Historio di Chili

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez
Mapo di Chili en 1597, segun Cornelius van Wytfliet.

La maxim anciena restaji de l'unesma habitanti di Chili evas de 14,800 ante Kristo. Fernão de Magalhães esis l'unesma Europana explorero qua vidis la regiono di nuna Chili, en 1520. Ja en 1535 pos konquestar Inkao imperio, Hispana Diego de Almagro probis koloniigar la regiono konocita kom "valo di Chili", ma faliis. Pedro de Valdivia, pos krucumar Atacama, fondis diversa urbi, ed en 12 di februaro 1541 il fondis l'urbo di Santiago di Nova Extremadura, nune Santiago de Chili[1]. Pos fondar l'urbo, Valdivia direktis su sude, ed eniris en konflikto kun Mapuche indijeni. Pos diversa batalii, fine ilu kaptesis e mortigesis da indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni kontinuis dum mult yari til la paco ed un frontiero qua agnoskis la nedependo di Mapuche establisesis en 1641.

La Generala Kapitanio di Chili, ante nomizita Kapitanio di Nova Extremadura esis parto de Vicerejio di Peru til la nedependo di lando. Ol esis povra regiono habitita da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La nedependo-proceso di Chili komencis en 18 di septembro 1810 kande provizora guvernerio deklaris lando un republiko, ma en 1814 royalista trupi riganis kontrolo dil povo. Patriota trupi refujis su en Mendoza e formacis kun Arjentiniani l'Andian Armeo. En februaro 1817 José de San Martín krucumis l'Andi kun lia trupi e vinkis Hispaniani en Chacabuco-batalio en 12 di februaro. Nedependeso esis deklarita en 12 di februaro 1818 e Hispaniani esis fine vinkita en 5 di aprilo 1818 en Maipú-batalio. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di lando, kun titulo di supra diktatoro. O'Higgins komencis reformi ke provokis desplezuri en lapolitikal oligarkio, ed esis koaktitita ad abdikar en 1823. Sama yaro, una konstituco, qua abolisis la sklaveso, aprobesis, e Chili divenis l'unesma lando en Latinid Amerika a liberigar sklavi.[2]

Quqnkam la nedependo, Chili prezervis l'esenco di stratigita koloniala strukturo, kun la politiko komandita da oligarkii. Granda proprietanti di farmeyi sejornis povoza. Pos la konservemi vinkar la nomizita Revoluciono di 1829 komencis epoko di stabileso, e lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradope lando komencis expansar lua frontieri: ol enkorpigis l'arkipelago di Chiloé en 1826. En 1839 okuris konflikto kontre Peru-Bolivia konfederuro pri marala dominaco en Pacifiko. Pos Chiliani vinkar la batalio di Yungay la milito finis e la konfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum 1840a yari komencis l'atempti di koloniigar la regiono di Llanquihue kun German enmigranti.

Exquisite-kfind.png Videz anke: Pacifiko-milito.

Kom konsequo di Pacifiko-milito Chili ganis teritorii de Bolivia e Peru, en nordo di lando. Pos interna milito en 1891 la prezidanto e la kongreso partoprenis povo.

Pos militarala stato-stroko en 1924 okuris un periodo di politikala ne-estabileso, qua durigis til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis lando du foyi en ta periodo: 1925, e de 1927 til 1931 de facto kom diktatoro.

Ye 1964 Eduardo Frei Montalva esis elektita prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluze agrala reformo, ma renkontris rezisto de la sinistra qua konsideris le reformi poka utila, e de la dextra qua konsideris ol ecesiva.

En la prezidantala elekto en 1970 Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte eligita da populo, vinkis. Pos elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. En 11 di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, nam plebicito eventita ye la 5ma di oktobro 1988.

La prezidanti di Chili pos la riestabliso dil demokratio (sinistre a dextre): Ricardo Lagos Escobar, Michelle Bachelet, Sebastián Piñera, Patricio Aylwin ed Eduardo Frei Ruiz-Tagle.

Ye 11 di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin en 1994. En 2006 socialista Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero prezidanto di lando.

En 2010 quankam la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla di helpar la vinko di lua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e Sebastián Piñera, divenis l'unesma kandidato di centro-dextra a vinkar un elekto, pos 52 yari.[3] Piñera asumis pos la ter-tremo di 2010, e adoptis plano por rikonstruktar l'afektita zoni. La sam yaro okuris l'acidento en la kupro-mineyo di San José en Copiapó, ube 33 ministi enterigesis ma retroduktesis kun vivo pos 69 dii. Dum lia guverno, l'ekonomio kreskis plu kam 5% e l'inflaciono diminutis a 1.5% omnayare.

Michelle Bachelet ganis l'elekti en 2013 ed asumis por la duesma foyo ye la 11ma di marto 2014. En ta duesma mandato la parlamento komencis diskutar politikala, laborala, edukala e fiskala reformi.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Carta de Pedro de Valdivia al emperador Carlos V».
  2. Iglesias, Rafael, ed (1988). «Chile: Chile en la historia». Almanaque Mundial 1989. Panamá: Editorial América, S.A. pp. 261.
  3. Ministerio del Interior. Elección de presidente 2009: Segunda vuelta (in Hispaniana). (HTM) URL vidita ye 2 di februaro 2012.