kom Europani. Gruziani esas cirkume 84% de la habitantaro. [[Abkhazia]]ni, Osetiani, [[Armenia]]ni, [[Azerbaijan]]iani, Greki de Kaukazo, [[Judo|Judi]] e [[Rusia|Rusi]] esas minoritati. De la habitantaro, 59,5% habitis urbala zoni en 2020.<ref name=CIA>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/georgia/#people-and-society|title=Georgia - The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=22ma di aprilo 2021|language={{en}}}}</ref> En 2021, la mezavalora viv-expekto dil habitantaro esis 77,25 yari.<ref name=CIA/>
 
[[Gruziana linguo]] ne apartenas ad [[Indo-Europana linguaro|Indo-Europana]], [[Turka lingui|Turka]] o Semitika grupi. Ol parolesas da cirkum 71% de la habitantaro kom matrala linguo. [[Abkhaziana linguo]] parolesas en Abkhazia. Altra lingui parolata esas [[Rusa linguo|Rusa]] (9%), [[Armeniana linguo|Armeniana]] (7%), [[Azerbaijana linguo|Azerbaijana]] (6%), e 7% parolas altra lingui. Entote 99,4% ek la habitantaro evanta 15 yari o pluse savas lektar e skribar.<ref name=CIA/>
Cirkume 83% de la habitantaro praktikas [[Ortodoxa kristanismo]], 9.9% esas [[Islamo|Mohamedani]], 3.9% esas Armeniani apostoliki, e 0.8% esas [[katolikismo|katoliki]].
 
Cirkume 83,4% de la habitantaro praktikas [[Ortodoxa kristanismo]], 9.910,7% esas [[Islamo|Mohamedani]], 3.2,9% esas Armeniani apostoliki, e 0.81,2% esaspraktikas altra religii, inkluzite [[katolikismo|katoliki]], 0,5% praktikas nula religio, e 1,2% ne informis pri religio, segun statistiki de 2014.<ref name=CIA/>
* Lekto-saveso: 99 %.
* Postulata vivo-duro: 61 yari (por viri), 68 yari (por mulieri)
 
La maxim grandapopuloza urbo esas [[Tbilisi]], la chef-urbo. Altra grandaimportanta urbi esas [[Kutaisi]], [[Batumi]], Rustavi e Sokhumi.
 
=== Kulturo ===
[[Arkivo:Khevsureti,_Georgia_—_Village_Shatili.jpg|thumb|280px|Domi konstruktita dum la [[Mezepoko]] em Shatili.]]
{{nekompleta}}
Gruziana kulturo influesis da klasika Greka, Romana, Bizancana e da diversa Iranana kulturi. De la 11ma til la 13ma yarcento eventis tale nomizita "renesanco kulturala" Gruziana, nome klasika literaturo, arti, filozofio, arkitekturo e cienco. Dum la 19ma yarcento, ol ank influesis dal [[Rusa imperio]]. L'influi arkitekturala esas videbla en kasteli, turmi, fortifikuri e kirki, exemple la mezepokala konstrukturi del urbo Shatili.
* Propralinguala nomo: Sakartvelo
 
== Referi ==
96 956

redakturi

Selektar dum la navigado