Chili

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
República de Chile
Flag of Chile.svg Coat of arms of Chile.svg
Flago di Chili Blazono di Chili
Mapo di Chili
Chefurbo: Santiago
·Habitanti: 5.458.590 (2002)
Precipua urbo: Santiago
Oficala linguo: Hispaniana (de facto)
Guvernerio: Republiko
·prezidanto: Michelle Bachelet
Surfaco: (38ma granda)
·Totala: 756 590 km²
·% aquo: 1,07
Habitanti: (60ma granda)
·Totala: 16 928 873 (2009)
·Lojanto-denseso: 22 hab./km²
Nacionala himno: Nacionala Himno di Chili
Pekunio: Chiliana peso
Reto-kodo: .cl
Precipua religio: katolikismo
Atacama

Chili esas lando qua jacas en Sud-Amerika. Lua vicina landi esas en nord Peru, en nord-esto Bolivia, ed en esto Arjentinia. En westo e sudo jacas oceano Pacifiko. Sua chef-urbo nomesas Santiago.

Historio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Historio di Chili.

La maxim anciena restaji de l'unesma habitanti di Chili datizas de 14,800 aK. Fernão de Magalhães esis l'unesma Europana explorero qua agnoskis la regiono di nuna Chili, en 1520. Ja en 1535 pos konquestar Inkao imperio, Hispana Diego de Almagro atemptis koloniigar la regiono konocita kom "valo di Chili", ma faliis. Pedro de Valdivia, pos krucumar Atacama, fondis diversa urbi, ed ye 12 di februaro 1541 il fondis l'urbo di Santiago di Nova Extremadura, nune Santiago de Chili[1]. Pos fondar l'urbo, Valdivia direktis su sude, ed eniris en konflikto kun Mapuche indijeni. Pos diversa batalii, finale il esis kaptita ed exekutita da indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni kontinuis dum mult yari til la paco ed un frontiero ke agnoskis la nedependeso di Mapuche esis establisita en 1641.

La Generala Kapitanio di Chili, ante nomizita Kapitanio di Nova Extremadura esis parto de Vicerejio di Peru til la nedependeso di lando. Ol esis povra regiono habitita da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La proceso di nedependeso di Chili komencis ye 18 di septembro 1810 kande provizora guverno deklaris lando un republiko, ma ye 1814 royalista trupi riganis kontrolo di povo. Patriota trupi refujis su en Mendoza e formis kun Arjentiniani l'Andian Armeo. En februaro 1817 José de San Martín krucumis l'Andi kun lia trupi e vinkis Hispaniani en Chacabuco-batalio ye 12 di februaro. Nedependeso esis deklarita ye 12 di februaro 1818 e Hispaniani esis finale vinkita ye 5 di aprilo 1818 en Maipú-batalio. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di lando, kun titulo di supra diktatoro. O'Higgins komencis reformi ke provokis desplezuri en lapolitikal oligarkio, ed esis koaktitita ad abdikar en 1823. Sama yaro, una konstituco, qua abolisis la sklaveso, esis aprobita, e Chili divenis l'unesma lando en Latin Amerika a liberigar sklavi.[2]

Malgre la nedependeso, Chili prezervis l'esenco di stratigita koloniala strukturo, kun la politiko komandita da oligarkii. Granda proprietanti di farmeyi sejornis povoza. Pos la konservemi vinkar la nomizita Revoluciono di 1829 komencis epoko di stabileso, e lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradoze lando komencis expansar lua frontieri: ol enkorpigis l'arkipelago di Chiloé en 1826. En 1839 okuris konflikto kontre Peru-Bolivia konfederuro pri marala dominaco en Pacifiko. Pos Chiliani vinkar la batalio di Yungay la milito finis e la konfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum 1840a yari komencis l'atempti di koloniigar la regiono di Llanquihue kun German enmigranti.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Pacifiko-milito.

Kom konsequo di Pacifiko-milito Chili ganis teritorii de Bolivia e Peru, en nordo di lando. Pos interna milito ye 1891 la prezidanto e la kongreso partoprenis povo.

Pos militarala stato-stroko ye 1924 okuris un periodo di politikala ne-estabileso, qua durigis til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis lando du foyi en ta periodo: 1925, e de 1927 til 1931 de facto kom diktatoro.

Ye 1964 Eduardo Frei Montalva esis elektita prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluze agrala reformo, ma renkontris rezisto de la sinistra qua konsideris le reformi poka utila, e de la dextra qua konsideris ol ecesiva.

En la prezidantala elekto ye 1970 Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte eligita da populo, vinkis. Pos elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. Ye 11 di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, nam plebicito eventita ye la 5ma di oktobro 1988.

Ye 11 di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin ye 1994. Ye 2006 socialista Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero prezidanto di lando. Ye 2010 malgre la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla di helpar la vinko di lua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e la kandidato di centro-dextra, Sebastián Piñera, vinkis l'elekto.

Politiko[redaktar | edit source]

Chili esas republiko. La parlamento havas 2 chambri: Senato kun 38 membri, e Chambro di Deputati (Cámara de Diputados) kun 120 membri. La koncilantaro jacas en Valparaíso.

Nuna Chiliana konstituco esis adoptita partale en 1 di marto 1981, totale en 11 di marto 1990 e sufris enmendi en 1989, 1991, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2005, e de 2007 til 2010. Ol substitucis komplete la konstituco di 1925. Komence ol donis granda povo a la prezidanto, ma en 1990 kelka dispozi ke donis granda povo a la prezidanto esis eliminita, kom la povo por dissolvar la Chambro di Deputati e la prezidantala mandato di ok yari.

Politikala Subdividuro[redaktar | edit source]

Depos la yaro 1979 Chili dividesas en 13 regioni, qui sub-dividesas en provinci e qui itere dividesas en komoni (Comunas). Aktuale Chili havas 15 regioni, 53 provinci e 346 komoni.

N.º Regiono Chef-urbo Surfaco Lojanti (2)
ChileRegions.png
XV Arica e Parinacota Arica 16.873,3 km² 189.692
I Tarapacá Iquique 42.225,8 km² 286.105
II Antofagasta Antofagasta 126.049,1 km² 547.933
III Atakama Copiapó 75.176,2 km² 272.402
IV Coquimbo La Serena 40.579,9 km² 677.300
V Valparaíso Valparaíso 16.396,1 km² 1.682.005
RM Metropolala Regiono di Santiago Santiago 15.403,2 km² 6.607.805
VI Libertador General Bernardo O'Higgins Rancagua 16.387,0 km² 849.120
VII Maule Talca 30.269,1 km² 975.244
VIII Biobío Concepción 37.068,7 km² 1.982.649
IX La Araucanía Temuco 31.842,3 km² 937.259
XIV Los Ríos Valdivia 18.429,5 km² 373.712
X Los Lagos Puerto Montt 48.583,6 km² 794.529
XI Aisén del General Carlos Ibáñez del Campo Coihaique 108.494,4 km² 100.417
XII Magallanes e Chilian antarktika (1) Punta Arenas 132.033,5 km² 156.502
(1) Inkluzanta la Chilian antarktik-teritorio, sua surfaco es 1.382.291,1 km²
(2) Evaluita ye la 30ma di junio di 2006 - "INE Compendio Estadístico Año 2006"

Geografio[redaktar | edit source]

Grey glaciero, en sudo di Chili.

Chili havas plu kam 4.630 kilometri de nordo til sudo, ma nur 430 maxima de esto til westo. La nordo di Chili esas kovrata da la dezerto di Atacama, qua kontenas multa erci, kom nitrati e kupro. En esto jacas Andi. La regiono konocata kom Valle Central (centrala valo) ube jacas Santiago koncentras populo ed anke diversa kultivadi. En sudo jacas richa foresti ed en extrema sudo, glacieri.

Ekonomio[redaktar | edit source]

Exquisite-kfind.png Videz anke: Ekonomio di Chili.

Demografio[redaktar | edit source]

Segun demografiala kontado en 2002, Chili havis 15.1 milioni lojanti. On kalkulas ke ye 2050 totala populo di lando esos 20.2 milioni[3]. Lua populo originis precipue de Hispani, kun kelka mixuri da Germani, Italiani, Irlandani, Franci, Britani, Suisi e Kroatiani.

Kulturo[redaktar | edit source]

Gabriela Mistral, Nobel-laureato en 1945.

Chili esas konsiderata la lando di la poeti. En lua historio aparis importanta nomi kom Vicente Huidobro e Pablo de Rokha, e la Nobel-laureati Gabriela Mistral e Pablo Neruda. En prozo Isabel Allende esas nuna maxim konocata nomo di lando.

La folklorala muziko di lando mixuras indijena e Hispan influi. La cueca, konsiderata nacionala danso pos 1979 varias segun la regiono. Inter la precipua kantisti di folklorala muziko, jacas Nicanor Molinare, Margot Loyola, e la muzikala grupi Los de Ramón e Los Huasos Quincheros. Dum 1970a yari aparis la nomizita Nueva Canción Chilena kun influo di folkloro: Victor Jara, Patricio Manns, Violeta Parra e la muzikala grupo Inti-Illimani esis la precipua nomi de ta movado.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Carta de Pedro de Valdivia al emperador Carlos V».
  2. Iglesias, Rafael, ed (1988). «Chile: Chile en la historia». Almanaque Mundial 1989. Panamá: Editorial América, S.A. pp. 261.
  3. Chile:Proyecciones y Estimaciones de Poplacion Total del país 1950-2050 Instituto Nacional de Estadísticas


LocationSouthAmerica.png
Landi en Sud-Amerika
Arjentinia | Bolivia | Brazilia | Chili | Kolumbia | Equador | Guyana | Panama | Paraguay | Peru | Surinam | Trinidad e Tobago | Uruguay | Venezuela
dependanta teritorii: Falklandi | Franca Guyana