Historio di Brazilia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
"Unesma meso en Brazilia", pikto da Vítor Meirelles.

Fosili indikas ke homi ja habitis la nuna teritorio di Brazilia plu kam 8,000 yari ante nun[1], ma kelka arkeologiisti kredas ke homi ja habitis la teritorio cirkum 48 mil yari ante nun[2]. Ye 22 di aprilo 1500 Portugalana marino Pedro Álvares Cabral arivis en la sudo di nuna Bahia e revendikis la teritorio por Portugal. On kredas ke kande Cabral arivis, Brazilia havis cirkum 2,000 diferanta indijena populi. En la litoro, l'indijeni parolis lingui de la familio Tupi-Guarani.

Komence Portugalani exploris "pau-brasil", arboro qua furnisis reda kolor-materio valorinta en Europa. Kande l'arboro divenis rara, li komencis plantacar sukrokano en granda plantacerii en nord-esto di Brazilia. En 1549 Salvador divenis l'unesma chef-urbo di Brazilia. Pos la morto di Portugalana rejulo Henrique en 1580, Portugal unionesis a la rejio di Hispania, e nederlandani, lore enemiki di Hispani, invadis Pernambuco, en la centro di la regiono di plantacerii. Kande li esis ekpulsita en 1654 li komencis kultivar sukrokano en Nederlandan antili, e Braziliana produktado dekadis.

Dum la 18ma yarcento oro trovesis en Minas Gerais ed en altra regioni mar-fore Brazilia. Kom rezulto, Portugalana krono movis la chef-urbo di Brazilia vers Rio de Janeiro en 1763. Dum la duesma duimo de la 18ma yarcento la produktado di oro dekadis, ed un grupo di intelektuali atemptis krear movado por deklarar la nedependo di Brazilia. La movado faliis, ed un di la partoprenanti, Joaquim José da Silva Xavier, surnomizita Tiradentes esis enkarcerigita e kondamnita a mortopuniso per jibeto. En 1798 okuris rebeliono en Bahia nomizita Conjuração dos Alfaiates (“la konspiro di la taliori”) kontre Portugalana koloniigo. Ta rebeliono anke faliis, e kelka chefi arestesis e mortigesis da jibeto.

Brazilia divenis Portugalana kolonio til 7 di septembro 1822, kande Pedro 1ma deklaris la nedependo. Pedro 1ma guvernis til 7 di aprilo 1831. Lua filio, Pedro 2ma, asumis en 1840 e kontinuis la monarkio.

Republikala Brazilia[redaktar | edit source]

"Proklamo di la Republiko", pikto da Benedito Calixto.

Ye la 15ma di novembro 1889, marshalo Deodoro da Fonseca proklamis Braziliana republiko qua kontinuas til nun. Til 1930 du stati dominacis la politiko di lando: São Paulo - richa stato danko a l'exportacajo di kafeo - e Minas Gerais, richa danko a l'edukado di bovi e produktado di lakto.

En 1930 okuris stato-stroko e Getúlio Vargas, de Rio Grande do Sul, asumis povo. Il adoptis politiki por stimular l'industrio en lando. Vargas anke aprobis un ensemblo di legi qui grantis yuri a laboristi, exemple la 8-hora jornolaboro, 30 dii di vakanco salariita omna yari, edc. Ta ensemblo recevis la nomo Consolidação das Leis do Trabalho (“ensemblo di laborala legi”) en Portugalana, e l'abreviuro CLT. L'aprobo di ta legi donis granda populareso a Vargas, quankam ilu guvernis kom diktatoro.

En 1942 Brazilia eniris Duesma mondomilito alonge Westala Federiti kontre nacional-socialista Germania ed Italia. Pos la fino di la milito on komencis kontestar la diktatoreso di Vargas, qua esis renversita de povo en 29 di oktobro 1945. On kunvokis nacionala konstitucala asemblajo por skriptar nova konstituco. Vargas, qua mantenis populareso danko a CLT, fondis du politikala partisi: la social-demokrata partiso (PSD) e la partiso por Braziliana laboristi (PTB).

Kande la duesma mondomilito finis Brazilia havis granda quanto di extera rezervaji danko a l'exportacaji, ma disipis ol rapide. En 1950 Getúlio Vargas disputis demokrate la prezidanteso e vinkis. En 1953 il kreis Petrobras, Braziliana statala kompanio por explorar petrolo. En 24 di agosto 1954 pos grava politikala krizo, Vargas suocidis.

En 1955 Juscelino Kubitschek, ex-guberniestro di Minas Gerais dum la diktatoreso di Vargas elektesis prezidanto kun la suporto dil partisi PSD e PTB. Il asumis ye la 31ma di januaro 1956. Saja politikisto, Kubitschek stimulis la industrio, specale l'emplantaco dil automobila industrio por stimular l'ekonomio e krear employi. Il anke negociis direkte kun la chefo di l'Uniono Nacionala di Studenti (UNE) por preventar revolto ke povus rezultar en politikala krizo, e kun sindikati por preventar presi pri l'augmenti di salarii. Dum lia guvernisteso Brasília, nuna chef-urbo di Brazilia, konstruktesis ed inauguresis. Lando kreskis rapide en ta euforio-epoko, ma en 1960 l'inflaciono ja esis alta. La opozanti a Kubitschek en la partiso UDN sucesis en elekar Janio Quadros kom prezidanto. Juscelino ne opozis la ideo pri havar un opozanto kom sucedanto, ma en un epoko ube la viceprezidanto anke elektesis direkte dal populo, Juscelino stimulis l'elekto di João Goulart, de PTB, kom viceprezidanto di Janio Quadros.

Quadros asumis povo en 31 di januaro 1961. Il atemptis establisar diplomacala e komercala relati kun Sovietia, Populala Republiko di Chinia ed altra komunista stati. Il sufris forta presi e renoncis ye la 25ma di agosto sam yaro. Ta dio João Goulart esis en Chinia en komercala misiono. Lia opozanti akuzis il di esar komunista, ed atemptis impedar il asumar povo. Goulart nur asumis pos Brazilia adoptar parlamentarismo. La politikala krizi kreskis, la populo rejektis parlamentala sistemo e Brazilia ridivenis prezidantala republiko en 1963. La krizi kontinuis e la militisti decidis intervenar.

Ye la 1ma di aprilo 1964 militala stato-stroko renversis João Goulart. On komencis militala diktatoreso qua lastis til 15 di marto 1985 kande un civilo, José Sarney, asumis povo pos elektesar da Braziliana kongreso, sen direkta votado dal populo. En la sequanta yaro, deputati e senatani elektesis por formacar un konstitucal asemblajo en 1987 e skribar nova konstituco. Ye la 5 di oktobro 1988 la nuna konstituco promulgesis.

En novembro 1989 okuris prezidantala elekto, l'unesma pos la fino di militala rejimo. Fernando Collor de Mello elektesis, ma en 1992 il sufris akuzo por korupto ed esis ekpulsita de povo da kongreso. Vice-prezidanto Itamar Franco asumis guvernerio ye la 2ma di oktobro sam yaro. Lando kontinuis sufrar kun inflaciono ma ye 1 di julio 1994 lando adoptis real kom pekunio, komence kun kurso di kambio 1 per 1 avan la dolaro di Usa. Kun la suceso di real, Fernando Henrique Cardoso, lore ministro pri Financo di Itamar Franco, elektesis prezidanto ed asumis povo ye 1 di januaro 1995.

Fernando Henrique rielektesis en 1998 ma pos febla ekonomiala kresko en 2001 e 2002, lia kandidato José Serra perdis l'elekto vice Luiz Inácio Lula da Silva, l'unesma laboristo e sindikatano qua elektesis prezidanto. Lula rielektesis en 2006, ed en 2010 il suportis kandidatino Dilma Rousseff, qua vinkis l'elekto vice José Serra e divenis l'unesma muliero prezidantino di Brazilia.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Levine, R.M., & Crocitti, J.J. (1999) The Brazil reader: History, culture, politics
  2. http://WikiMapia.org/11444840/pt/Toca-do-Boqueir%C3%A3o-da-Pedra-Furada
Flago di Brazilia Brazilia
Kulturo • Demografio • Ekonomio • Geografio • Historio • Arkivi