Historio di Arjentinia

De Wikipedio
Irez ad: pilotado, serchez

Homi ja habitis la teritorio di nuna Arjentinia cirkum 7300 aK. Dum la 14ma e 15ma yarcenti inkai konquestis la regioni di nuna provinci di Jujuy, Salta, Katamarka e parto di nuna provinco di Tukuman e La Rioja.

Hispaniana Juan Díaz de Solís arivis en Plata-rivero baseno en 1516. En 1520 Fernão de Magalhães diskovris la Magalhães-stretajo. Sebastião Caboto exploris Paraná e Paraguay fluvii en 1527. En 1533 Hispaniani fondis l'urbo di Santiago del Estero. L'urbo di Buenos Aires fondesis du foyi: unesme en 1536 e seque 1580. En 6 di julio 1573 Jerónimo Luis de Cabrera fondis Córdoba, cirkum 700 km nord-weste de Buenos Aires.

En 1776 Carlos 3ma kreis la Vicerejio di Plata-fluvio e separis lua administrerio de la Vicerejio di Peru. En 1806 e nove en 1807 Britaniani atemptis invadar Buenos Aires, ma lokala populo e trupi sub la komando di Santiago de Liniers agis por ekpulsar l'invaderi.

Kande l'informeso pri la dissolvo di centrala guvernerio por la kolonii en Sevilla arivis en Buenos Aires en mayo 1810, cirkum 200 civitani, kom Manuel Belgrano, Cornelio Saavedra ed altre deklaris cabildo abierto (extraordinara asemblo di habitanti dum urjantesi o katastrofi) en 22 di mayo 1810. Arjentinia divenis formale auto-direktita en 25 di mayo 1810 kande la cabildo deklaris fideleso a Hispaniana rejulo Fernando 7ma, e ne a Joseph Bonaparte, fakte suvereno di Hispania. Nur en 9 di julio 1816, en l'urbo di San Miguel de Tucumán, Arjentinia proklamis lua nedependo. La sam yaro, José de San Martín organizis armeo qua krucumis Andi por luktar por la nedependo di Chili de Hispania.

Pos la nedependo okuris konflikti - di qui multa esis sangoza - e militi inter politikisti favorebla a federala sistemo (ube la provinci havas kelk autonomio) e guverniestri di la provinci, kontre politikisti qui defendis unitara sistemo (ube la povo koncentresas en la centrala guverno). En 1829 Juan Manuel de Rosas asumis kom guberniestro di la provinco di Buenos Aires e reprezentis l'altra provinci exterlande. Ilu komencis ataki kontre l'indijeni de Patagonia e negociis kun altra tribui por expansar sude la frontieri di lando. Il sucedesis da debila guberniestri: Juan Ramón Balcarce, Juan José Viamonte e Manuel Vicente Maza.

En 1833 Unionita Rejio okupis Falklandi. En 1835 Rosas nove elektesis guberniestro. Ilu proskiptis la komerco di sklavi e protektis l'ekonomio. Ma balde komencis persequar lia opozanti unitaristi – multa opozanti exekutesis, asasinesis od exilis su. Un grupo di intelektuali, inter li Juan Bautista Alberdi, Esteban Echeverría e Domingo Faustino Sarmiento balde komencis kritikar lia rejimo.

De 1838 til 1840 Rosas konfrontis Franca blokuso establisita kande il refuzis donar privileji a Franca civitani. En 1852 generalo Justo José de Urquiza, de Entre Ríos, komandis 30,000 soldati kun la helpo di Brazilia ed Uruguay, e di trupi de la provinci di Entre Ríos e Corrientes, kontre le 22,000 soldati di Rosas, e vinkis il en en Caseros-batalio ye la 3ma di februaro ta yaro. Rosa exilis su en Anglia. La vinkoza armeo di Urquiza eniris Buenos Aires 15 dii pose, e fusiligis multa kunlaboranti di Rosas.

Generalo Julio A. Roca.

En 1853 Arjentinia adoptis konstituco quo transformis lando en federuro. De 1866 til 1870 Arjentinia kombatis kun Uruguay e Brazilia kontre Paraguay, en la Triopla Alianco milito, anke konocata kom Paraguay milito. Pos ta milito, lando komencis recevar enmigranti de Europa, precipue Italiani e Hispaniani. De 1878 til 1884 dum la guverni di Nicolás Avellaneda e Julio Argentino Roca okuris la nomizita Conquista del Desierto, literale "la konquesto di la dezerto", ma fakte un genocido kontre indijeni, specale mapuche. De 1880 til 1929 l'Arjentiniana ekonomio kreskis 15 foyi e lando divenis un di la 10 maxim richa landi di mondo[1].

Hipólito Yrigoyen, dufoye prezidanto di Arjentinia.

Konservema forci dominacis la politiko di lando til 1912 kande prezidanto Roque Sáenz Peña ediktis l'universala votado por homuli e la sekreta balot-voto. To permisis lia tradicionala rivali, l'Unión Cívica Radical vinkar l'unesma libera elekti, en 1916, kun Hipólito Yrigoyen, quo guvernis til 1922. En 1928 Yrigoyen nove elektesis prezidanto, ma en 1930 il renversesis da stato-stroko.

Dum l'unesma e granda parto di la duesma mondo-militi, Arjentinia restis neutrala, ma furnisis alimenti por Westala federiti dum la duesma mondomilito[1].

En 1946 generalo Juan Domingo Perón divenis prezidanto e, kun lua spozino Evita, kreis politikala movo konocata kom Peronismo, emfaze en la sociala equitato. En 1947 mulieri recevis la yuro por votar. Peronismo recevis granda populala suporto, ma dividis profundi la societato en peronisti e antiperonisti. En 1955 okuris nova stato-stroko qua renversis Perón. Il esis koaktita a exilar su. En 1958 Arturo Frondizi, de la partiso UCRI (opozita a peronismo) elektesis, ma en 1962 altra stato-stroko renversis li.

Peronismo divenis nove legala en 1973. Perón retroiris ad Arjentinia e asumis povo kande Héctor José Cámpora rezignis. Kun lua morto en 1 di julio 1974 lia spozino e vice-prezidantino María Estela Martínez de Perón asumis povo. María Estela esis renversita de povo en 24 di marto 1976 da nova militarala stato-stroko. Pos, on komencis sangoza represo a personi konsiderita "subversiva". De 2 di aprilo til 14 di junio 1982 militestri konduktis Falklandi-milito kontre Unionita Rejio, por okupar Falklandi. Arjentinia perdis e havis 649 morti e 1188 soldati vunditi. La falio en la milito profundeskis l'ekonomiala e morala krizo en Arjentinia. Leopoldo Galtieri, la prezidanto qua decidis komencar la milito, renoncis.

Lando divenis nove un demokratio en 1983 kande Raúl Alfonsín elektesis. Alfonsín konfrontis l'ekonomiala krizo e judiciis militestri responsebla por la milito. Dum lia guvernerio, Mercosur fondesis kun Brazilia, Uruguay e Paraguay.


Referi[redaktar | edit source]

  1. 1.0 1.1 Lewis, Paul. The Crisis of Argentine Capitalism - University of North Carolina Press, 1990