Historio di Chili

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez

La maxim anciena restaji de l'unesma habitanti di Chili datizas de 14,800 aK. Fernão de Magalhães esis l'unesma Europana explorero qua agnoskis la regiono di nuna Chili, en 1520. Ja en 1535 pos konquestar Inkao imperio, Hispana Diego de Almagro atemptis koloniigar la regiono konocita kom "valo di Chili", ma faliis. Pedro de Valdivia, pos krucumar Atacama, fondis diversa urbi, ed ye 12 di februaro 1541 il fondis l'urbo di Santiago di Nova Extremadura, nune Santiago de Chili[1]. Pos fondar l'urbo, Valdivia direktis su sude, ed eniris en konflikto kun Mapuche indijeni. Pos diversa batalii, finale il esis kaptita ed exekutita da indijena chefo Lautaro. La konflikti kun indijeni kontinuis dum mult yari til la paco ed un frontiero ke agnoskis la nedependeso di Mapuche esis establisita en 1641.

La Generala Kapitanio di Chili, ante nomizita Kapitanio di Nova Extremadura esis parto de Vicerejio di Peru til la nedependeso di lando. Ol esis povra regiono habitita da poka Hispani, e produktis ledro, graso e frumento por la Vicerejio.

La proceso di nedependeso di Chili komencis ye 18 di septembro 1810 kande provizora guverno deklaris lando un republiko, ma ye 1814 royalista trupi riganis kontrolo di povo. Patriota trupi refujis su en Mendoza e formis kun Arjentiniani l'Andian Armeo. En februaro 1817 José de San Martín krucumis l'Andi kun lia trupi e vinkis Hispaniani en Chacabuco-batalio ye 12 di februaro. Nedependeso esis deklarita ye 12 di februaro 1818 e Hispaniani esis finale vinkita ye 5 di aprilo 1818 en Maipú-batalio. Bernardo O'Higgins divenis l'unesma chefo di stato di lando, kun titulo di supra diktatoro. O'Higgins komencis reformi ke provokis desplezuri en lapolitikal oligarkio, ed esis koaktitita ad abdikar en 1823. Sama yaro, una konstituco, qua abolisis la sklaveso, esis aprobita, e Chili divenis l'unesma lando en Latin Amerika a liberigar sklavi.[2]

Malgre la nedependeso, Chili prezervis l'esenco di stratigita koloniala strukturo, kun la politiko komandita da oligarkii. Granda proprietanti di farmeyi sejornis povoza. Pos la konservemi vinkar la nomizita Revoluciono di 1829 komencis epoko di stabileso, e lando adoptis nova konstituco en 1833.

Gradoze lando komencis expansar lua frontieri: ol enkorpigis l'arkipelago di Chiloé en 1826. En 1839 okuris konflikto kontre Peru-Bolivia konfederuro pri marala dominaco en Pacifiko. Pos Chiliani vinkar la batalio di Yungay la milito finis e la konfederuro Peru-Bolivia desaparis. Dum 1840a yari komencis l'atempti di koloniigar la regiono di Llanquihue kun German enmigranti.


Exquisite-kfind.png Videz anke: Pacifiko-milito.

Kom konsequo di Pacifiko-milito Chili ganis teritorii de Bolivia e Peru, en nordo di lando. Pos interna milito ye 1891 la prezidanto e la kongreso partoprenis povo.

Pos militarala stato-stroko ye 1924 okuris un periodo di politikala ne-estabileso, qua durigis til 1932. Carlos Ibáñez del Campo guvernis lando du foyi en ta periodo: 1925, e de 1927 til 1931 de facto kom diktatoro.

Ye 1964 Eduardo Frei Montalva esis elektita prezidanto e komencis ekonomiala e sociala reformi, inkluze agrala reformo, ma renkontris rezisto de la sinistra qua konsideris le reformi poka utila, e de la dextra qua konsideris ol ecesiva.

En la prezidantala elekto ye 1970 Salvador Allende, l'unesma socialista prezidanto direte eligita da populo, vinkis. Pos elekto, Usa lansis ekonomikala sancioni kontre Chili. Ye 11 di septembro 1973 militestri, komandita da Augusto Pinochet kaptis povo e komencis diktatoreso qua duris til 1990, nam plebicito eventita ye la 5ma di oktobro 1988.

Ye 11 di marto 1990 Patricio Aylwin, l'unesma elektita prezidanto pos la diktatoreso di Pinochet, asumis povo. Eduardo Frei Ruiz-Tagle, filiulo di Eduardo Frei Montalva, sucedis Aylwin ye 1994. Ye 2006 socialista Michelle Bachelet divenis l'unesma muliero prezidanto di lando. Ye 2010 malgre la granda populareso di Bachelet, el ne esis kapabla di helpar la vinko di lua kandidato, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, e la kandidato di centro-dextra, Sebastián Piñera, vinkis l'elekto.

Referi[redaktar | edit source]

  1. Carta de Pedro de Valdivia al emperador Carlos V».
  2. Iglesias, Rafael, ed (1988). «Chile: Chile en la historia». Almanaque Mundial 1989. Panamá: Editorial América, S.A. pp. 261.