Mozambik

República de Moçambique Flago di Mozambik Blazono di Mozambik Chefurbo: Maputo ·Lojanti: 1.114.000 (2004) Precipua urbo: Maputo Oficala linguo: Portugalana Guvernerio: Republiko ·Prezidisto: Armando Emilio Guebuza ·Chefa ministro: Aires Bonifácio Ali Surfaco: (35ma granda) ·Totala: 801.590 km² ·% aquo: 2,2 Lojanti: (54ma granda) ·Totala: 22.894.000 (2009) ·Lojanto-denseso: 28,7 loj./km² Nacionala himno: Pátria Amada Pekunio: Metical Reto-kodo: .mz Precipua religio: tradicionala religii 50,4%, kristanismo 38,4%, islamo 10,5%

Mozambik esas lando qua jacas en est-Afrika. Lua vicina landi esas:

• en nordo, Tanzania
• en nord-westo, Malawi e Zambia
• en westo, Zimbabwe e Sud-Afrika
• en sud-westo, Swazilando.

En esto jacas Indiana oceano.

Bazala fakti pri Mozambik.

Historio

Inter l'unesma e la 5ma yarcento Bantu populi arivis en la regiono di nuna Mozambik, tra Zambezi fluvio. Li establisis socii apogita sur l' agrokultivo o en trupi di animali.

Unesma Portugalani arivis en regiono ye 1498 e deskovris Swahiliana ed Araba kolonieti. La teritorio komencis divenar Portugalana kolonio depos 1507, kande Portugalani okupis Mozambik insulo. Ye 1782 l'urbeto di Lourenço Marques, ke nune esas l'urbo di Maputo, esis fondita. Lourenço Marques divenis urbo ye 10 di novembro 1887 e chefurbo di la kolonio ye 1892. La militarala okupado di tota teritorio di Mozambik esis kompletita ye 1885 pos Berlin-konfero, ke agnoskis tota Europana okupesi en Afrika.

En komenco di 20ma yarcento, granda parto di l'explorado dil teritorio esis facita da privata firmi, kom la Companhia do Niassa e la Companhia do Zambeze, kontrolita e spensita da Britaniani, qua establisis fervoyi ke unionis Mozambik kun vicina Britaniana kolonii, kom la fervoyo ke unionas nuna Zimbabwe kun la portuo di Beira. Malgre sklaveso esis abolisita en fino di 19ma yarcento, la du entraprezi adoptis sistemo di rekrutar koaktata laboristi en Mozambik por verkar en mineyi e plantaceyi en Sud-Afrika ed altra Britana kolonii.

Depos Duesma Mondo-milito komencis la proceso di nedependo di Europana kolonii en Azia ed en Afrika, ma ye Portugal transformis Mozambik en ultramarala teritorio, e migrado vers regiono kreskis. Pos 1961 komunista ed anti-koloniala ideologii kreskis en Afrika, e la Fronto por Libereso di Mozambik (FRELIMO) esis formita ye 1962.

Ye 1964 komencis nedependeso-konflikto tra militeti kontre Portugalana guverno. FRELIMO vinkis diversa batalii e, finale ye 1974, depos stato-stroko qua finis Portugalana diktatoreso, la nova guvernio juris lua intenco di koncesionar Mozambikana nedepenseso. Lando divenis nedependanta ye 25 di junio 1975. Samora Machel divenis lua unesma prezidisto. Kun la vinko di la movado por nedependeso, multa Portugalani abandonis Mozambikana teritorio.

Depos nedependeso, komencis interna milito: en un flanko, LA Fronto por Libereso di Mozambik - FRELIMO kun Marxista influo, spensita da Soviet-Uniono; en altra flanko, la Mozambikana nacionala rezistado - RENAMO kun militarala helpo di Sud-Afrika, Rhodezia ed Usa. Sud-Afrika e Rhodezia spensis RENAMO por RENAMO suportar Afrikana nacionala Kongreso en Sud-Afrika e la Zimbabwana Afrikana Armeo por Nacionala Libereso - ZANLA, en Rhodezia. La chefo di FRELIMO esis Samora Machel, e la chefo di RENAMO esis Afonso Dhlakama. Machel mortis ye 1986 en aviono acidento, ed esis remplazita da Joaquim Chissano, qua graduale abandonis Marxismo ed adoptis kapitalismo. Milito duris til 15 di oktobro 1992 kande paco-pakto esis signita en Roma. Ol rezultis cirkum 900 000 morti. Unioninta Nacioni sendis 7.500 soldati a Mozambik por grantar la paco ed observar elekti ke okuris ye 1994. Lasta UN soldato livis Mozambik ye 1995.

Politiko

Mozambik esas prezidantala republiko. La chef-stato esas la prezidisto, elektita da populo por 5-yara periodo. Nuna prezidisto, Armando Emilio Guebuza, esis elektita ye 2005.

La chefa ministro esas nominata da prezidisto. Nune esas Aires Bonifácio Ali. La parlamento havas 1 chambro, kun 250 membri elektata por 5 yari.

Nuna konstituco esis promulgita ye 1990.

Geografio

Provinci di Mozambik.

Mozambik havas 10 provinci e 2 provinci por la chefurbo.

1. Cabo Delgado
2. Gaza
3. Inhambane
4. Manica
5. Maputo (provinco)
6. Maputo (chefurbo)
7. Nampula
8. Niassa
9. Sofala
10. Tete
11. Zambezia

Klimato di lando esas tropikalo kun du sezoni: pluvoza de oktobro til marto, e sika de aprilo til septembro. Pluvii esas plu intensa en litoro, e diminutas en nordo ed en sudo di lando. Savano dominacas la peizajo.

• Maxim alta monto: Namuli (2,419 m).

Ekonomio

Videz anke: Ekonomio di Mozambik.

Demografio

La provinci en nordo di lando (Zambezia e Nampula esas la maxim populoza di lando. Preske 45% di habitanti livas en ol.

La populo kreskas po yaro 2,5 %. La expektebla vivo-duro esas multe afektita da AIDS. Nune esas 44 yari.

La maxim granda urbo esas Maputo. Altra importanta urbi esas Matola Rio, Beira, Nampula, Chimoio e Nacala.

Kulturo

Mia Couto.

Portugalana esas la oficala linguo di lando, docita en skoli. Altra lingui esas Makua, Shona e Sena. La precipua nomi di Mozambikana literaturo esas Mia Couto e José Craveirinha. Altra nomi esas Paulina Chiziane, Luis Bernardo Honwana, Ungulani Ba Ka Khosa (pseudonimo di Francisco Esaú Cossa) ed altra.

Futbalo esas la maxim populala sporto di lando. Marrabenta esas la maxim konocata formo di muziko di Mozambik, kun Portugalana influo e kantata en Portugalana linguo.

Pos nedependeso, la prioreso di guvernio esis eduko, ma la konstrukturo di skoli en recenta yari ne esas suficanta.

Extera ligili

• Guvernerio di Mozambik oficala pagino di lando.
• Nacionala Instituto di Petrolo