Historio di Portugal

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Precipua linguala regioni di Iberia, cirkum 300 aK.

La teritorio di nuna Portugal habitesis da Neanderthali e pos da Homo sapiens, qua vagis tra la nordo di Iberia.[1] Ta populi formacis organizita socii, quankam li ne establisis prosperoza kolonieti. Dum neolitiko homi komencis domestikigar animali qui vivis en trupi, kultivar cereali e peskar en maro.[1]

Dum l'unesma yarmilo aK, Kelti de central Europa invadis Portugal, e mixuris kun lokala populi por formacar diversa preRomana tribui. En sudo di Portugal existis urbeti fondita da Feniciani, kom Tavira, en Algarvo. Segun John Koch ed altra studiisti, Kelta kulturo aparis en sudo di Portugal cirkum 500 yari ante altra regioni di Europa[2][3] Kelka linguisti konsideras ke Tartesiana linguo, parolata en sudo di Portugal (extingita pos 5ma yarcento aK) esas la maxim anciena Kelta linguo konocita.[4][5]

Romani komencis invadar Iberia en 218 aK dum la Duesma Punika milito, kontre Kartago. Komence li anexis du regioni: la nord-westo di la peninsulo (nomizita Hispania Citerior) e la sud-esto (nomizita Hispania Ulterior) e transformis ol en provinci dil imperio. Por Romani, Iberia esis strategiala regiono: lua kontrolo permisis interruptar l'aceso di Kartago a la mineyi di kupro, stano ed arjento en la regiono. En 45 aK, Romani konquestis komplete la regiono e nomizis ol kom Lusitania. Li fondis nuna urbo di Porto, kun la nomo «Portus-Galliae» o «Portus-Cale», origino di moderna nomo Portugal.

Dum la Reconquista en 868 Portugalana Komtio (Condado Portucalense) formacesis. Ol divenis parto di la rejio di Galisia en 1078. En la 25ma di julio 1139 pos la Batalio di Ourique, Afonso Henriques deklaris la nedependo di Portugal e divenis rejulo Afonso 1ma. En 1143 rejulo Alfonso 7ma di Leon e Kastilia agnoskis Portugal kom nedependanta rejio. En 1179 papo Alexander 3ma anke agnoskis la rejio.

En 1373 Anglia e Portugal komencis asocio qua persistas til nun, la maxim anciena asocio di Europa. En 1383, rejulo Fernando 1ma di Portugal mortis, e Juan 1ma rejulo di Kastilia, qua esis mariajita kun la filiino di Fernando 1ma, postulis Portugalana trono. Portugalana nobelesi e la habitantaro ne aceptis ol, e João, Mastro di Aviz, kombatis e vinkis Kastiliani en Aljubarrota batalio. Ta vinko grantis Portugalana nedependo.

Maxim extenso di Portugalan imperio.

En 1415 Portugalani konquestis Ceuta en nordo di nuna Maroko, e komencis explorar e deskovrar regioni en Afrika, pos en Azia ed en Amerika. En 1418 Portugalani rideskovris Madeira ed en 1427, l'Acori. En 1460 li atingis nuna Sierra Leone. En 1487 Bartolomeu Dias navigis en la regiono dil Kabo di Bon Espero. En 1498 Vasco da Gama atingis Calicut, nune Kozhikode en India. En 22 di aprilo 1500 Pedro Álvares Cabral atingis la litoro di Brazilia.

En 1578 rejulo Sebastião 1ma di Portugal desaparis - posible mortis en 4 di agosto 1578 - en la Ksar El Kebir batalio en Maroko. Lia onkulo, katolika kardenalo Henrique, asumis trono e guvernis til lia morto, en 31 di januaro 1580. Kom Henrique esis submisita a celibeso por esar katolika kleriko, il ne havis filiulo, e la maxim proxima heredinto dil trono esis la rejulo Felipe 2ma di Hispania, qua divenis Filipe 1ma di Portugal. Du altra Hispaniana reji guvernis Portugal, til 1640 kande lando divenis nove nedependanta: Felipe 3ma di Hispania (kom Filipe 2ma di Portugal), e Felipe 4ma di Hispania (kom Filipe 3ma di Portugal).

Pos milito kun Hispania, en 1640 Portugal divenis nove nedependanta, e João 4ma di Portugal asumis povo. Ta esis la komenco di Braganza dinastio, qua regnis til 1910.

Graburo facita en 1755, montranta la ter-tremo di Lisboa di ta yaro

En 1755, ye 1 di novembro, Lisboa sufris ter-tremo, di qua la rezulto esis mili di morti. La ter-tremo duris dum plura minuti, ed efektigis fairi en la urbo; tsumani sequis pos 40 minuti. Cirkume 30.000 de la 200.000 habitanti di Lisboa mortis, ed 85 procent de strukturi di Lisboa esis destruktata. Multa homi mortis altra-loke en Portugal ed en Hispania e Maroko. Preske omna kirki en Lisboa esis destruktata, quo iniciis multa diskutado di teologiisti pri la religiala kauzo e signifiko. La evento influis la pensadi di filozofi inkluzanta Voltaire e Rousseau.

En 1762 Hispania invadis Portugalana teritorio kom parto di Sep-yara milito, ma en 1763 paco riestablisesis. Dum tota la 18ma yarcento cirkum 400.000 Portugalani ekmigris a Brazilia[6].

Kun l'invado di Portugal da Franca trupi sub l'impero di Napoleon 1ma, Portugalana rejala familio fugis a Brazilia. L'urbo di Rio de Janeiro divenis la chefurbo dil imperio, rinomizita a Unionita Rejio di Portugal, Brazilia ed Algarvo en 1815. En 7 di septembro 1822 la princo Pedro proklamis la nedependo di Brazilia e divenis l'unesma Brazilian imperiestro kun la titulo Pedro 1ma di Brazilia.

Portugalana kolonii en Afrika (en obskura reda).

Dum la 19ma yarcento, kande Europana povi dividis Afrika ed Azia, Portugal mantenis lua kolonii en Angola, Mozambik, Guinea (nuna Guinea Bisau), Kabo Verda e Sao Tome e Principe, en Afrika; Goa, Damão e Diu (nune Daman e Diu) e Dadrá-Nagar-Haveli en India; Makau en Chinia; e Timor (nune Timor-Leste) en Pacifiko. Lando restis monarkio til 5 di oktobro 1910 kande la republiko proklamesis e Manuel 2ma di Portugal renversesis de povo.

Pos dizastroza partopreno en l'unesma mondomilito komencis serioza nestabileso qua kulminis kun armeala stato-stroko en 1926. En 1932 António de Oliveira Salazar asumis povo kom chefo di la konsilantaro di ministri, equivalanta a chefministro.

Quankam Salazar havis simpatio por fashismo Portugal sejornis neutra dum la duesma mondomilito. En 1943 ilu permisis Westala federiti instalar bazo en Acori, e vendis kauchuko e wolframo a li. Pos fino di la milito Salazar sufris nesucesoza presi por adoptar demokratio en lando.

En decembro 1961 tra Vijaj-operaco, India invadis Goa, Damão e Diu, Portugalana kolonieti en Indiana subkontinento. La sama yaro komencis movadi pri nedependo en Angola, Mozambik e Guinea Bisau. En 1973 Guinea Bisau deklaris su nedependanta.

Salazar guvernis til 1968 kande il sufris cerebra stroko. Lia sucedanto, Marcelo Caetano, asumis povo e quankam existis expekti pri politikala kambii, ilu mantenis koloniala milito, politikal opozanti sejornis enkarcerigita, censuro e la kontrolo dil elekti kontinuis. En 25 di aprilo 1974 Caetano renversesis de povo tra Dianto-revoluciono, nesangoza stato-stroko komandita da militisti de sinistra. La sequanta yaro, Portugal grantis la nedependo por lua kolonii en Afrika e por Timor-Leste. Preske 1 milion Portugalani e decendanti qui vivis en ta ex-kolonii fugis e divenis refujanti.[7]

En novembro 1975, Indonezia invadis Timor-Leste, 10 dii pos la nedependo di lando. La sequanta yardeki, du violenta interna militi - Angolan interna milito (1975 til 2002) e Mozambikan interna milito (1977 til 1992) - kauzis mili di morti en la du ex-kolonii. En Azia, pos pakto signatita en 1986, Portugal retrodonis Makau a Chinia en 1999. La sama yaro okuris referendo en Timor-Leste, ube plu kam 75% de la habitanti votis favorebla a la nedependo de Indonezia, qua okuris en 2002.

Kun la nedependo di lua kolonii en 1975 ecepte Makau, Portugalana kolonial imperio finis, ed anke la koloniala militi, qui rezultis l'enmigro di plu kam 580,000 refujanti vers Portugal, qui reprezentis preske 6% de la 9.8 milion habitanti en 1981. En 1986 Portugal divenis membro di l'Europana Komuneso Ekonomiala, ed esis un di la fondinti di Europana Uniono.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 David Birmingham (2003), p.11
  2. Cunliffe, Karl, Guerra, McEvoy, Bradley; Oppenheimer, Rrvik, Isaac, Parsons, Koch, Freeman and Wodtko (2010). Celtic from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature. Oxbow Books and Celtic Studies Publications.ISBN=978-1-84217-410-4, pagino 384.
  3. Rethinking the Bronze Age and the Arrival of Indo-European in Atlantic Europe. University of Wales Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies and Institute of Archaeology, University of Oxford. URL vidita ye 24 di mayo 2010.
  4. O'Donnell Lecture 2008 Appendix.
  5. http://www.aber.ac.uk/aberonline/en/archive/2008/05/au7608/
  6. The Cambridge history of Latin America: Colonial Latin America. Leslie Bethell (1986). Cambridge University Press
  7. Eric Solsten. Portugal - Emigration.