IAEA

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Flago dil IAEA

La Internaciona Atomala Energio-Agenterio (IAEA) esas internaciona organizuro qua vizas avancigar la pacoza uzo di nukleala energio, ed inhibar olua uzo por irga militala skopo, inkluzante nukleala armi.

La IAEA establisesis kom autonoma organizuro ye 29ma julio 1957.  Quankam establisita nedepende del Unionita Nacioni per internaciona pakto, la IAEA-Statuto, la IAEA responsas a la General Asemblo e Sekureso-Konsilistaro dil Unionita Nacioni.

La chefkontoro dil IAEA esas en Wien.  Ol havas du "Regional Safeguards Offices" qui situesas en Toronto, Kanada, ed en Tokyo, Japonia.  La IAEA anke havas du relato-kontori qui situesas en New York-urbo, Usa, ed en Geneve, Suisia.  Pluse, la IAEA havas tri laboratorii en Wien e Seibersdorf, Austria, ed en Monako.

La IAEA servas kom interguverneria forumo por ciencal e teknikal koopero en pacoza uzo di nukleala teknologio e nukleala povo mondvaste.  La programi dil IAEA kurajigas developo di pacoza apliki di nukleala teknologio, provizas internaciona salvogardi kontre misuzo di nukleala teknologio e materio, ed avancigas nukleala sekureso (inkluzanta radiaco-protekto) e nukleala sekureso-normi.

La IAEA ed olua olima Direktisto-Generala, Mohamed ElBaradei, kunganis la Nobel-Paco-Premio ye 7ma oktobro 2005.  La nuna Direktisto-Generala dil IAEA esas Yukiya Amano.

Historio[redaktar | redaktar fonto]

Chefkontoro dil IAEA en Wien, Austria

En 1953, la prezidanto di Usa, Dwight D. Eisenhower, propozis la kreo di internaciona organizuro por regular ed avancigar pacoza uzo di atomala povo, en sua diskurso "Atoms for Peace" koram la General Asemblo dil UN.   En septembro 1954, Usa propozis a la General Asemblo la kreo di internaciona agenterio por kontrolar fisila materio, uzebla por nukleala povo o por nukleala armi.  Ica agenterio establisus sorto di "nukleala banko."

Usa anke demandis internaciona ciencala konfero pri omna pacoza lateri di nukleala povo.  En novembro 1954, klareskis ke la Soviet-Uniono refuzus internaciona gardo di fisila materio, se Usa ne prekonsentus ye senarmigo, ma ke clearinghouse por nukleala transakti esus forsan posibla.  De 8ma til 20ma agosto 1955, che la Unionita Nacioni eventis la Internaciona Konfero pri Pacoza Uzi di Atomala Energio en Geneve, Suisia.  En oktobro 1956, Konfero pri la Statuto di IAEA eventis che la chefkontoro dil Unionita Nacioni por aprobar la fondala dokumento dil IAEA, qua negociesis en 1955-1956 da grupo de dekedu landi.  La Statuto dil IAEA aprobesis ye 23ma oktobro 1956 e valideskis ye 29ma julio 1957.

Olima usana kongresano W. Sterling Cole servis kom la unesma Direktisto-Generala dil IAEA de 1957 til 1961.  Cole servis nur un periodo, pos qua la IAEA duktesis da du suedi dum preske quar yardeki: la ciencisto Sigvard Eklund servis de 1961 til 1981, pose sueda exministro Hans Blix, qua servis de 1981 til 1997.  Blix sucedesis kom Direktisto-Generala da Mohamed ElBaradei di Egiptia, qua servis til novembro 2009.

De 1986, responde la nukleala reaktor-explozo e dizastro en Chernobyl, Ukraina, la IAEA augmentis sua esforci en la feldo di nukleala sekureso.  Lo sama eventis pos la Fukushima-dizastro di 2011 en Fukushima, Japonia.

La IAEA ed ElBaradei kunganis la Nobel-Paco-Premio en 2005.  En sua acepto-diskurso en Oslo, ElBaradei asertis ke nur un procento del pekunio spensata por developar nova armi suficus por nutrar la tota mondo, e ke, se ni esperas evitor su-destrukto, nukleala armi devas havar nula loko en nia koncienco, e nula rolo en nia sekureso.

Ye 2ma july 2009, Yukiya Amano di Japonia elektesis kom Direktisto-Generala dil IAEA, vinkinte Abdul Samad Minty di Sud-Afrika e Luis E. Echávarri di Hispania.  Il serveskis ye 1ma decembro 2009.

Listo di Nobel-laureati pri paco

1901: Dunant, Passy 02: Ducommun, Gobat 03: Cremer 04: IDI 05: Suttner 06: Roosevelt 07: MonetaRenault 08: ArnoldsonBajer 09: BeernaertEstournelles de Constant 10: IPB 11: AsserFried 12: Root 13: La Fontaine 17: IKRK 19: Wilson 20: Bourgeois 21: BrantingLange 22: Nansen 25: ChamberlainDawes 26: Briand &Stresemann 27: BuissonQuidde 29: Kellogg 30: Söderblom 31: AddamsButler 33: Angell 34: Henderson 35: Ossietzky 36: Lamas 37: Cecil 38: Nansen Office 44: IKRK 45: Hull 46: BalchMott 47: QPSW, AFSC 49: Boyd Orr 50: Bunche 51: Jouhaux 52: Schweitzer 53: Marshall 54: UNHCR 57: Pearson 58: Pire 59: Noel-Baker 60: Lutuli 61: Hammarskjöld 62: Pauling 63: Reda Kruco 64: King 65: UNICEF 68: Cassin 69: ILO 70: Borlaug 71: Brandt 73: KissingerLe 74: MacBrideSato 75: Saharov 76: B.WilliamsCorrigan Maguire 77: IA 78: SadatBegin 79: Matro Teresa 80: Esquivel 81: UNHCR 82: MyrdalGarcía Robles 83: Wałęsa 84: Tutu 85: IPPNW 86: Wiesel 87: Arias 88: Paco-korpi 89: Dalai Lamao 90: Gorbachov 91: Suu Kyi 92: Menchú 93: Mandelade Klerk 94: ArafatPeresRabin 95: Pugwash KonferoRotblat 96: BeloRamos-Horta 97: ICBLJ.Williams 98: HumeTrimble 99: MSF 2000: Dae-jung 01: UNAnnan 02: Carter 03: Ebadi 04: Maathai 05: IAEAElBaradei 06: YunusBanko Grameen 07: Al Gore 08: Ahtisaari 09: Obama 10: Liu 11: SirleafGboweeKarman 12: Europana Uniono 13: Organizuro por la Interdikto di Kemial Armi 14: Satyarthi, Malala Yousafzai 15: Quarteto 16: Santos