Brazilia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República Federativa do Brasil
Flag of Brazil.svg Coat of arms of Brazil.svg
Flago di Brazilia Blazono di Brazilia
Mapo di Brazilia
Chefurbo: Brasilia
·Habitanti: 2,562,963[1] (2010)
Precipua urbo: Sao Paulo
Oficala linguo: Portugalana
Guvernerio: Republiko
·Prezidanto: Dilma Rousseff
Surfaco: (5ma granda)
·Totala: 8,514,876 km²
·% aquo: 0,65
Habitanti: (5ma granda)
·Totala: 190.732.694[1] (2010)
·Lojanto-denseso: 22 hab./km²
Nacionala himno: Hino Nacional Brasileiro
Pekunio: Real
Reto-kodo: .br
Precipua religio: kristanismo (katolikismo: 74%)

Brazilia (Portugalana: Brasil, Angliana: Brazil) jacas este di Sud-Amerika. Ol esas la maxim granda Sud-Amerikana lando e la 5ma granda dil mondo en total areo e totalo di habitanti, kun cirkum 200 milioni habitanti[2].

Ol esas l'unika lando en Amerika e la maxim granda lando dil mondo ube Portugalana linguo esas oficala[2]. Brazilia havas frontieri kun Franca Guyana, Surinam, Guyana e Venezuela en nordo, kun Kolumbia en nord-westo, kun Peru e Bolivia en westo, kun Arjentinia e Paraguay en sud-westo, e kun Uruguay en sudo. En esto ed en nord-esto jacas Atlantiko. Nur du Sud-Amerikana landi ne havas frontieri kun Brazilia: Equador e Chili.

Brazilia anke posedas insulala teritorii en Atlantiko: l'arkipelago di Fernando de Noronha, l'arkipelago di Santa Petrus e Santa Paulus (ilhas de São Pedro e São Paulo), l'atolo di Rocas, e l'insuli di Trindade e Martim Vaz[2]. Lua litoro, kun richa biodiverseso e kun importanta rezervi di petrolo proxim la stato di Rio de Janeiro, havas 7,491 kilometri di total extenso[2].

Bazala fakti pri Brazilia

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Brazilia.
"Unesma meso en Brazilia", pikto da Vítor Meirelles.

Fosili indikas ke homi ja habitis la nuna teritorio di Brazilia plu kam 8,000 yari ante nun[3], ma kelka arkeologiisti kredas ke homi ja habitis la teritorio cirkum 48 mil yari ante nun[4]. Ye 22 di aprilo 1500 Portugalana marino Pedro Álvares Cabral arivis en la sudo di nuna Bahia e revendikis la teritorio por Portugal. On kredas ke kande Cabral arivis, Brazilia havis cirkum 2,000 diferanta indijena populi. En la litoro, l'indijeni parolis lingui de la familio Tupi-Guarani.

Komence Portugalani exploris "pau-brasil", arboro qua furnisis reda kolor-materio valorinta en Europa. Kande l'arboro divenis rara, li komencis plantacar sukrokano en granda plantacerii en nord-esto di Brazilia. En 1549 Salvador divenis l'unesma chef-urbo di Brazilia. Pos la morto di Portugalana rejulo Henrique en 1580, Portugal unionesis a la rejio di Hispania, e nederlandani, lore enemiki di Hispani, invadis Pernambuco, en la centro di la regiono di plantacerii. Kande li esis ekpulsita en 1654 li komencis kultivar sukrokano en Nederlandan antili, e Braziliana produktado dekadis.

Dum 18ma yarcento oro trovesis en Minas Gerais ed en altra regioni mar-fore Brazilia. Kom rezulto, Portugalana krono movis la chef-urbo di Brazilia vers Rio de Janeiro en 1763. Dum la duesma duimo de la 18ma yarcento la produktado di oro dekadis, ed un grupo di intelektuali atemptis krear movado por deklarar la nedependo di Brazilia. La movado faliis, ed un di la partoprenanti, Joaquim José da Silva Xavier, surnomizita Tiradentes esis enkarcerigita e kondamnita a mortopuniso per jibeto. En 1798 okuris rebeliono en Bahia nomizita Conjuração dos Alfaiates (“la konspiro di la taliori”) kontre Portugalana koloniigo. Ta rebeliono anke faliis, e kelka chefi arestesis e mortigesis da jibeto.

Brazilia divenis Portugalana kolonio til 7 di septembro 1822, kande Pedro 1ma deklaris la nedependo. Pedro 1ma guvernis til 7 di aprilo 1831. Lua filio, Pedro 2ma, asumis en 1840 e kontinuis la monarkio.

Republikana Brazilia[redaktar | edit source]

"Proklamo di la Republiko", pikto da Benedito Calixto.

Ye la 15ma di novembro 1889, marshalo Deodoro da Fonseca proklamis Braziliana republiko qua kontinuas til nun. Til 1930 du stati dominacis la politiko di lando: São Paulo - richa stato danko a l'exportacajo di kafeo - e Minas Gerais, richa danko a l'edukado di bovi e produktado di lakto. En 1930 okuris stato-stroko e Getúlio Vargas, de Rio Grande do Sul, asumis povo. Il adoptis politiki por stimular l'industrio en lando. Vargas anke aprobis un ensemblo di legi qui grantis yuri a laboristi, exemple la 8-hora jornolaboro, 30 dii di vakanco salariita omna yari, edc. Ta ensemblo recevis la nomo Consolidação das Leis do Trabalho (“ensemblo di laborala legi”) en Portugalana, e l'abreviuro CLT. L'aprobo di ta legi donis granda populareso a Vargas, quankam ilu guvernis kom diktatoro.

En 1942 Brazilia eniris Duesma mondomilito alonge Westala Federiti kontre nacional-socialista Germania ed Italia. Pos la fino di la milito on komencis kontestar la diktatoreso di Vargas, qua esis renversita de povo en 29 di oktobro 1945. On kunvokis nacionala konstitucala asemblajo por skriptar nova konstituco. Vargas, qua mantenis populareso danko a CLT, fondis du politikala partisi: la social-demokrata partiso (PSD) e la partiso por Braziliana laboristi (PTB).

Kande la duesma mondomilito finis Brazilia havis granda quanto di extera rezervaji danko a l'exportacaji, ma disipis ol rapide. En 1950 Getúlio Vargas disputis demokrate la prezidanteso e vinkis. En 1953 il kreis Petrobras, Braziliana statala kompanio por explorar petrolo. En 24 di agosto 1954 pos grava politikala krizo, Vargas suocidis.

En 1955 Juscelino Kubitschek, ex-guberniestro di Minas Gerais dum la diktatoreso di Vargas elektesis prezidanto kun la suporto dil partisi PSD e PTB. Il asumis ye la 31ma di januaro 1956. Kubitschek stimulis l'automobila industrio e konstruktis Brasília, nuna chef-urbo di lando. Braziliana ekonomio kreskis rapide en ta euforio-epoko, ma en 1960 inflaciono ja esis alta. La opozanti a Kubitschek en la partiso UDN sucesis en elekar Janio Quadros kom prezidanto. Janio asumis povo en 31 di januaro 1961 ma renoncis ye la 25ma di agosto sam yaro.

En 31 di marto 1964 militarala stato-stroko renversis prezidanto João Goulart. On komencis militarala diktatoreso qua lastis til 15 di marto 1985 kande un civilo, José Sarney, asumis povo pos esar indirekte elektita da Braziliana kongreso. En la sequanta yaro, deputati e senatani elektesis, kun skopo di formacar nova konstitucal asemblajo en 1987 e skriptar nova konstituco. Ye la 5 di oktobro 1988 nuna konstituco promulgesis.

En novembro 1989 okuris prezidantala elekto, l'unesma pos la fino di militala rejimo. Fernando Collor de Mello elektesis, ma en 1992 il sufris akuzo por korupto ed esis ekpulsita de povo da kongreso. Vice-prezidanto Itamar Franco asumis guvernerio ye la 2ma di oktobro sam yaro. Lando kontinuis sufrar kun inflaciono ma ye 1 di julio 1994 lando adoptis real kom pekunio, komence kun kurso di kambio 1 per 1 avan la dolaro di Usa. Kun la suceso di real, Fernando Henrique Cardoso, lore ministro pri Financo di Itamar Franco, elektesis prezidanto ed asumis povo ye 1 di januaro 1995.

Fernando Henrique rielektesis en 1998 ma pos febla ekonomiala kresko en 2001 e 2002, lia kandidato José Serra perdis l'elekto vice Luiz Inácio Lula da Silva, l'unesma laboristo e sindikatano qua elektesis prezidanto. Lula rielektesis en 2006, ed en 2010 il suportis kandidatino Dilma Rousseff, qua vinkis l'elekto vice José Serra e divenis l'unesma muliero prezidantino di Brazilia.

Politiko[redaktar | edit source]

Dilma Rousseff, nuna prezidantino di Brazilia.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Listo di prezidanti di Brazilia.

Brazilia esas prezidantala republiko, ube la prezidanto esas chefo di stato e chefo di guvernerio. Nune la prezidanto elektesas dal populo por 4-yara periodo, ma darfas rikandidatar su unfoye por l'altra sequanta periodo. Nuna prezidanto, pos 1 di januaro 2011, esas Dilma Rousseff, l'unesma muliero qua elektesis prezidanto di Brazilia.

La Parlamento havas 2 chambri: Chambro di Deputati, kun 513 membri elektata da populo por 4-yara mandato, e Senato, kun 81 membri elektata da populo por 8-yara mandato. Nuna konstituco adoptesis la 5ma di oktobro 1988.

La judiciala povo esas kompozata da lokala judiciisti, lokala korti en la stati, la Supra Judici-korto (Superior Tribunal de Justiça) e la Supra Federala Tribunalo (Supremo Tribunal Federal), formata da 11 membri qua judicias en lasta instanco aferi ke diskutas la valideso di legi pri la konstituco.

Geografio[redaktar | edit source]

Mapo di Brazilia kun lua precipua urbi.
Exquisite-kfind.png Videz anke: Geografio di Brazilia.

Equatoro e Tropiko di Kaprikorno krucumas Braziliana teritorio. Granda parto di Braziliana teritorio jacas inter la du linei, e plu kam 600.000 km² jacas sude di Tropiko di Kaprikorno. Ta rezultas en diversa peizaji e klimati.

En nordo di lando, en Amazoniana regiono, jacas equatorala e tropikala foresti kun equatorala klimato. De centro til Tocantins, sudo di Maranhão e Piauí e westo di Bahia, weste de l'equatorala foresto, on existas vejetantaro di savano e tropikala klimato kun du sezoni: 6 monati sika, 6 monati pluvoza. Este de ta regiono (interioro di Bahia, Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Rio Grande do Norte, Ceará e Piauí, e nordo di Minas Gerais) on existas mi-arida klimato. Pluvo esas poka e neregulala. La vejetantaro esas konocata da la nomo caatinga, qua signifikas "sika foresto".

En litoro di Nord-estala regiono til granda parto di Sud-estala regiono on existis tropikala foresto konocata en portugalana kom Mata Atlântica (Atlantika foresto). Ol esis l'unesma Braziliana peizajo ke Portugalani trovis ye 1500. Nune ta regiono esas forte populizita, e lua peizajo esis modifikita da agrokultivo, da edukado di boviari, porki ed altra animali, e da industrio. Nune nur existas min kam 10% de l'originala Atlantika foresto.

En alta regioni di sudo di Brazilia la klimato esas subtropikala kun 4 sezoni: somero de decembro til marto, autuno de fino di marto til junio, vintro de junio til septembro, e printempo de septembro til decembro. En kelka regioni on existis foresti di koniferi, ma nune sejornas nur mikra boski. En ta regiono on povas okurar nivo en alta monti. Finale, en sudo ed en westo di Rio Grande do Sul on existas un regiono kun naturala pastureyo (Pampa), prolongesas en Arjentinia ed Uruguay.

Reliefo[redaktar | edit source]

Topografiala mapo di Brazilia.

Poka regioni di lando havas altitudi super 2.000 metri, nur en Norda - en la frontiero kun Venezuela e Guyana - ed en Sud-estala regioni (en la regioni di Serra do Mar e Serra da Mantiqueira. La maxim alta monto di lando esas Pico da Neblina, kun 2.994 metri di altitudo, en la frontiero kun Venezuela. En Norda regiono predominacas basa altitudi, infre 100 metri e la reliefo esas preske plana.

En Nord-estala, Sud-estala e Suda regioni, l'altitudi super 700 metri en kelka arei modifikas lokala klimato. En Sud-estala regiono on havas tropikala klimato di altitudo kun 4 sezoni. En Suda regiono on povas nivar en alta monti dum vintro.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Brazilia.
ERJ-135, aviono produktata da Embraer.

Brazilia esas 8ma ekonomio dil mondo en totala KLP e la maxim granda de Latin Amerika. Lando havas mixurata ekonomio kun kelka moderna sektori e multa naturala rekursi. Lua KLP per persono esas cirkum 10,200 dolari (64ma granda dil mondo segun Mondala Banko). Lando esas 3ma granda producero di avioni dil mondo.

Lua pekunio, real esis adoptita ye 1994. Pos ta yaro, inflaciono divenis kontrolita. Til 1998 kurso di kambio esis 1 real per 1 dolaro di Usa ma ye januaro 1999 lando adoptis flotacanta kurso di kambio. Pos atingar preske 4 reais (pluralo di real) per 1 dolaro en fino di 2002 (por la timo di radikala chanjo en ekonomiala politiko kun la vinko di Luís Inácio Lula da Silva ta yaro) la kurso di kambio diminutis ed stabligis su proxim 2 reais per 1 dolaro. Nune on esas 1,66 reais per 1 dolaro.

Demografio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Demografio di Brazilia.

Braziliana populo decendas de mixuri di Europani (specale Portugalani en tota lando, ed anke Italiani e Germaniani en Sao Paulo, Paraná, Santa Catarina e Rio Grande do Sul), Afrikani, Amerikala Indiani ed Aziani (specale Japoniani, precipue en Sao Paulo e Paraná).

L'unesma kontado di Braziliana populo okuris ye 1872, kande Brazilia havis 9,930,478 habitanti. La maxim recenta kontado okuris ye 2010, kande Brazilia havis plu kam 190 milioni habitanti[1].

La maxim granda urbi esas Sao Paulo, Rio de Janeiro, Salvador, Brasília, Fortaleza, Belo Horizonte, Curitiba, Manaus e Recife.

Kulturo[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Kulturo di Brazilia.

La precipua origino di Braziliana kulturo esas Portugalana: Brazilia recevis Portugalana linguo, la religio (katolikismo) e la koloniala arkitekturo de Portugal[5]. Tamen lua kulturo recevis influi de Afrikani, indijeni e de enmigranti de altra landi[6]. Brazilian indijeni influis precipue en la linguo (nomi di geografiala loki, animali, planti e personi) ed en la koquarto. Afrikani influis en la muziko e danso (samba esas la maxim konocata exemplo), koquarto, vortaro (exemple: nomi di planti kun Afrikana origino) e religio (umbanda e candomblé esas religii kun forta Afrikan influo)[7].

Literaturo[redaktar | edit source]

Brazilian akademio di Literaturo, en Rio de Janeiro.

Braziliana literaturo evas de la 16ma yarcento. L'unesma dokumento skribita en Brazilia en Portugalana linguo esis la letro di Pero Vaz de Caminha a la Portugalana rejulo, pri la deskovro di lando. Dum la 17ma yarcento Portugalana sacerdoto António Vieira skribis multa prediki pri Braziliana situeso, ed en defenso di indijeni. Ma Braziliana literaturo kreskis precipue pos la komenco di 19ma yarcento kun la nedependeso de Portugal e l'arivo di romantika literaturo. Autori kom Joaquim Manuel de Macedo, José Martiniano de Alencar e Bernardo Guimarães skribis noveli pri Braziliana temi kun romantika influo. La precipua poeto en ta periodo esis Castro Alves, qua skribis kontre sklaveso.

En fino di 19ma yarcento aparis literaturala movado nomizita Realismo, e un skriptisto konsiderata un di la maxim importanta autori en Portugalana linguo: Machado de Assis. Dum 20ma yarcento pos 1922 aparis la movado konocata kom Modernismo, kun autori kom Mário de Andrade e Oswald de Andrade, e pos-modernista autori kom João Guimarães Rosa, João Cabral de Melo Neto, Jorge Amado, Clarice Lispector, Nelson Rodrigues, Nélida Piñon, João Ubaldo Ribeiro e, recente, Paulo Coelho.

Muziko[redaktar | edit source]

Braziliana muziko esas konocata en tota mondo por lua sortato di ritmi, kom samba, bossa nova, choro, axé, lambada, forró, edc. Ma anke esas populala altra exterlanda ritmi, specale meze l'yuneso, kom rock, hip-hop e reggae. Kelka Braziliana muziki konocata en tota mondo, inkluze uzita en filmi: Garota de Ipanema ("Yunino de Ipanema", bossa nova de Antônio Carlos Jobim) ed Aquarela do Brasil ("Aquarelo di Brazilia", samba de Ari Barroso).

Mirosmar José "Zezé" de Camargo e Welson David de Camargo "Luciano", du kantisti di música sertaneja.

Inter maxim populala muzikisti, kantisti e kompozisti de Brazilia, jacas Vinícius de Moraes, João Gilberto, Antonio Carlos Jobim, Caetano Veloso, Toquinho, Dorival Caymmi, Chico Buarque, Milton Nascimento, Beth Carvalho, Elis Regina, Adriana Calcanhotto, Gilberto Gil, Cássia Eller, Rita Lee, Maria Bethânia, Gal Costa, Nara Leão, Maysa, Simone, Nana Caymmi, Jorge Ben Jor, Roberto Carlos, Ivete Sangalo, Marisa Monte, Daniela Mercury, muzikala grupi kom Titãs, Sepultura, Legião Urbana, Os Paralamas do Sucesso, e la dueti di música sertaneja (la moderna rurala muziko di Brazilia), kom Zezé di Camargo e Luciano, Bruno & Marrone, Chitãozinho & Xororó, edc.

Sporto[redaktar | edit source]

La maxim populala sporto di Brazilia esas futbalo[6]. Brazilia ganis la Mondala Kupo di Futbalo 5 foyi: ye 1958, 1962, 1970, 1994 e 2002[8]. Brazilia organizis la Mondala Kupo di Futbalo ye 1950 ed esis elektita da FIFA por recevar la Mondala Kupo di Futbalo 2014. Basketbalo, endome futbalo (futsal), automobilo-konkurso e judoo* anke esas populara en lando.

Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 1.2 Censo 2010: população do Brasil é de 190.732.694 pessoas IBGE:Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 The World Factbook.
  3. Levine, R.M., & Crocitti, J.J. (1999) The Brazil reader: History, culture, politics
  4. http://WikiMapia.org/11444840/pt/Toca-do-Boqueir%C3%A3o-da-Pedra-Furada
  5. 15ma til 16ma yarcento Historio di Brazilia (en Angliana). Fonto: www.brasil.gov.br
  6. 6.0 6.1 People and Society Encarta MSN
  7. Boxer, Charles R.. O império marítimo português 1415-1825. São Paulo: Companhia das Letras, 2002
  8. Football in Brazil Goal Programme. International Federation of Association Football

Extera ligili[redaktar | edit source]

Flago di Brazilia Brazilia
Kulturo • Demografio • Ekonomio • Geografio • Historio • Arkivi


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana