København

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
København
Kelk imaji de Købehavn.
Greater coat of arms of Copenhagen.svg København segl 1296.jpg
Lando Flag of Denmark.svg Dania
Latitudo 55°43' N
Longitudo 12°34' E
Altitudo 0-24 metri
Surfaco 86.2 km²
Habitanti 579,513[1] (2014)
Denseso di habitantaro 6,700 hab./km²
Horala zono UTC+1
Urbestro Frank Jensen (S)
Reto: http://www3.kk.dk
Mapo
Mapo di København
Københav, Dania

København esas chef-urbo e maxim grand urbo di Dania. Ol havis 579,513 habitanti en 2014. Lua totala surfaco esas 86.2 km². Lua metropolala regiono havis 1,990,036 habitanti la sam yaro.

Lua nomo originis de Dana vorto Køpmannæhafn, kiopman quo signifikas "komercisto", e havn quo signifikas "portuo", "la portuo dil komercisti". Nune ol esas la kulturala, komercala e guvernala centro di Dania. Lua borso esas un di la maxim importanta de Europa. En 2012 ol esis la 3ma maxim rich urbo dil mondo.

Kun diversa ponti qui unionas lua quarteri e distrikti, lua urbala peizajo kompozesas da parki, promeneyi e kanali. Tivoli gardeni (amuzo-parko apertita en 1843), la statuo di La Mikra Mar-homino, la palaci di Amalienborg e Christiansborg, Luterana kirko Frederiks Kirke, e multa muzei, restauranti e diskoteki esas important atrakti por turisti. Ultre la sektoro di servadi e la farmaciala industrio, l'urbo adoptis altra agi kun skopo di divenar "karbono-neutra" (neutraligar komplete lua emiso di karbono) en la yaro 2025.

Lua universitati havas entote plu kam 94,000 studenti. L'Universitato di Kobehavn, fondita en 1479 esas la maxim olda di Dania.

En 1 di julio 2000 inauguresis la ponto di Øresund, qua unionas Dania per voyo e fervoyo a Malmö, en la Suediana regiono di Skania. Lua aeroportuo, Kastrup, recevas preske 2 milion voyajanti omna monati.

Historio[redaktar | edit source]

L'urbo fondesis dum la 10ma yarcento kom Vikinga vilajo. Recenta arkeologiala verki trovis restaji de cirkum la yaro 1020, quankam la regiono ja habitesis dum la petr-epoko. L'unesma historiisto qua referis ad ol esis Saxo Grammaticus, sub la nomo Portus Mercatorum, dum la 12ma yarcento. Portus Mercatorum tradukabis en Dana kom Købmannahavn, segun skribita ta epoko.

En 1186 segun letro skribita per la papo Urbanus 3ma, la kastelo di Hafn (Kobehavn) e lua cirkondanta landi donesis ad Absalon, episkopo di Roskilde da rejulo Valdemar 1ma. Cirkum la yaro 1200 l'eklezio di Nia Siorino konstruktesis.

Kande l'urbo komencis divenar eminenta, ol komencis sufrar ataki de Hansa-uniono. Kun l'establiso di Kalmar-uniono (1397 til 1523) inter Suedia, Norvegia e Dania, Kobehavn divenis lua chef-urbo, kande Eric de Pomerania establisis su en la kastelo di Kobehavn. Lua universitato inauguresis en 1 di julio 1479 da la rejulo Christian 1ma, pos l'aprobo dil papo Sixtus 4ma[2].

Kande protestanta reformo komencis, l'urbo - qua esis loyala a katolika rejulo Christian 2ma - esis sucesoze siejita en 1523 da la trupi di Frederik 1ma, qua esis protestanta. En 1536, pos 1-yara siejo (julio 1535 til julio 1536) l'urbo kapitulacis a la rejulo Christian 3ma. Dum la duesma duimo dil 16ma yarcento l'urbo prosperis kun la kresko dil komerco tra la Baltiko.

Quartero e kanalo Nyhavn ("Nova Portuo"), konstruktita en la 17ma yarcento.

Dum la 17ma yarcento l'arsenalo e la borso (Børsen) kompleteskis. Por expansar ultramarala komerco l'Est India Kompanio kreesis en 1616. En 1658-59 l'urbo rezistis Sueda siejo e repulsis grand asalto da Suediani.

En 1711 pesto-epidemio viktimis 22,000 til 65,000 personi en Kobehavn. Du granda fairi anke kauzis granda destruktado. La fairo di 1728, la maxim granda de lua historio, destruktis 28% de l'edifici - 48% de la medievala edifici -, e cirkum 20% de ha habitanti perdis lia domi. Altra fairo, en 1795 anke kauzis granda destruktado. Por ta motivo, poka medievala edifici existas til nun.

Christiansborg palaco, en 1761.

Pos l'unesma fairo, granda rikonstrukturo komencis. En 1733 komencis la konstrukturo di Christiansborg palaco, qua kompleteskis en 1745. La palaco destruktesis en 1794 da fairo.

Dum la duesma duimo di la 18ma yarcento Dania sejornis neutra en la konflikti inter Europana povi. En 1801 Britaniana floto komandita da Horatio Nelson atakis Dana-Norvegiana floto ankragita proxim Kobehavn. Ilu destruktis granda nombro di Dana-Norvegiana navi, ante l'establiso di un armistico. Ta batalio konsideresas la maxim severa en ke Horatio Nelson komandis Britaniana trupi, plu desfacila kam Trafalgar-batalio.

La duesma Kobehavn-batalio (bombardo di Kobehavn, de 16 di agosto til 5 di septembro 1807) vizis destruktar Dana-Norvegiana floto, ma esis terorigiva bombardo kun incendiala fosfa-fuzei qua atingis la domi di civila habitanti. Britaniani desembarkis e siejis Kobehavn kun 30,000 soldati. L'atako kontinuis dum 3 dii, mortigis 2,000 civili e destruktis granda parto dil urbo. La destruktado esis granda pro ke Daniana defensi ne havis potenta kampaniokanonaro kapabla por atingar Britaniana navi en la maro.

Quankam la dizastri dil komenco di la 19ma yarcento Dania experiencis granda kulturala developo, qua divenis konocita kom Dana Or-epoko. Pikto developis kun Christoffer Wilhelm Eckersberg, dum ke Christian Frederik Hansen e Gottlieb Bindesbøll adportis neoklasika-stilo a l'arkitekturo dil edifici. Dum la 1880a yari komencis instalesar fabrikerii en la suburbi. La Libera Portuo di Kobehavn konstruktesis de 1892 til 1894. Elektro instalesis en 1892 ed elektrala tramveturi komencis vehar en 1897. La habitantaro rapide kreskis: de 120,000 en 1840 til 400,000 en 1901.

Torvegade en la 1900a yari, ante lua expando.
Urbestr-domo di Kobehavn.

En la komenco dil 20ma yarcento Kobehavn esis prosperanta industriala ed administrala urbo. Kun lua nova urbestr-domo e fervoyo-staciono, lua centro komencis expansar weste. Kom rezulto di la neutreso di Dania dum l'unesma mondomilito l'urbo prosperis per komerco samatempe kun Unionita Rejio e Germanian imperio, malgre Dania mantenis 40,000 soldati en l'urbo por defendar ol en kazo di atako. Pos la milito okuris manko di alimenti e domi. Nur dum la 1930a yari komencis granda konstruktado di domi en Torvegade por eliminar povra quarteri.

Dum Duesma mondomilito tota Dania inkluzite Kobehavn okupesis da Germaniani, de 9 di aprilo 1940 til 4 di mayo 1945. Hitler deziris ke Dania esus "modelo di protektorato" e komence Naziisti atemptis facar pakto kun Daniana guverno. En 1943 li permisis okurar general elekto kun la partopreno di tota partisi, ecepte komunista. Ma en agosto 1943 pos la fiasko dil pakto, okuris la sabordo di diversa navi por preventar l'uzado da Naziisti. En ta yaro Naziisti komencis enkarcerigar judi, quankam la majoritato ja fugis vers Suedia.

Pos l'invado di Normandia en 1944 Naziisti timis ke Daniana polico divenis problemo, e komencis enkarcerigar e deportar policisti, quankam la majoritato fugis o celis su. De la 2,000 policisti arestita e deportita vers Germania, min kam la duimo transvivis e retroiris a Dania.

Habitanti di Kobehavn celebras la fino dil milito, en 1945.

Kobehavn oficale liberigesis la 8ma di mayo 1945 da Britaniana trupi komandita da generalo Bernard Montgomery. Pos la milito, rapide komencis projeti por rezidala e laborala quarteri kunmixita a verd arei, alonge la linei dil metropoliteno* (S-tog treni).

La trafiko di vehili gradope kreskis en en 1972 autobusi remplasigis tramveturi en l'urbo. En la 1960a yari yuna arkitekto Jan Gehl propozis la kreado di strado por pediranti e voyi por bicikli en la centro dil urbo, ideo adoptita de ta epoko.

"La Nigra Diamanto", biblioteko di Kobehavn.

L'aktiveso en la portuo di Kobehavn diminutis, dum ke lua aeroportuo sufris expando. Lua moderna biblioteko, surnomizita "la nigra diamanto" (Den Sorte Diamant) inauguresis en 1999.

En 2000 inauguresis Øresund-ponto, internaciona ponto qua unionas Kobehavn e Malmö, en Suedia.

Referi[redaktar | edit source]

Altra imajo di Købehavn.
  1. Statistics Denmark: Copenhagen City/Urban Area (Københavns Kommune, Hovedstadsområdet), 2012 (tables: FOLK1, BEF44). Statistics Denmark. URL vidita ye 17 di agosto 2012.
  2. History of the University (in Angla). University of Copenhagen. URL vidita ye 12 di novembro 2013.
Europana chef-urbi

Amsterdam · Andorra la Vella · Athina · Belgrade  · Berlin · Bern · Bratislava · Bruxel · Budapest · Bucarest · Dublin · Helsinki · Kiev · Chisinau · København · Lisboa · Ljubljana · London · Luxemburg · Madrid · Minsk · Monako · Moskva · Nikosia · Oslo · Paris · Podgorica · Praha  · Reykjavík · Riga · Roma · San Marino · Sarajevo · Skopje  · Sofiya · Stockholm · Tallinn · Tbilisi · Tirane · Vaduz · Valletta  · Warszawa · Vatikano · Wien · Vilnius · Yerevan · Zagreb