Historio di Arjentinia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez

Homi ja habitis la teritorio di nuna Arjentinia cirkum 7300 aK. Dum 14ma e 15ma yarcenti inkai konquestis la regioni di nuna provinci di Jujuy, Salta, Katamarka e parto di nuna provinco di Tukuman e La Rioja.

Hispaniana Juan Díaz de Solís arivis en Plata-rivero baseno ye 1516. Ye 1520 Fernão de Magalhães diskovris la Magalhães-stretajo. Sebastião Caboto exploris Paraná e Paraguay fluvii ye 1527. Ye 1533 Hispaniani fondis l'urbo di Santiago del Estero. L'urbo di Buenos Aires esis fondita du foyi: unesme ye 1536 e seque 1580. Ye 6 di julio 1573 Jerónimo Luis de Cabrera fondis Córdoba, cirkum 700 km nord-westo di Buenos Aires.

Ye 1776 Carlos 3ma kreis la Vicerejio di Plata-fluvio e separis lua administrerio de la Vicerejio di Peru. Ye 1806 e nove ye 1807 Britaniani atemptis invadar Buenos Aires, ma lokala populo e trupi sub la komando di Santiago de Liniers agis por ekpulsar l'invaderi.

Kande l'informeso pri la dissolvo di centrala guvernerio por la kolonii en Sevilla arivis en Buenos Aires ye mayo 1810, cirkum 200 civitani, kom Manuel Belgrano, Cornelio Saavedra ed altre deklaris cabildo abierto (extraordinara asemblo di habitanti dum urjantesi o katastrofi) ye 22 di mayo 1810. Arjentinia divenis formale auto-direktita ye 25 di mayo 1810 kande la cabildo deklaris fideleso a Hispaniana rejulo Fernando 7ma, e ne a Joseph Bonaparte, fakte suvereno di Hispania. Nur ye 9 di julio 1816, en l'urbo di San Miguel de Tucumán, Arjentinia proklamis lua nedependeso.

Generalo Julio A. Roca.

Ye 1853 Arjentinia adoptis konstituco ke transformis lando en federuro. De 1866 til 1870 Arjentinia kombatis kun Uruguay e Brazilia kontre Paraguay, en la Triopla Alianco milito, anke konocata kom Paraguay milito. Pos ta milito, lando komencis recevar enmigranti de Europa, precipue Italiani e Hispaniani. De 1878 til 1884 dum la guverni di Nicolás Avellaneda e Julio Argentino Roca okuris la nomizita Conquista del Desierto, literale "la konquesto di la dezerto", ma fakte un genocido kontre indijeni, specale mapuche. De 1880 til 1929 l'Arjentiniana ekonomio kreskis 15 foyi e lando divenis un di la 10 maxim richa landi di mondo[1]. Konservema forci dominacis la politiko di lando til 1912 kande prezidisto Roque Sáenz Peña ediktis l'universala votado por homuli e la sekreta balot-voto. Ica permisis lia tradicionala rivali, l'Unión Cívica Radical ganar l'unesma libera elekti, ye 1916.

Dum l'unesma e granda parto di la duesma mondomiliti, Arjentinia esis neutrala stato, ma furnisis alimenti por Unionita Povi[1].

Ye 1946 generalo Juan Domingo Perón divenis prezidisto e, kun lua spozino Evita, kreis politikala movo konocata kom Peronismo, emfaze en la sociala equitato. Ye 1947 mulieri recevis la yuro por votar. Peronismo recevis granda populala suporto, ma dividis profundi la societato en peronisti e antiperonisti. Ye 1955 okuris nova stato-stroko qua renversis Perón. Il esis koaktita a exilar su. Ye 1958 Arturo Frondizi, de la partiso UCRI (opozita a peronismo) esis elektita, ma ye 1962 altra stato-stroko renversis li.

Peronismo divenis nove legala ye 1973. Perón retroiris ad Arjentinia e asumis povo kande Héctor José Cámpora rezignis. Kun lua morto ye 1 di julio 1974 lia spozino e vice-prezidistino María Estela Martínez de Perón asumis povo. María Estela esis renversita de povo ye 24 di marto 1976 da nova militarala stato-stroko. Pos, on komencis sangoza represo a personi konsiderita "subversiva". De 2 di aprilo til 14 di junio 1982 militestri konduktis Falklandi-milito kontre Unionita Rejio, por okupar Falklandi. Arjentinia perdis e havis 649 morti e 1188 soldati vunditi. La falio en la milito profundeskis l'ekonomiala e morala krizo en Arjentinia. Leopoldo Galtieri, la prezidisto qua decidis komencar la milito, renoncis.

Lando divenis nove un demokratio ye 1983 kande Raúl Alfonsín esis elektita. Alfonsín konfrontis l'ekonomiala krizo e judiciis militestri responsebla por la milito. Dum lia guverno, Mercosur esis fondita kun Brazilia, Uruguay e Paraguay.


Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 Lewis, Paul. The Crisis of Argentine Capitalism - University of North Carolina Press, 1990