Nord-estala regiono (Brazilia)
Nord-estala regiono di Brazilia (en Portugalana Região Nordeste do Brasil) esas geografiala regiono di Brazilia kompozata da 9 stati: Maranhão, Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe e Bahia. Ol havas 1,558,196 km² di totala surfaco, qua reprezentas 18,26% di totala surfaco di lando. Ta subdividuro - Nord-estala regiono - nek politikala nek administrala, nur havas geografiala signifiko. Lua 9 stati generale havas simila peizaji ed ekonomii.
Duesma granda en totala populo quanto, ol havis 53,078,137 lojanti segun la kontado 2010, qua reprezentas 28% di totala populo di Brazilia. Ol havas 3 metropolala regioni kun diversigata industrio e komerco e plu kam 2 milioni lojanti singla: Salvador, Recife e Fortaleza.
La regiono esas famoza en Brazilia por lua bela plaji e richa kulturo (unika folkloro, muziko, koquarto literaturo), lua Karnavalo - specale en Salvador, Olinda e Recife - e la festi di Santo Iohannes, Santo Petrus e Santo Antonius en l'urbi di Caruaru, Campina Grande ed altra. Plaji kom Porto de Galinhas, Jericoacoara, Canoa Quebrada, la plaji di Fernando de Noronha, Genipabu, Maragogi, Itamaracá, Ilhéus e Porto Seguro, e la karnavali di Olinda, Recife e Salvador anke atraktas exterlanda turisti, specale de Europa (Portugal, Hispania, Italia, Germania). Ma ol anke esas konocata por la sociala problemo di ekmigro di habitanti de la regiono konocata kom sertão kom rezulto di poka rekursi por vivar dum larja periodi di sikeso qua okuras en ta regiono.
Indexo |
Historio [redaktar]
Kande Europani arivis en la regiono, ol esis habitita da multa indijena populi, specale de tupi-guarani familio. L'oficala deskovro di Brazilia okuris ye 22 di aprilo 1500 en nuna Porto Seguro, Bahia. Anke en nuna stato di Bahia esis fondita l'unesma chef-urbo di Brazilia Salvador, ye 29 di marto 1549.
Dum 16ma e 17ma yarcenti Franciani e Nederlandani okupis parti di la regiono dum kurta periodi:
- dum 16ma yarcento Franciani exploris ligni por obtenar reda kolorizivo uzita por farbrizar stofi kun la helpo di indijena tribui enemika de Portugalani. Ol esis ekpulsita pos batalio ye 25 di decembro 1597 en la regiono di nuna Natal,
- ye marto 1612 Franciani fondis urbeto nomizita Saint Louis, nuna São Luís en un kolonio qua divenis konocita kom "Equinoxala Francia", ma esis ekpulsita da Portugalani ye 1615,
- ye 1624 Nederlandani okupis Salvador ma esis ekpulsita la sequanta yaro. Ye 1630 li invadis Pernambuco e nur esis ekpulsita ye 1654. Dum l'okupeso di Pernambuco li kontrolis la komerco di sukro e furnisis pekunio a l'agrokultivisti di sukrokano. Kande li esis ekpulsita ye 1654, li kontrabandis burjoni di sukrokano vers Nederlandana Antili. Balde Nederlandani komencis produktar sukro en Antili por exportar vers Europa. Ta kauzis dekado en la producajo di sukro en Nord-esto.
La producajo di sukro anke stimulis l'importacajo di sklavi de Afrika vers la regiono. Multa sklavi fugis de plantacerii ed organizis su en socii konocita kom quilombos. La maxim konocata esis Quilombo dos Palmares, nur destruktita ye 1694. Lua chefo, Zumbi dos Palmares, esis kaptita, mortigita (senkapigita) da Portugalani.
Ye 1798 okuris en Salvador un movado qua defendis nedependeso de Portugal, republiko e fino di sklaveso. Ta movado divenis konocata en Portugalana linguo kom Conjuração dos Alfaiates o Conjuração Baiana ("konspiro di taliori" o "Bahiana konspiro"). Ta movado esis denuncita, lua chefi esis arestita e 4 esis exekutita da jibeto. Ye 1824, du yari pos nedependeso di Brazilia, esis formita en la regiono Konfederuro dil Equatoro, movado kontre l'absolutismo dil imperiestro Pedro 1ma, qua defendis la nedependeso di la regiono kom un republiko. Ye 2 di julio 1824 Manuel de Carvalho Pais de Andrade deklaris la nedependeso di Pernambuco, ma Pedro 1ma sendis admiralo Thomas Cochrane por kombatar la konfederuro, qua esis vinkita e lua chefi arestita. Un di lua chefi, monako Joaquim do Amor Divino Caneca, esis exekutita da pafado ye 13 di januaro 1825.
Ye 19ma yarcento kun la komenco di ekonomiala periodo konocata kom Ciclo da Borracha ("ciklo dil kauchuko") en Norda Regiono multa habitanti de Nord-estala regiono ekmigris vers Amazonas, Pará ed Acre por explorar kauchuko. Ta ekmigro kreskis specale pos 1877, kande okuris grava sikeso en Nord-esto. Nord-estani esis responsebla por koloniigar la regiono di Acre, en ta epoko Boliviana teritorio. Pos milito en komenco di 20ma yarcento okuris paco-pakto ye 1903 (Petrópolis-kontrakto) en ke Bolivia cedis Acre a Brazilia.
Dum la historio di Brazilia, multa skriptisti, intelektozi e politikisti naskis od originis de la regiono, kom yuristo Rui Barbosa, l'autori José de Alencar, Castro Alves, José Lins do Rego, Ariano Suassuna, José Américo de Almeida, Jorge Amado, Zélia Gattai e João Ubaldo Ribeiro, la politikisti Joaquim Nabuco, Sílvio Romero, José Linhares, Miguel Arraes e José Sarney, l'ekonomikistulo e politikistulo Celso Furtado, l'ex-prezidisti e militisti Deodoro da Fonseca, Floriano Peixoto e Castelo Branco, e José Inácio de Abreu e Lima, militestro, jurnalisto e skriptisto qua partoprenis en la nedependeso-proceso di Hispaniana kolonii en Amerika. Ultre l'autori, altra notora artisti de la regiono esas la skultisti Francisco Brennand e Mestre Vitalino, la piktisti e skultisti Ademir Martins e Romero Britto, e la piktisti Pedro Américo, Vicente do Rego Monteiro e Carybé. Prezidisto Luiz Inácio Lula da Silva, ex-sindikatano, anke esis naskinta en la regiono.
Vejetantaro [redaktar]
Mar-fora la regiono havas mi-arida klimato en la regiono konocata kom Caatinga, qua povas sufrar intensa sikesi dum preske un yaro. Caatinga, vorto formata da du tupi vorti, Caa (foresto) e tinga (sika) esas kovrata da vejetantaro qua rezistas sikeso e perdas lia folii dum sika monati, o da kaktusi.
En Maranhão e parto di Piauí la vejetantaro esas formata da palmieri ed esas konocata kom Mata de Cocais, e divenas plu humida kande on voyajas weste. Proxim litoro on existis tropikala foresto konocata kom Mata Atlântica, nune preske extingita en multa regioni. Ta regiono, plu humida, koncentras granda parto di la populo di la regiono. Inter caatinga e mata Atlântica on existas transitala zono konocata kom agreste. En ta regiono danko a l'altitudo la klimato esas min varma e plu pluvoza ke en la mi-arida caatinga.
Ekonomio [redaktar]
La precipua agrokultivala produkti di la regiono esas sukro, kotono e kakao, ed anke extensala edukado di boviari - aktiveso importanta en sertão ma qua sufras kun longa periodi di sikeso. En recenta yari on komencis kultivo di frukti por exportacajo en la valo di São Francisco fluvio ed en Rio Grande do Norte. En litori di Bahia e Rio Grande do Norte on exploras petrolo.
Hidroelektrala energio esas explorata en São Francisco fluvio, qua furnisas parto di l'energio konsumata en la regiono. L'industrio esas koncentrata en metropolala regioni di Salvador, Recife e Fortaleza. Dum la 1990a yari Ford Motor Co. instalis lua duesma Braziliana uneso por manufakturar automobili en Camaçari, urbo en metropolala regiono di Salvador.
Turismo esas importanta fonto di revenui en kelka regioni. En litoro, regioni kom Porto de Galinhas, Maragogi, Fernando de Noronha, Porto Seguro, la plajo di Pipa en Natal, Canoa Quebrada, Jericoacoara, l'urbi di Recife, Salvador, Maceió, Fortaleza ed altra loki recevas granda nombro di Braziliana ed exterlandala turisti omna yari por vizitar lua bela plaji. Altra importanta atrakto por turisti esas festi kom karnavalo, en Salvador Olinda e Recife, e festi di tri populala santi - Santo Antonius, Santo Iohannes e Santo Petrus - en Campina Grande e Caruaru en la monato di junio.
| Stato | Rango en Braziliana ekonomio | KLP (milioni di R$) | KLP per persono en R$ |
|---|---|---|---|
| Bahia | 7ma | 121,508 | 8,378 |
| Pernambuco | 10ma | 70,441 | 8,065 |
| Ceará | 12ma | 60,099 | 7,112 |
| Maranhão | 16ma | 38,487 | 6,104 |
| Paraíba | 18ma | 25,697 | 6,866 |
| Rio Grande do Norte | 19ma | 25,481 | 8,203 |
| Alagoas | 20ma | 19,552 | 6,227 |
| Sergipe | 21ma | 19,447 | 9,779 |
| Piauí | 23ma | 16,761 | 5,373 |
Demografio [redaktar]
| Urbo | Populo ye 2009 |
|---|---|
| Salvador | 2,998,056 |
| Fortaleza | 2,505,552 |
| Recife | 1,561,659 |
| São Luís | 997,098 |
| Maceió | 936,314 |
| Natal | 806,203 |
| Teresina | 802,537 |
| João Pessoa | 702,235 |
| Jaboatão | 687,688 |
| Feira de Santana | 591,707 |
| Aracaju | 544,039 |
Segun la kontado 2010 plu kam 53 milioni lojanti vivas en la regiono. Populo koncentras su proxim litoro. On existas tri metropolala regioni plu kam 2 milioni lojanti singla: Recife - la maxim granda -, Salvador e Fortaleza.
La mixuro di tri rasala grupi kontributis por formar Nord-estala populo: blanka, nigra ed indijena. En Ceará, Paraíba, Rio Grande do Norte ed en westo di Pernambuco predominacas la mixuro di blanki kun indijeni. Cirkum 1/4 de Nord-estala populo havas Europana ancestri, precipue Portugalani, ma recenta ciencala inquesti deskovris ke cirkum 19% di blanki de la regiono havas Nederlandana ancestri[1], danko a Nederlandana invadi dum 17ma yarcento. En Bahia, specale en la regiono di Salvador on existas granda koncentro di personi kun Afrikana ancestri.
